Корпустан іздеу

– Мені мұндай сорлы қылғандай не жазып едім?.. Неңді жеп едім?! Жазығым – қуарып қалған жетімдігім бе? – деп жерде жатқан үлкен тасты ала салып, төніп келіп қалған Исаны тізесінен періп кеп жіберіп, далаға қарай қаша жөнеліп еді.

– What wrong have I done to deserve such misery? What have I taken from you? Is my only crime that I am a pale, helpless orphan? Snatching up a large stone from the ground, he struck Isa hard on the knee as the man closed in on him, then fled toward the steppe.

- Meni shunday sho‘rpeshona qiladigan nima gunoh qilgan edim?.. Nimingni yeb qo‘yibman?! Aybim - qurib qolgan yetimligimmi? - deb, yerda yotgan katta toshni olib, ustiga bostirib kelayotgan Isoning tizzasiga urib yubordi-da, tashqariga qarab qochib ketdi.

“Beni bu hale düşürecek ne yaptım ki? Ne suç işledim ben? Günahım, kimsesiz yetim kalmam mıydı?” diye yerde yatan büyük taşı kapıp, üzerine yürüyen İsa’nın dizine sertçe vurarak yere serdi ve hemen ardından dışarıya doğru kaçmaya başladı.

مېنى مۇنداق بەخىتسىز قىلغىدەك نېمە قىلىپ قويغان ئىدىم؟.. نېمەڭنى يەپ قويدۇم؟! گۇناھىم – قۇرۇپ قالغان <MS/>يېتىملىگىممۇ؟! – دەپ، يەردە ياتقان چوڭ تاشنى ئېلىپلا، ئالدىغا كېلىپ قالغان ئىسانى تىزىدىن بىر كېلىپ ئۇرۇپ، تالا تەرەپكە قاراپ <FR/>قېچىپ كەتكەن ئىدى.

“Nə etdim ki, məni bu qədər bədbəxt etdin? Nə yedim?! Bu qədər kasıb olmağım mənim yetimliyimdir?” dedi və yerdən böyük bir daşı götürdü və İsanı dizlərindən yerə yıxıb çölə qaçdı.

Иса аузына келгенін айтып боқтап, аяғы мертігіп «бақ» етіп отырып қалды. Қасым сол бетімен тас лақтырып қуған балаларға жеткізбей, үлкен тауға қарай жөнеліп еді.

Isa collapsed with a curse, clutching his injured leg, while Qasym, pursued by stone-throwing children, escaped them all and ran straight toward the great mountain.

Iso og‘ziga kelgan gapni aytib, so‘kinib yubordi, ammo oyog‘i shikastlanib, “baq” etib o‘tirib qoldi. Qosim esa shu ketganicha, ortidan tosh otib quvayotgan bolalarga tutqich bermay, katta tog‘ tomon yo‘l oldi..

İsa ağzına geleni saydırdı, ayağı burkuldu ve acıyla yere çömeldi. Kasım, taş fırlatıp peşinden koşan çocuklara yetiştirmeden, doğruca yüksek dağın yolunu tuttu.

ئىسا <FR/>ئاغزىغا كەلگەن گەپنى سۆزلەپ تىللاپ، پۇتى جاراھەتلىنىپ «پوككىدا» قىلىپ ئولتۇرۇپ قالدى. قاسىم شۇ پېتى بىلەن تاش ئېتىپ قوغلىغان بالىلارغا يەتكۈزمەيدىغدن، چوڭ تاغقا قاراپ كەتكەن ئىدى.

İsa ağzından çıxanı deyə-deyə, ayaqları yerdən üzülüb baqqıltı ilə yerə oturdu. Uşaqlara daş ataraq onu təqib etmələrinə imkan verməyən Qasım böyük bir dağa tərəf getdi.

Ауылға енді қайта бара алмайтынын біліп, зарлап еңіреп, әжесі мен атасының, атын атап шақырып келе жатқанда, бұрыннан ойлап жүрген бір көмескі ниеті есіне түсті, ол ниеті – елжайлаудан қайта оралып, қыстауға таман жақындаған соң, сол қыстау маңындазираты бар әке-шешелерінің басына бармақшы еді. Олардың басына мал сойып апарып, құран оқытамын дегенде, алдында Иса мен Қадиша ұрсып, қабыл алмай, малды сойғызбай қойған.

Knowing now he could never return to the village, he wept bitterly as he went, calling out the names of his grandmother and grandfather. Then a thought returned to him, one he had held for some time: when the people returned from the summer pastures and came closer to their wintering grounds, he had wanted to go to the graves of his parents, which lay near those pastures. He had long wished to sacrifice an animal there and have prayers recited for their souls, but Isa and Kadisha had scolded him and refused, keeping him from it.

Qishloqqa endi qaytib kelolmasligini bilib, buvisi va bobosining, ismini aytib chaqirib kelayotganida, uning anchadan beri ko‘nglida yurgan bir xira niyati yodiga tushdi. Bu niyati shuki, xalq yaylovdan qaytib, qishlov tomon yaqinlashgach, o‘sha qishlov yaqinida qabrlari joylashgan ota-onasining qabrini ziyorat qilmoqchi edi. Ularning boshiga borib, jonliq so‘yib, ularga atab Qur’on tilovat qildirmoqchi bo‘lgan. Ammo bundan oldin Iso bilan Qadisha urishib, bunga rozi bo‘lishmagan va jonliqni so‘ydirmay qo‘yishgan.

Artık köye dönemeyeceğini fark eden Kasım, iç çekerek ninesiyle dedesinin isimlerini anarken, yıllardır sakladığı bir karanlık arzu yeniden canlandı. Düşündüğü niyet, yayladan dönüp kışlağa varınca, yakınlarındaki mezarlıkta yatan anne babasının kabrini ziyaret etmekti. Mezar başlarında hayvan kesip dua ettirmeyi düşündüğünde, İsa ile Hadise karşı çıkarak bunu reddetmiş ve kurban kestirmemişlerdi.

