KAZ Қазақ
Жәнібек батыр бала күнінде ақыл-білім үйрену үшін, Қаракерей Соқырабыз дегенді іздеп келген екен. Сәлем беріп кіріп келсе, қарттықтан екі жағын жібекпен таңып отырған кісі екен. Жәнібекті көріп:
– Сен қай ұлсың? – деді.
– Қошқар ұлымын, – деді.
– Қошқардың адам есті бір ұлы бар деп еді, сол боларсың ба?–деді.
– Болармыз, – деді.
– Балам, не жұмысың бар, бұл жақта неғып жүрсің? – деді.
– Осы жақта бір қарт атамыз бар дегенге, қолын алып, бір-екі ауыз ақыл-білім ала деп жүр едім, – деді.
– А-а!!! Ел бастап, жұрт ала деген ұл екенсің, сөз бастап, би болайын деген ұл екенсің, алдыңа келсе әділдігіңді аяма – аймағың кетпес алдыңнан; қол бастап жол ала деген ұл екенсің жолдастың мыңын алма, бірін ал, мың кісіге – бір кісі олжа сала тұғын, олжаңды аямасаң – жолдасың қалмас жаныңнан. Жүз жиырма алтыға келіп отырмын, жас күнінде қалың бер де қатын ал, жігіттің хан болатын, қыздың ханым болатын уақыты сол, қартайған соң өкінбе, ұлым. Қару жисаң мылтық жи, жаяу жүрсең – таяғың, қарның ашса – тамағың.
Мұнан шығып, Кіші жүзде тоқсанға келіп отырған Тайған деген биге келді. Келсе бидің елі қош екен, қош үстінде кез болып, сәлем беріп, ат үстінен көрісті. Мұнысын жақтырмай, бұл би де сұрады:
– Жаным, қай ұлсың?
– Қошқар ұлымын.
– Ұлым, неғып жүрсің?
Оған да айтты:
– Осы жақта бір қарт атамыз бар дегенге, жолығып, қолын алып, бір-екі ауыз ақыл сұрайын деп едім.
– Е!Е!Е! – деді ол. – Азуы алты қарыс арғынның Қошқарұлы Жәнібек, Алшынның бір алжыған шалын келемеж қылып кетейін деп едім десеңші.
Жәнібек:
– Мен сөз сұраймын деп келсем, көңілімді қайтарды ғой, – деп, атының басын бұрып алып жүріп кетті.
Анадай бара жатқанда, би:
– Ей, Жәнібек, – деп шақырды. Жәнібек артына қарады. Сонда би:
– Атыңның басын бұрма, солай тұр, жүзім кішілігінен бір ауыз сөз көңіліңді қайтардым. Өгізді өрге салма – қанатың талар, жаманға жүзіңді салма – сағың сынар, – деді.
ENG Ағылшын
As a boy, Zhanibek Batyr came seeking wisdom from an elder known as Karakerey Soqyra. When he greeted him, he saw an old man with silk wrapped around his temples. The elder asked:
—Whose son are you?
—I am Qoshqar’s son, — Zhanibek answered.
—They say Qoshqar has a son known for wisdom. Might you be that one? — the elder asked.
—Perhaps, — Zhanibek replied.
—My son, what brings you here? Why have you come? — the elder continued.
—I heard there is a respected elder here. I came to take your hand and learn a few words of wisdom, — Zhanibek said.
—Ah! — the old man exclaimed. — You are a youth who wants to lead people, to speak before them, and to become a judge. If people come before you, do not withhold justice. Do not gather a thousand companions; choose one worthy friend. If you are generous without care, your companions will be gone. I am now one hundred and twenty-six years old: in youth marry and build your home; in old age you will not regret it. Gather weapons if you can, carry a staff if you walk on foot; when hungry, find your food.
After leaving, Zhanibek went to the Kishi Zhuz and met a judge named Taygan, who was holding court. There, greeting each other on horseback, they met.
The judge asked:
—My son, whose child are you?