<MS/>يېزىغا ئەمدى قايتىپ بارالمايدىغانلىقىنى بىلىپ، زارلاپ ھۆكۈرەپ، <MS/>مومىسى بىلەن <MS/>بوۋىسىنىڭ <MS/>ئىسىمنى ئاتاپ چاقىرىپ كېلىۋاتقاندا، بۇرۇندىن ئويلاپ يۈرگەن بىر ئېنىق ئەمەس نىيىتى ئېسىغا چۈشتى. ئۇ نىيىتى – <MS/>يۇرت <MS/>يايلاقتىن قايتىپ كېلىپ، <MS/>قېشلاققا ئازىراق يېقىنلىغاندىن كېيىن، شۇ <MS/>قېشلاق يېنىدىكى <MS/>قەبرى بار <MS/>ئاتا – ئانىسىنىڭ بېشىغا بارماقچى ئىدى. ئۇلارنىڭ بېشىغا <MS/>مال سويۇپ ئاپىرىپ، <MS/>قۇرئان ئوقۇتىمەن دېگەندە، ئالدىدا ئىسا بىلەن قادىشا تىلاپ، قوبۇل قىلماي، <MS/>مالنى سويغۇزماي قويغان.

Artıq kəndə qayıda bilməyəcəyini bildiyi üçün nənəsinin, babasının adını çəkərək qışqırır, yeriyərkən çoxdan fikirləşdiyi qeyri-müəyyən niyyəti yadına düşür. Bu niyyəti o idi ki, el yaylaqdan qayıdanda və qışlağa yaxınlaşanda, qışlaq yanında məzarı olan ata-anasının qəbrinə getmək istəyirdi. O, heyvan kəsməyi və Quran oxumağı təklif etdikdə, İsa və Xədicə onu danlayır, onu qəbul etmir və heyvanı kəsdirmirdilər.

Қазіргі Қасымның ойы, енді баратын қорған жоқ болғандықтан сол қораға барып, сол маңайда қалған жатақтарға жетіп, тау бөктеріндегі әке-шешесінің басына барып, қабырын құшақтап жылау еді. Тау асатын жолда жалғыз келе жатқан зар еңіреген жетім бала Қасымды алып келе жатқан хал осы.

Now, with no refuge left, Qasym’s only thought was to reach that place–to find the graves of his parents at the foot of the mountain, to throw himself upon them, and to weep. And so the orphan boy, crying and lamenting, made his way alone along the mountain path.

Qosimning hozirgi fikri shu ediki, endi boradigan joy qolmagani uchun o‘sha qo'raga borib, yaqin atrofdagi qolgan karavotlarga yetib, tog‘ yonbag‘ridagi ota-onasining boshiga borib, qabrini quchoqlab yig‘lardi. Tog‘ yo‘lida yolg‘iz o‘zi ketayotgan yig‘layotgan yetim Qosimning ahvoli mana.

Kasım’ın artık gidecek sığınağı kalmamıştı . Tek dileği o barınağa varmak, civardaki yıkık dökük evlere ulaşmak ve dağ eteğindeki anne-babasının mezarına gidip hasretle gözyaşı dökmekti. Dağ geçidinde yalnız yürüyen, hüngür hüngür ağlayan bu yetim çocuk Kasım’ın durumu böyleydi.

ھازىرقى قاسىمنىڭ ئويى، ئەمدى بارىدىغان <FR/> قورغان يوق بولغانلىقتىن، شۇ <MS/>قوراغا بېرىپ، شۇ ئەتراپتا قالغان <MS/>ياتاقلارغا يېتىپ، <MS/>تاغ باغرىدىكى <MS/>ئاتا – ئانىسىنىڭ <MS/>بېشىغا بېرىپ <MS/> ،قەبرىنى قۇچاقلاپ يىغلاش ئىدى. تاغ ئاشىدىغان يولدا يالغۇز كېلىۋاتقان، ھۆكۈرەپ يىغلىغان بالا قاسىمنى ئېلىپ كېلىۋاتقان ھال مۇشۇ.

Qasımın indiki fikri bu idi ki, artıq getməyə yer qalmadığından o tövləyə gedəcək, yaxınlıqda qalan çarpayılara çatacaq, dağın kənarındakı ata-anasının məzarına gedib onları qucaqlayıb ağlayacaq. Dağ yolunda təkbaşına gedən, ağlayan yetim Qasımın düşdüyü vəziyyət bu idi.

Қасым жүгіре бастады. Шошынған қабақпен алды-артына қарай береді. Жетім көзі белгісіз бірдемені күткендей болады. Пайдасыз күту. Ӏшінен қатты қорқып келе жатса да, көзіне көрінер тірі жан жоқ. Қап-қараңғы түн болды. Қасым тау ішінде келе жатыр. Бұдан кішірек күнінде көп естіген қараңғы сырлы әңгімелер болушы еді. Түнде кездесетін жын-шайтандар, қара түндей жалмауыздар... сау адамды қағып кететін перілер. Бұлардың талай рет түн жүргіншілерін шошытқан, жындандырған, көзіне көрініп елестеген әңгімелері кішкентай Қасымның көңіліне әбден қонып, онсыз да науқасты әлсіз қиялында мықты орын алып қалған...

Qasym began to run. With a frightened look he kept glancing back and forth. His orphan’s eyes seemed to expect something unknown. A useless expectation. Though he was deeply afraid inside, there was not a single living soul in sight. It was pitch-dark night. Qasym was making his way through the mountains. When he was younger, he had often heard mysterious stories about the dark. Stories of spirits and devils one might encounter at night, of monstrous witches black as the night, of fairies that could snatch away a healthy person. Tales of travelers frightened, driven mad, or deceived by ghostly apparitions. All of these had sunk deeply into little Qasym’s heart and taken firm root in his already weak and fevered imagination.