—I am Qoshqar’s son, — he answered.
—Ah! — the judge said. — I thought I might have a boastful fellow here who would mock the elderly.
Zhanibek replied:
—I came only to ask for wisdom, but you turned me away. — and he turned his horse and rode off.
Then the judge called after him:
—Hey, Zhanibek!
Zhanibek turned back. The judge said:
—Do not turn your horse’s head away. If you drive an ox uphill, you will lose strength; if you turn toward the wrong people, your reputation will break.
OZB Өзбек
Janibek botir bolaligida aql-bilim o‘rganish uchun Qaraqerey So‘qirabiz degan kishini izlab kelgan ekan. Salom berib kirsa, qarilikdan ikki yog‘ini ipak bilan bog‘lab o‘tirgan odam ekan. Janibekni ko‘rib:
- Sen qaysi o‘g‘ilsan? - dedi.
- Qo‘shqor o‘g‘liman, - dedi.
- Qo‘shqorning aqlli bir o‘g‘li bor degan edi, o‘sha senmi? - dedi.
- Bo‘larmiz, - dedi.
- Bolam, nima ishing bor, bu yerda nima qilib yuribsan? - dedi.
- Shu yerda bir qari bobomiz bor degan gapga, qo‘lini olib, bir-ikki og‘iz aql-bilim olay deb yurgan edim, - dedi.
- A-a!!! Elni boshlab, yurtni olmoqchi bo‘lgan o‘g‘ilsan, so‘zni boshlab, biy bo‘lmoqchi bo‘lgan o‘g‘ilsan, oldingga kelsa, adolatingni ayama - hududing oldingdan ketmaydi; qo‘shinni boshlab, yo‘l olmoqchi bo‘lgan o‘g‘ilsan, yo‘ldoshning mingtasini olma, bittasini ol, ming kishiga - bir kishi o‘lja keltiradigan, agar o‘ljalaringni ayamasang - yo‘ldoshing yoningdan qolmaydi. Men bir yuz yigirma oltiga kirdim, yoshligingda qalin ber va xotin ol, yigitning xon bo‘ladigan, qizning xonim bo‘ladigan vaqti shu, qariganingdan keyin afsuslanma, o‘g‘lim. Qurol yig‘sang, miltiq yig‘, yayov yursang - tayoq, qorning ochsa - taom.
U yerdan chiqib, Kichik Juzda to‘qsonga kirgan Taygan ismli biyga keldi. Kelsa biyning eli xayrlashayotgan ekan, xayrlashuv paytida uchrashib, salom berib, ot ustida ko‘rishdi. Buni yoqtirmay, bu biy ham so‘radi:
- Jonim, qaysi o‘g‘ilsan?
- Qo‘shqar o‘g‘liman.
- O‘g‘lim, nima qilib yuribsan?
Unga ham aytdi:
- Men bu yerda bir qariya bobomiz bor degan edim, uchrashib, qo'lini olib, bir-ikki og'iz maslahat so'ramoqchi edim.
- E! E! E! - dedi u. - Olti qarich tishli arg'inning Qo'shqaro'g'li Janibegi, Alshinning bir qarigan cholini masxara qilmoqchi eding, shundaymi?
Janibek:
- Men so'z so'ramoqchi bo'lib kelsam, ko'nglimni qoldirdi-ku, - deb, otining boshini burib jo'nab ketdi.
Nariroq ketayotganda, biy:
- Hey, Janibek, - deb chaqirdi. Janibek orqasiga qaradi. Shunda biy:
- Otingning boshini burma, shunday tur, yuzimning kichikligidan bir og'iz so'z bilan ko'nglingni qoldirdim. Ho'kizni tepalikka haydama - qanoting toladi, yomonga yuzingni burma - ruhing sinadi, - dedi.
TUR Түрік
Janibek Bahadır çocukluğunda akıl, ilim öğrenmek için, Karakerey Sokırabız adlı birini arayarak onun yurduna gelmiş. Selam vererek içeri girince, yaşlılıktan dolayı yanaklarını ipek mendille bağlamış bir ihtiyarla karşılaşır. İhtiyar, Janibek’i görünce:
– Sen hangi çocuksun? – dedi.
– Koşkar’ın oğluyum, – dedi Janibek.
– Koşkar’ın, akıllı-uslu bir oğlu var derlerdi, o sen misin yoksa? – dedi.
– Belki de benimdir, – dedi Janibek.
– Evladım, ne işin var buralarda, ne geziyorsun? – diye sordu.
– Bu civarda bir ihtiyar büyüğümüz var diye duydum, elini öpeyim, iki çift nasihat, biraz ilim-irfan alayım dedim, – diye yanıtladı Janibek.
– Haa! Halkı bir araya getirip yönetecek insansın, söz söyleyip hâkim olacak bir adamsın. Karşına çıkan birinden adaletini esirgeme ki, halkın da senden yüz çevirmeyesin. Ordu kurup sefere çıkacak bir delikanlısın sen, yanına bin kişiyi değil, bir kişiyi al, çünkü bin kişinin nasibini bazen bir kişi belirler. Eğer o ganimeti paylaşmazsan, dostların da kalmaz yanında. Ben şu an 126 yaşındayım. Gençliğinde başlık parasını ver de evlen; çünkü delikanlının padişah, kızın sultan olacağı zaman o zamandır. Yaşlanınca pişman olma, evladım. Eğer silah toplayacaksan tüfek topla, yaya kalırsan – dayanağın sopan, karnın acıkırsa –yemeğini bulmaya yardımcın olsun.
Buradan ayrılıp, Küçük Cüz ’de doksana gelmiş Taygan adında bir başka büyük beyin yanına varır. Gelişinde, Taygan Bey’in halkı göç yolculuğa çıkıyormuş. Janibek böyle durumda ona rastladığı için, atının üzerinden inmeden selam verdi. Bu hareketi Bey pek hoş karşılamadı, ve sordu:
– Evladım, sen hangi çocuksun?
– Koşkar’ın oğluyum.
– Oğlum, ne yapıyorsun buralarda?
Janibek ona da aynısını söyledi:
– Bu civarda bir ihtiyar büyüğümüz var diye duydum, elini öpeyim, iki çift nasihat, biraz ilim-irfan alayım dedim
Bey güldü:
– He he he! “Ağzı altı karış Arğın ’ın Koşkar oğlu Janibek, gelip de Alşın ’ın bunamış bir ihtiyarıyla eğlenmeye mi geldi yani?” dedi.
Janibek içerlenerek:
– Ben öğüt almak için geldim, ama gönlümü kırdınız, – deyip atını çevirip uzaklaşmaya başladı.
Biraz ilerlemişken, Bey seslendi:
– Hey Janibek! – dedi. Janibek arkasına döndü. O an Bey şöyle dedi:
– Atını çevirme, öyle kal! Küçük Cüz olduğum için tek kelime söyledim, gönlünü kırdım.
Şunu unutma: Öküzü yokuşa sürme – kanadın kırılır;
Kötü adama yüz verme – ümidin boşa gider.
UIG Ұйғыр
جەنىبەك باتۇر كىچىك ۋاقتىدا ئەقىل-پەرەسەت ئۆگىنىش ئۈچۈن قاراكېرەي سوقىرئابىز ناملىق كىشىنى ئىزدەپ كەلگەن ئىكەن. <MS/>سالام بېرىپ كىرىپ كەلسە، ئۇ كىشى قېرىلىقتىن، ئىككى يېقىنى ئىپەك بىلەن تاڭلاپ ئولتۇرغان ئىكەن. جەنىبەكنى كۆرۈپ:
– سەن قەيسى ئۇلدىن؟ – دەيدۇ.
– قوشقارنىڭ ئۇلىمەن، – دەيدۇ.
– قوشقارنىڭ ئەقىللىك بىر ئوغلى بار دەيتتى، شۇ سەن بولامسەن؟ – دەيدۇ.