Qosim yugura boshladi. U qo'rqib ketgan qiyofada oldinga va orqaga qaradi. Yetim ko'zlari noma'lum narsani kutayotgandek katta ochildi. Kutish befoyda edi. U juda qo'rqib ketgan bo'lsa ham, tirik jonni ko'ra olmadi. Bu qorong‘u tun edi. Qosim tog‘larda yuribdi. Yoshligida u ko'p qorong'u va sirli hikoyalarni eshitgan bo'lardi. Kechasi paydo bo'lgan jin-shaytonlar, Qora tun kabi yalmog‘izlar... sog'lom odamni urishi mumkin bo'lgan parilar. Tun yo'lovchilarini ko‘p marta qo‘rqitib, aqldan ozgan bularning hikoyalari jajji Qosimning qalbidan chuqur joy olib, uning allaqachon zaif tasavvuridan mustahkam o‘rin olgandi...

Kasım hızla adımlarını artırdı, korku ve endişeyle etrafına bakındı. Yetim kalbi, görünmeyen bir umudu taşır gibiydi, beklediği ise asla gelmeyecekti. Korkunun içinde boğulurken, gözleri boş karanlıkta canlı hiçbir şey görmedi. Karanlık geceydi. Kasım, dağın içinde yalnız yürüyordu. Küçükken çok duyduğu o gizemli hikayeler aklına geldi: gece çıkan cinler, karanlık gibi acımasız yaratıklar, sağlıklı insanları bile kandıran peri masalları...Bu varlıkların birçok kez gece yürüyüşçülerini ürküttüğü, delirttiği, gözünün önünde hayal gibi canlandığını anlatan hikayeler, küçük Kasım’ın zihninde derin kök salmıştı, hasta ve kırılgan hayal gücünde güçlü bir yer bulmuştu.

قاسىم يۈگرەشكە باشلىدى. چۆچۈگەن قاپاق بىلەن ئالدى – كەينىگە قاراپ قويىدۇ. <MS/>يېتىم كۆزى بەلگۈسىز بىر نېمىنى كۈتكەندەك قىلىدۇ. بېكارغا كۈتۈش، ئىچىدىن قاتتىق قورقۇپ كېلىۋاتسىمۇ، كۆزىگە كۆرۈنەر تىرىك ئىنسان يوق. قاپ – قاراڭغۇ تۈن بولدى. قاسىم تاغ ئىچىدە كېلىۋاتىدۇ. بۇنىڭدىن كىچىگىراك كۈنلىرىدە كۆپ ئاڭلىغان قاراڭغۇ سىرلىق ھېكايىلەر بار ئىدى. كېچىدە ئۇچرىشىدىغان <MS/>جىن – شەيتانلار، قارا كېچىدەك <MS/>يالماۋۇزلار...ساق ئادەمنى ئىشتىرىپ كېتىدىغان <MS/>پېرىلەر. بۇلارنىڭ تالاي قېتىم كېچە يولۇۋچىلىرىنى چۆچۈتكەن، <MS/>ئەقىلىنى ئالدۇرغان، كۆزىگە كۆرۈنۈپ ئاڭلىغان ھېكايىلىرى، گۆدەك قاسىمنىڭ كۆڭلىگە قونۇپ ئېلىپ، ئۇنىڭسىزمۇ بېمار، ھەلسىز خىيالىدا قاتتىق <FR/>ئورۇن ئېلىپ قويغان...

Qasım qaçmağa başladı. Qorxmuş bir ifadə ilə irəli-geri baxdı. Yetim gözləri naməlum bir şeyi gözləyirmiş kimi fal-heyranla açılmışdı. Gözləmək əbəs idi. Çox qorxsa da, canlı bir varlıq görə bilmədi. Qaranlıq bir gecə idi. Qasım dağlarda gəzirdi. Gənc olanda çoxlu qaranlıq və sirli hekayələr eşidərdi. Gecələr peyda olan cinlər və kabuslar, gecə kimi qaranlıq məxluqlar... sağlam insanı vura biləcək pərilər. Dəfələrlə gecə gəzintilərini qorxudan, çılğınlığa sövq edən bunların hekayələri balaca Qasımın qəlbində dərin kök salmış, onsuz da zəif olan təxəyyülündə möhkəm yer tutmuşdu...

Бұл уақытқа шейін Қасымды қайғы, жазықсыздық, ашу жетелеп дедектетіп келіп еді. Бұдан бұрын қайта қайту, Исаның пішінін көруден де өлімді таңдап алатындай еді. Сол күй қорқынышты ойлатпай алып кетіп еді. Қазіргі уақытта қараңғы түннің қара желі қатайып, түн түсі суи бастаған сайын, Қасымның жүрегі қалтырап, шошынып, елеңдеп келе жатты. Оның үстіне алыстағы бұлт жиі-жиі күркіреп, күн жарқылдайды. Түнгі тау, қара жартас алыстан перілер мекеніндей болып – жарқ етіп, қайта қараңғылыққа батып жоғалады. Түн қараңғылығы жалт еткен жарықты тездетіп, жалмауыздайбасып қалады. Таудың қараңғы сырлы сайлары жартастың қалың көлеңке басқан қара күйедей тұңғиық қап-қара беттері түндегі таудың қараңғы пәлелерін ішіне бүгіп жиып тұрғандай көрінеді... Тоғайда да қалың жапырақтың арасында қара бірдеме жасырынып, әлденені күтіп тұрғандай. Әрбір түптің астынан қара түннің тұңғиық, суық. терең, қара көздері мың сан болып қадалып қарап тұрғандай ... Биік тау, мықты қара жартас, бұралған тоғай мен майысқан шалғын – барлығы да түн мезгілінде Қасымның көзіне жат болып кеткендей көрінеді. Тас қабақты, жұлдыз көзді, түндей қара түсті қара кемпір тау ішін құйындай құтырып, кезіп жүргендей. Қара желімен «әпсін» оқып үшкіріп тұрғандай. Дүниені тас қып қатырып, тылсым буғандай. Түн тыныштығын ұйқылы қанатын жалпылдатып қағып ұшқан жалғыз ғана қарақұс бұзады. Сондықтан оның атын жынды құс қойған. Осы сияқты ауыр мезгілде Қасымды тау ішінде жетімдік қайғысы жан ұшыртып алып келе жатты... Бір мезгілде, Қасым қорқып, дірілдеген жүрекпен маңайына жалтаңдап әр нәрседен үркіп келе жатқанда, күн жарқ етті. Сол уақытта жол жиегіндегі бір кішкене тоғайға келіп қалып еді. Оқыста көзін жұмдырып, шошытып қалған жарықтың ішінде Қасым көз алдынан елбеңдеп жөнелген бір нәрсенің түсін шалып қалды. Шошынып, өне бойы мұздап, жүрегі лүпілдеп соғып кетті. Бұл кеткен сол тоғай ішінен ұшқан жынды құс еді.

Up until now, grief, injustice, and anger had driven him forward relentlessly. He had been in such a state that he would have chosen death over turning back and seeing Isa’s face again. That torment had carried him on without leaving room for fear. But now, as the black night’s cold wind grew stronger and the darkness deepened, Qasym’s heart began to tremble, and he moved in fear and dread. To make it worse, thunder rumbled again and again in the distant clouds, lightning flashing. The night mountain, with its dark cliffs, seemed like a dwelling place of spirits–flaring up bright for an instant, then sinking back into darkness. The flashes of light only made the blackness fall heavier, as if devouring it like a monster. The mountain’s shadowed ravines, their rock faces dark as soot, seemed to hold within them all the night’s sinister beings. In the thickets too, among the thick leaves, it was as if something dark was hiding, waiting. From every bush the night’s deep, cold, black eyes seemed to stare–thousands upon thousands of them. The high mountains, the mighty black cliffs, the twisted groves and bent meadows–all appeared strange and hostile to Qasym in the night. It was as though some black hag with stony brows and starry eyes, dark as night, was raging through the mountains like a whirlwind. As though with the night wind she muttered spells, cursing, freezing the world solid, sealing it in mystery. Only the heavy wingbeats of a lone black vulture, disturbing the night’s silence, broke the stillness. That was why people called it the “mad bird.” In this oppressive moment, orphanhood’s grief was driving Qasym desperately onward through the mountains… Then, as he stumbled on, trembling, darting fearful glances around him, lightning flashed. At that very instant he had come upon a small grove by the roadside. In the sudden blaze of light that blinded and terrified him, Qasym caught a glimpse of something fluttering away before his eyes. His body froze with fear, his heart thudding wildly. It was the mad bird flying out from the grove.

Bu vaqtga qadar Qosimni qayg‘u, begunohlik va g‘azab sudrab, goh u yoqqa, goh bu yoqqa yetaklab kelardi. Bundan oldin u orqaga qaytishdan yoki Isoning qiyofasini ko‘rishdan ko‘ra o‘limni tanlagudek holatda edi. O‘sha ruhiy holat uni qo‘rqinchli o‘ylar ichiga olib kirib ketgan edi. Hozir esa qorong‘i tunning sovuq shamoli kuchayib, tun tobora sovuqlasha boshlagan sayin Qosimning yuragi titrab, qo‘rqib, sergak bo‘lib kelardi. Bundan tashqari, uzoqdagi bulutlar tez-tez gumburlab, chaqmoq chaqardi. Tungi tog‘lar va qora qoyalar goh yorishib, goh yana qorong‘ilikka cho‘mib yo‘qolardi. Tun qorong‘iligi har bir chaqnashni tezda yutib yuboradigan yovuz kuchdek edi. Tog‘lar, chuqur soylar qorong‘i tubsizlikdek ko‘rinib, tunning yashirin dahshatlarini o‘z ichiga yashirgandek tuyulardi.To‘qayda ham qalin barglari orasida nimadir yashirinib, nimanidir kutib turgandek edi. Har bir buta ostidan minglab sovuq, chuqur, qorong‘i nigohlar unga tikilib turgandek tuyulardi. Baland tog‘lar, qora qoyalar, egilgan to‘qay va mayin o‘tlar bu qorong‘ida Qosimga begona bo‘lib ko‘rindi. Tosh qovoqli, yulduzdek ko‘zli, tun kabi qora tusli qora kampir tog‘lar orasida dovuldek quturib kezib yurgandek edi. U qora shamoli bilan afsun o‘qib, dam solib turgandek tuyulardi. Go‘yo dunyo muzlab qolgandek, qandaydir kuch uni qotirib qo‘ygandek edi. Tunni faqatgina bir qora qush qanot qoqib buzardi. Shuning uchun uni jinni qush deb atashardi. Shunday og‘ir va qo‘rqinchli paytda Qosimni yetimlik qayg‘usi tog‘ ichida sudrab borardi. Birdan chaqmoq chaqdi. Yo‘l chetidagi kichkina to‘qayga kelib qolgan edi. Yorqin chaqnashdan cho‘chib ko‘zini yumdi. Shu lahzada ko‘z oldidan bir narsa lip etib o‘tib ketgandek bo‘ldi. U dahshatdan butun vujudi muzlab, yuragi qattiq ura boshladi. Bu to‘qaydan uchib chiqqan jinni qush edi.