– بولۇشۇم مۇمكىن، – دېدى.
– بالام، بۇ يەرلەردە قانداق ئىشىڭ بار، نېمە ئىزدەپ يۈرۈسەن؟ – دېدى.
– بۇ ياقتا بىر قېرى ئاتىمىز بار ئىكەن، قولىنى ئېلىپ، بىر-ئىككى ئېغىز ئەقىل-پەرەسەت ئالاي دەپ كەلگەن ئىدىم، – دېدى.
– ئا-ئا!!! سەن خەلق باشلاپ، يۇرت ئالاي دەپ چىققان بالا ئىكەنسەن، سۆز باشلاپ، بىي بولاي دەپ چىققان بالا ئىكەنسەن، ئالدىڭغا كەلسەى ئادلىتىڭنى ئايما — يۇرتۇڭ كەتمەس ئالدىڭدىن. قول باشلاپ يولغا باشلايدىغان بالا ئىكەنسەن — دوستنىڭ مىڭىنى ئەمەس، بىرىنى تاللا؛ مىڭ ئادەمدىن بىر دوست قىممەت، ئولجاڭنى ئايىمىساڭ، دوستۇڭ سەندىن ئايرىلمايدۇ. مەن ھازىر يۈز يىگىرمە ئالتىگە كىردىم. ياش ۋاقتىڭدا قالىڭ مېلىڭنى بىر دە ئايال خوتۇن ئال، يىگىتنىڭ خان بولىدىغان، قىزنىڭ خانىم بولىدىغان ۋاقتى ياش چاغلىرى، قېرىغاندا ئۆكۈنىپ قالما، ئوغلوم. قۇرال يىغساڭ – مىلتىق يىغ، پىيادە يۈرۈسەڭ – تايىغىڭ، قارنىڭ ئاچسا – تامىغىڭ.
بۇ يەردىن يولغا چىقىپ، كىچىك يۈزدە توقسەن ياشقا كىرگەن تايغان ئىسىملىق بىيگە باردى. بارسا، بىينىڭ ئېلى كۆچۈش ئۈستىدە ئىكەن، كۆچ ئۈستىدە ئۇچرىشىپ قېلىپ، <MS/>سالام بېرىپ، ئات ئۈستىدە كۆرۈشتى. بۇ ئىشىنى ياقتۇرماي، بىيمۇ سورىدى:
– جېنىم، قانداق ئۇلدىن سەن؟
– قوشقار ئۇلىمەن، – دېدى.
– ئوغلۇم، بۇ ياقتا نېمە ئىشىڭ بار؟
بۇ سوئالغىمۇ ئۇ شۇنداق جاۋاب بەردى:
– بۇ ياقتا بىر قېرى ئاتىمىز بار ئىكەن، ئۇچرىشىپ، قولىنى سۈرتۈپ، بىر-ئىككى ئېغىز ئەقىل-نېسىھەت ئېلىۋالاي دەپ كەلگەندىم.
بىي ئۇنىڭغا: – ھە! ھە! ھە! – دېدى. – تەكەببۇر ئالتە قاغىش ئارغىننىڭ قوشقار ئوغلى جەنىبېك، ئالشىننىڭ بىر ئالجىغان قېرىنى شەرمەندە قىلىۋېتەي دەپ كەلدىم، دېسەڭچۇ!
جەنىبەك بۇ سۆزنى ئاڭلاپ:
– مەن ئەقىل سورايمەن دەپ كەلسەم كۆڭلۈمنى قايتۇردۇڭغۇ، – دەپ، ئاتنىڭ بېشىنى بۇراپ، كېتىپ قالدى.