Şimdiye dek Kasım’ı keder, suçsuzluk duygusu ve içten içe kabaran bir öfke adım adım peşinden sürüklemişti. O dakikaya dek, dönüş düşüncesi bile ürkütücüydü. İsa’nın sert yüzüyle bir kez daha karşılaşmaktansa, karanlık bir ölümü yoldaş edinmek ister gibiydi. O ruh hâli, zihninde korkuya yer bırakmadan alıp götürmüştü onu. Şu anda, gece karanlığının soğuk rüzgârı şiddetini artırdıkça, Kasım’ın yüreği titriyor, ürküyor, tedirginlikle etrafına bakınıyordu. Üstelik uzaklarda bulutlar sık sık gürleyip, şimşekler çakıyor. Gece dağları, karanlık kayalıklarıyla birlikte peri yurdunu andırarak bir an aydınlanıyor, sonra yeniden karanlığın içine gömülüyordu. Gecenin zifiri karanlığı, çakan her şimşeği anında yutup, bir cadı gibi üstüne çökerdi. Dağın derin, sırlarla dolu vadileri, kalın kayaların gölgesine bürünmüş kara bir örtüye dönüşmüş, gecenin bütün karanlık sırlarını içinde saklıyor gibiydi. Sanki koruluktaki kalın yaprakların arasında karanlık bir varlık saklanıyor, pusuda bekliyordu. Her çalının dibinden gecenin dipsiz, soğuk ve derin karanlık gözleri binlercesiyle ona dikilmiş gibi hissediliyordu… O heybetli dağlar, katı siyah kayalar, kıvrım kıvrım uzanan orman ve boynu bükük çayırlar... Gecenin karanlığında, Kasım’ın gözünde artık bambaşka ve yadırgatıcı bir hâle bürünmüştü. Sert bakışlı, gözleri yıldız gibi parlayan, gecenin kendisi kadar kara bir kadın, dağın koynunda bir hortum gibi dolanıp duruyordu sanki. Kara yeliyle bir masal okur gibi üflüyor, dünyayı donmuş bir sessizliğe kilitliyordu. Geceyi yaran tek ses, kanat çırpışlarıyla uykulu sessizliği delen kara kuşundur. Bu yüzden ona halk “deli kuş” adını vermiştir. Bu kasvetli vakitte, yetimlik yüreğini dağ gibi ezen bir kederle Kasım, dağların içinde adeta can havliyle savruluyordu. Tam da yüreği korkuyla çarpıyor, gözleri telaşla etrafı tararken, Kasım aniden çakan bir şimşekle irkildi. Işıkla irkildiği anda, yol kıyısındaki küçük koruluğa varmıştı. O anda gözlerinin önünden geçen belli belirsiz bir sılueti fark etti Kasım. Ürperdi, iliğine kadar dondu, kalbi deli gibi atmaya başladı. Meğer az önce gözüne ilişen, çılgınca havalanan o yaratık, koruluğun içinden fırlayan bir deli kuşmuş.

بۇ ۋاقىتقىچە قاسىمنى قايغۇ، ئەيىپسىزلىك، ئاچچىقى يېتىلەپ ئىشتىرىپ كەلگەن ئىدى. بۇنىڭدىن بۇرۇن قايتىدىن قايتىش، ئىسانىڭ شەكلىنى كۆرۈشتىن <MS/>ئۆلۈمنى تاللاپ ئالالايدىغاندەك ئىدى. شۇ ھالەت قورقۇنۇچنى ئويلاتماي ئېلىپ كەتكەن ئىدى. ھازىرقى ۋاقىتتا قاراڭغۇ كېچىنىڭ قارا شامىلى كۈچىيىپ، كېچە رەڭگى سوغاقلاشقانسىرى، قاسىمنىڭ <FR/>يۈرىكى تىتىرەپ، چۆچۈپ، ئارانلا كېلىۋاتاتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە يىراقتىكى بۇلۇت پات-پات گۈلدۈرلەپ، چاقماق چېقىۋاتاتتى. كېچىدىكى تاغ، قارا <MS/>يارتاش يىراقتىن <MS/>پېرىلەر ماكانىدەك بولۇپ پارىلداپ، قايتىدىن <FR/>قاراڭغۇلۇققا سىڭىپ يوقاپ كېتىدۇ. تۈن قاراڭغۇلىقى يالت ئەتكەن يورۇقنى چاپسانلىتىپ، <MS/>يالماۋۇزدەك <FR/>بېسىپ قالىدۇ. تاغنىڭ قاراڭغۇ سىرلىق سايلىرى <MS/>يارتاشنىڭ قېلىن كۆلەڭكە باسقان قارا كۈيدەك چوڭقۇر قاپ-قارا ئۈزلىرىكېچىدىكى تاغنىڭ قاراڭغۇ پەللىلىرىنى <FR/>ئىچىگە قاتلاپ يىغىپ تۇرغاندەك كۆرۈنىدۇ... <MS/>دەرەخزارلىقمۇ قېلىن يوپۇرماقنىڭ ئارىسىدا قارا بىر نېمە يوشۇرۇنۇپ، بىر نېمىنى كۈتۈپ تۇرغاندەك. ھەر بىر تۈپنىڭ ئاستىدىن قارا كېچىنىڭ چوڭقۇر، سوغاق، قارا كۆزلىرى مىڭ سان بولۇپ <MS/>قادىلىپ قاراپ تۇرغاندەك... ئېگىز تاغ، كۈچلۈك <MS/>يارتاش ،<MS/>بۇرالغان دەرەخزارلىق بىلەن <MS/>ئەگمە يايلاق - بارلىقى كېزە مەزگىلىدە قاسىمنىڭ كۆزىدە يات بولۇپ كەتكەندەك كۆرۈنىدۇ. تاش قاپاقلىق، يۇلتۇز كۆزلۈك، كېچىدەك قارا رەڭلىك <MS/>قارا موماي تاغ ئىچىدە قۇيۇندەك قۇتراپ، كېزىپ يۈرگەندەك. قارا شامىلى بىلەن «<MS/>ئەپسۇن» ئوقۇپ <MS/>ئۇچقىتقپ تۇرغاندەك. <MS/>دۇنيانى تاش قىلىپ قاتۇرۇپ، <MS/>بىر تىلسىمغا چۆمگەندەك. كېچە جىم-جىتلىقىنڭ ئۇيقۇلۇق قانىتىنى يېيىپ قېقىپ ئۇچقان يالغۇزغىنە <MS/>قارا قۇش بۇزىدۇ. شۇڭلاشقا ئۇنىڭ ئېتىنى <MS/>ساراڭ قۇش دەپ قويغدن. مۇشۇنقڭغا ئوششاش ئېغىر مەزگىلدە قاسىمنى تاغ ئىچىدە <MS/>يېتىملىق قايغۇسى <FR/>جان ئۇچارتىپ كېلىۋاتاتتى... بىر ۋاقىتتا، قاسىم قورقۇپ، تىترىگەن يۈرەك بىلەن ئەتراپىغا چۆچۈپ قاراپ ھەر نەرسىدىن ئۈركۈپ كېلىۋاتقاندا، قاتتىق چاقماق چاقتى. شۇ ۋاقىتتا يول چېتىدىكى بىر كىچىككىنە <MS/>چاتقاللىققا كېلىپ قالغان ئىدى. جىددىيلىق بىلەن كۆزۈنى ياپقۇزۇپ چۆچۈتۈپ قالغان يورۇقنىڭ ئىچىدە قاسىم كۆز ئالدىدىن باش قايدۇرۇپ يۆنەلگەن بىر نەرسىنىڭ <FR/>رەڭگىنى كۆرۈپ قالدى. چۆچۈپ، <FR/>پۈتكۈل تېنى مۇزلاپ ، <FR/>يۈرىكى لۈپىلدەپ سوقۇپ كەتتى. بۇ كەتكەن شۇ <MS/>چاتقاللىق ئىچىدىن ئۇچقان <MS/>ساراڭ قۇش ئىدى.