بىر ئاز يىراق كېتىپ بارغاندا، بىي:
– ھەي، جەنىبەك! – دەپ چاقىردى. جەنىبەك ئارقىسىغا قارىدى. شۇ چاغدا بىي مۇنداق دېدى: – ئاتىڭنىڭ بېشىنى بورىما، شۇ يەردە تۇر! مەن يۈزۈم كىچىكلىگىدىن بىر ئېغىز سۆز بىلەن كۆڭلۈڭنى قايتۇردۇم. ئۆكۈزنى ئېگىزگە سالما – چارچاپ قالار، يامانغا ئۆزۈڭنى سالما – روھىڭ سۇنار، – دېدى.
AZE Әзербайжан
Canibək Bahadır uşaqlığında ağıl, elm öyrənmək üçün Karakerey Sokırabız adlı bir şəxsi axtarıb, onun yurduna gəlmiş. Salam verib içəri keçəndə, yanaqları ipək yaylıqla bağlanmış qoca bir ağsaqqalla qarşılaşır. Qoca, Janibeki görüb soruşur:
— Sən kimin oğlusan?
— Qoşkarın oğluyam, – deyə Canibək cavab verir.
— Qoşkarın ağıllı, tərbiyəli bir oğlu var deyirdilər, yoxsa o sənmisən?
— Ola bilər, elə mən olum, – deyə Canibək söyləyir.
— Oğlum, nə işin var bu yerlərdə, nə gəzirirsən? – deyə soruşur qoca.
— Bu tərəflərdə bir ağsaqqal böyüyümüz var deyə eşitdim, əlinizi öpüm, bir neçə nəsihət, bir az elm-irfan alım dedim, – deyə cavab verir Janibek.
— Haa! Sən xalqı bir yerə toplayıb idarə edəcək, söz deyib hökm verəcək adamsan. Qarşına çıxan birinə ədalətini əsirgəmə ki, xalq da səndən üz çevirməsin. Sən ordu qurub səfərə çıxacaq bir igidsən. Yanına min nəfəri yox, bir nəfəri al – çünki min nəfərin bəxtini bəzən bir nəfər həll edir. Əgər o qəniməti bölüşməzsənsə, dostların da yanında qalmaz. Mən indi 126 yaşımdayam. Gənclikdə başlıq pulunu ver, evlən; çünki oğlanın şah, qızın sultan olacağı zaman o zamandır. Yaşlananda peşman olma, oğlum. Əgər silah yığacaqsansa – tüfəng yığ, piyada qalsan – dayaq üçün əsan, ac qalsan – yemək tapmaqda köməkçin olsun.
Oradan ayrılıb, Kiçik Cüz də doxsan yaşına çatmış Tayqan adında başqa bir böyük bəyin yanına yollanır. Gəlişində Tayqan Bəyin xalqı köç hazırlığı görürmüş. Canibək bu vəziyyətdə ona rast gəldiyi üçün atından düşmədən salam verir. Bu hərəkəti Bəy çox da xoş qarşılamır və soruşur:
— Oğlum, sən kimin balasısan?
— Qoşkarın oğluyam.
— Oğlum, nə edirsən bu yerlərdə?
Canibək ona da eyni cavabı verir...
– Bu civarda bir ihtiyar büyüğümüz var diye duydum, elini öpeyim, iki çift nasihat, biraz ilim-irfan alayım dedim
Bəy güldü:
— He-he-he! “Ağzı altı qarış Arğın tayfasından Qoşkarın oğlu Canibək gəlib, Alşın tayfasından qocalmış bir bəylə əylənməyəmi gəlib?” – dedi.
Canibək inciyərək:
— Mən nəsihət almaq üçün gəlmişdim, amma qəlbimi qırdınız, – deyib atını çevirib uzaqlaşmağa başladı.
Bir az irəliləyəndə, Bəy səsləndi:
— Ey, Janibek! – dedi. Canibək arxaya çevrildi. O anda Bəy belə dedi:
— Atını çevirmə, elə qal! Kiçik Cüz tayfasından olduğum üçün bircə söz dedim, qəlbini qırdım.
Bunu unutma:
Öküzü yokuşa sürmə – qanadın sınar;
Pis adama üz vermə – ümidsiz qalarsan.