Bu vaxta qədər Qasımı kədər, məsumluq və qəzəb idarə edirdi. Əvvəllər o, İsanın surətini görməkdənsə, geri qayıtmaqdansa ölümü seçəcəkmiş kimi idi. Bu ruh halı onu düşünmədən aparmışdı. İndi qaranlıq gecənin qara küləyi gücləndikcə, gecə sönməyə başladıqca Qasımın ürəyi titrəyir, təlaşa düşür, narahatlığı daha da artırdı. Üstəlik, uzaq buludlar getdikcə daha tez-tez gurlayır, günəş parlayırdı. Gecə dağı, qara qaya sanki uzaqdan pəri məskəni kimi parlayır, sonra yenidən qaranlığa qərq olur. Gecənin qaranlığı parlayan işığı sürətləndirdi, onu çovğun kimi alt-üst etdi. Qayanın qalın kölgələri ilə örtülmüş qara his kimi dağın qaranlıq, sirli yarğanları sanki gecələr dağın qaranlıq bədbəxtliklərini gizlədirdi... Meşədə də qalın yarpaqların arasında nəsə qaranlıq bir şey gizlənirdi, sanki nəyisə gözləyirdi. Gecənin qaranlığı hər ağacın altında dərin və soyuq idi. Dərin, qara gözləri sanki ona min cür baxırdı... Uca dağ, möhkəm qara qaya, burulmuş meşəlik və əyri çəmənlik - hər şey gecə Qasıma yad görünürdü. Daş gözlü, ulduz gözlü, qara dərili qarı sanki dağlarda qasırğa kimi dolanırdı. Deyəsən, qara küləklə “xala”sını oxuyurdu. Dünya sanki donmuşdu və sirrlə örtülmüşdü. Gecənin dincliyini pozan tək bir qaraquş idi, yuxulu qanadlarını çırpırdı. Ona görə də ona Dəli Quş adı verilib. Belə çətin bir vaxtda dağlarda yetimlik kədəri Qasımı sürükləyirdi... Eyni zamanda Qasım titrəyə-titrəyə ürəyi gəzir, ətrafa baxır, hər şeydən qorxurdu, günəş parlayanda. Bu zaman o, yolun kənarındakı kiçik bir bağa gəldi. Qəfil, ürkütücü işıqda Qasım gözünün önündə nəyinsə tərpəndiyini gördü. O, şoka düşdü, bədəni dondu, ürəyi döyündü. Bu, meşədən uçmuş bir dəli quş idi.

Бірақ Қасымға ол көптен күткен қараңғы сырлы күшті қуаттың бірі болып көрінді. Сол кезде Қасымды шешесінің қабырына қарай тартқан жетім жүрек өзге денесінің іркілейін дегеніне ерік бермей, ілгері дедектетіп алып жүріп кетті. Бірақ бұл уақыттағы серігі кім? Періште дегені осы ма? Әлде жын ба? Әйтеуір енді алдында бұлдырлап, елестеп жүгіргендей болып, елбеңдеген бір нәрсе жолын бастап келе жатқан сияқты. Қасым бір уақыт кісі екен деп ес көргендей болып еді, артынан шоши бастады. Жүрегі сенімсіздік қаупімен тағы лүпілдеп соқты. Ақырын жүріп, кейіндегісі келді... Бір мезгілде бетіне құтырып, ысқырып келіп ұйтқыған бір құйын соққандай болды. Жасқанып көзін жұмды. Қайта ашса – қараңғы түнде оттай жанған алакөз ашумен түксиіп қарап тұр...

But to Qasym, it seemed like one of those long-awaited dark, mysterious forces of power. At that moment, the orphan’s heart, drawn toward his mother’s grave, refused to yield to the hesitation of his weary body and dragged him forward without mercy. Yet who was his companion now? Was this the angel he had imagined? Or a demon? Somehow, a wavering, ghostly figure seemed to flicker before him, leading the way, as though it were running just ahead. For a moment, Qasym thought it was a human being and almost felt comforted, but soon terror crept in again. His heart pounded with anxious mistrust. He slowed down, wishing to turn back… Suddenly, a violent whirlwind came whistling straight into his face, as though to tear him apart. Shuddering, he closed his eyes. When he opened them again–there, in the dark night, burned a pair of glaring, fiery eyes, fixed on him with grim fury.

Ammo Qosimga bu uzoq kutilgan qorong‘u va sirli kuchdek tuyuldi. Shu payt Qosimni onasining qabriga tortgan yetim yurak boshqa jasadning ikkilanishiga yo‘l qo‘ymay, uni oldinga olib bordi. Ammo bu vaqtda uning hamrohi kim edi? Bu farishtami? Yoki jinmi? Negadir, endi, uning oldidan nimadir noaniq va xayolparast yugurib, uning yo'lini yetaklaganga o'xshardi. Qosim bir lahza uni odam ekan deb, go‘yo o‘ziga kelgandek bo‘ldi, ammo ortidan yana cho‘chiy boshladi. Yuragi ishonchsizlik va xavotir bilan yana tez-tez urib ketdi. Sekin yurib, orqaga qaytgisi keldi... Bir payt yuziga g‘uvillab, hushtakdek uvillab kelgan dovul urilgandek tuyuldi. Cho‘chib ko‘zlarini yumdi. Qayta ochsa - qorong‘i tunda olovdek yonib turgan olako‘zlar unga g‘azab bilan tikilib turardi...

Fakat Kasım, o anki gölgeyi, içinde bir süredir büyüyen karanlık ve gizemli bir gücün sesi gibi algıladı. Annesinin mezarına duyduğu derin özlem, bütün korkularını bastırıp, ayaklarını kendinden habersizce ileri doğru sürükledi. Ama böylesi bir anda yanında beliren kimdi? Bir melek mi? Yoksa karanlığın içinden gelen bir cin mi? Her halükârda, önünde dalgalanarak beliren, hayal gibi bir silüet vardı; sanki sessizce yol gösteriyor, onu bilinmeze çağırıyordu. Kasım, bir anlığına onu insan sanıp umutlandı. Fakat hemen ardından içine bir ürperti düştü. Yüreği yeniden tedirginlikle çarpmaya başladı. Sessizce adımlarını yavaşlattı, geriye dönmeyi düşündü…Ansızın deli gibi esen bir rüzgâr, yüzüne tokat gibi çarptı. Kasım korkuyla gözlerini yumdu. Açtığında ise karanlığın içinden ona öfke dolu, köz gibi yanan gözlerle bakan bir suretle karşılaştı.

بىراق قاسىمغا ئۇ كۆپتىن كۈتكان قاراڭغۇ سىرلىق كۈچلۈك قۇۋەتنىڭ بىرى بولۇپ كۆرۈندى. شۇ چاغدا قاسىمنى ئانىسىنىڭ <MS/>قەبرىگە قاراپ تارتقان <MS/>يېتىم يۈرەك ئۆزگىچە تېنىنىڭ تىترىشىگە ئەرك بەرمەي، ئاۋال يۈگۈرتىپ ئېلىپ مېڭىپ كەتتى. بىراق بۇ ۋاقىتتىكى يولدىشى كىم؟ <MS/>پەرىشتە دېگىنى مۇشۇمۇ؟ ياكى <MS/>جىنمۇ؟ ئەيتەۋۇر ئەمدى ئالدىدا تۇتۇق، تەسەۋۋۇر بولۇپ يۈگرىگەندەك بولۇپ، ھەيران قالدۇرغان بىر نەرسە<FR/>يولىنى باشلاپ كېلىۋاتقانغا ئوخشىدى. قاسىم بىر ۋاقىت كىشى ئىكەن دەپ <FR/>ئەس كۆرگەندەك بولغان ئىدى، كەينىدىن چۆچۈشگە باشلىدى. يۈرىكى ئىشەنمەسلىك خەۋپى بىلەن يەنە لۇپۈلدەپ سوقتى. ئۇ ئاستا مېڭىپ، كېيىنكىسىنى ئويلىدى... بىر چاغدا يۈزىگە قۇتۇراپ، پىچىرلاپ كېلىپ بىر قۇيۇن ئۇرغاندەك بولدى. تارتىنچاقلىق قىلىپ كۆزىنى يۇمدى. قايتىپ ئاچسا – قارانغۇ كېچىدە ئوتتەك يانغان <MS/>ئالاكۆز ئاچچىقى بىلەن تىكلىنىپ قاراپ تۇرۇپتۇ....

Amma Qasıma bu, çoxdan gözlənilən qaranlıq və sirli qüvvə kimi görünürdü. Bu zaman Qasımı anasının məzarına çəkən yetim ürək o biri bədənin tərəddüd etməsinə imkan vermədi, onu qabağa apardı. Bəs bu zaman onun yoldaşı kim idi? Bu mələkdir? Yoxsa şeytan? Nə isə, indi deyəsən, onun qabağında qeyri-müəyyən və xəyalpərəst bir şey qaçır, ona yol göstərirdi. Qasım bir dəfə adam olduğunu düşünüb dayaq kimi gördü, sonra titrəməyə başladı. Ürəyi yenidən qeyri-müəyyənlik qorxusu ilə döyünürdü. O, arxasınca getmək istəyərək yavaş-yavaş yeriyirdi... Eyni zamanda külək burulğanı əsdi, sifətində fısıltı və fit çaldı. Başlanğıcla gözlərini yumdu. Yenidən açanda qaranlıq gecə qəzəblə ona baxırdı...

Алдында тісі ақсиған, ұзын бойлы, қолында ұзын қара пышағы бар қара кісі тұр екен. Даланың жыны осы ғой деп ойлай беріп еді, анау Қасымға әмірлі дауыспен ақырып:

Before him stood a tall, black-clad man, baring his teeth, holding a long, dark knife in his hand. Qasym thought, This must be the spirit of the steppe. But then the man roared at him in a commanding voice:

Uning qarshisida baland bo'yli, qora tanli, qo'lida uzun qora pichoq, tishlari ochiq turardi. U bu dashtning jinini, deb o‘ylagan edi, lekin Qosimga buyruqli ovozda baqirdi:

Önünde, dişlerini göstererek sırıtan, uzun boylu, elinde kara bir bıçak taşıyan bir adam dikiliyordu. “İşte bozkırın laneti bu olmalı,” diye düşündü Kasım. Tam o anda, adam buyurgan ve sert bir sesle bağırarak konuştu:

ئالدىدا چىشىنى ئاقارتىپ، ئۇزۇن بويلۇق، قولىدا ئۇزۇن پىچىقى بار قارا كىشى تۇرغان ئىكەن. <MS/>دالانىڭ جىنى مۇشۇ بولار دەپ ئويلاپ تۇرغاندا، ئاۋۇ قاسىمغا بۇيرۇقلۇق ئۈنى بىلەن ۋاقىراپ:

Qarşısında uzunboylu, qaradərili, çılpaq dişləri və əlində uzun qara bıçaq olan bir kişi dayanmışdı. Bunun çöl cini olduğunu düşünürdü, amma əmredici səslə Qasıma qışqırdı:

– Артымнан еріп жүр, әлсіз денеңнің шаршап талғанына қарама! Аяғыңа кірген тікенге, жырған тасқа қарама! Өліп қалсаң да артымнан еріп отыр! – деп жүріп кетті. Әлсіз жетім:

– Follow me! Do not look to the weariness of your frail body! Do not mind the thorns that pierce your feet, nor the stones that tear at you! Even if you die, you must follow me! And with that, he strode off. The frail orphan whispered:

- Ortimdan yur, ojiz jismingga qarama, oyog‘ingga tiqilib qolgan tikan va o‘tkir toshlarga qarama! O'lsang ham menga ergashing! - dedi va uzoqlashdi. Zaif yetim:

“Peşimden gel! Bitkin bedenin, kanayan ayağın, taşla dikenle dolu yol seni durdurmasın! Ölsen bile durma, izimden ayrılma!” dedi ve sessizce karanlığa karıştı. Zavallı yetim, titreyen sesiyle:

كەينىمدىن ئەگىشىپ ماڭغىن، ئاجىز تېنىڭنىڭ ھېرىپ تالغىنىغا قارىما! پۇتۇڭغا كىرگەن تىكەنگە، يىتقان تاشقا قارىما! ئۆلۈپ قالساڭمۇ كەينىمدىن ئەگىشىپ يۈرگىن! – دەپ مېڭىپ كەتتى.ئاجىز <MS/>يېتىم:

“Ardımca gəl, zəif bədəninə baxma, ayağına ilişmiş tikanlara, iti daşlara baxma! Ölsən də məni izlə!” dedi və uzaqlaşdı. Zəif yetim:

– Ағатай, жетіммін...–дей беріп еді, алакөз қайта жарқ еткенде, артынан жүгіріп кетті.

– Brother, I am just an orphan… But the fiery eyes flashed again, and Qasym ran after him.

- Og‘atoy, men yetimman...- dedi va yana chiroq chaqnagach, orqasidan yugurdi.

“Ağabey... ben bir yetimim...” demeye kalmadan, o öfkeyle parlayan gözler yeniden şimşek gibi çakınca, korkuyla arkasından koşmaya başladı.

ئاكىجان، <MS/>يېتىممەن... – دەپ قالىۋەردى، <MS/>ئالاكۆز قايتىپ يورۇغاندا، كەينىدىن يۈگىرەپ كەتتى.

“Əmican, mən yetiməm...” dedi və işıq yenidən yanıb-sönəndə arxasınca qaçdı.

Қасым өкпесі үзілгенше ентігіп жүгіріп отырды. Көз ұшына жоғалып кетті.

Gasping, his breath nearly gone, Qasym kept running until the figure vanished into the distance.

Qosim o‘pkasi toliqqancha hansirab yugurdi. U ko‘z ochib yumguncha g‘oyib bo‘ldi.

Kasım, soluğu kesilinceye dek nefes nefese koştu. Ardından sadece uzakta kaybolan silueti kaldı.

قاسىم <FR/>ئۆپكىسى ئۈزۈلگىچە ھېرىپ يۈگىرەپ ئولتۇردى. <FR/>كۆز ئۇچىدا يوقاپ كەتتى.

Qasım ciyərləri tükənənə qədər təngnəfəs qaçdı. O, bir göz qırpımında yoxa çıxdı.

Түн ортасы болған кезде, таудың осы мөлшеріне бөктерде келе жатқан үш жігіт жетті. Бұлар аяңшыл аттардың екпінімен тастық жолды тықырлатып, таудың сала-саласын бір құлап, бір өрлеп, жолды қуалап келе жатыр еді. Ұзақ жол жалықтырып, түн ұйқысы жеңе бастағанжүргіншілер бірінің артына бірі түсіп, тізіліп келе жатқан. Бір уақытта бір тоғайдың тұсына келгенде, аттары осқырып, ішін тартып, тоғайға қадалып жүрмей, үркіп тұрып алды.

By midnight, three young men riding across the mountain slope reached that same place. Their steady horses clattered over the stony path, winding up and down through the mountain valleys. The long journey had wearied them, and drowsiness from the night began to weigh upon them. They rode in a line, one behind the other. When they came near a grove, their horses suddenly snorted, drew in their bellies, and refused to move forward, trembling in fear as they stared at the trees.

Tun yarmiga yetganda, tog‘ning shu qismidagi yonbag‘irga kelayotgan uch yigit shu yerga yetib keldi. Ular yurgan otlarning bir maromdagi qadamlariga ergashib, toshloq yo‘lni taqirlatib, tog‘ning daralaridan goh tushib, goh ko‘tarilib, yo‘l bo‘ylab ketayotgan edilar. Uzoq yo‘l charchatib, uyqu bosa boshlagan yo‘lovchilar bir-birining ortidan tizilib kelishardi. Bir payt bir to‘qayzor yoniga yetganlarida, otlari pishqirib yubordi, qorinlarini ichiga tortib, to‘qayzor tomonga tikilgancha yurmay qo‘ydi va hurkib joyida turib oldi.

Gece yarısını çoktan geçmişti. Dağın eteklerine, üç genç adam ulaştı. Ağır aksak adımlarla yürüyen atların taşlara vuran nalları yankı gibi uzanıyor, dağın inişli çıkışlı patikalarında bir yükselip bir alçalıyorlardı. Uzun süren yolculuk yorgunluk getirmiş, gecenin ağır uykusu binmeye başlamıştı Yolcular tek sıra hâlinde peş peşe ilerliyordu. Bir ara bir koruluğa yaklaştıklarında, atlar ansızın kişneyip irkildi, nefeslerini tutup gözlerini karanlık ağaçlara diktiler, ileri adım atmadılar.

كېچە ئوتتۇرىسى بولغان چاغدا، تاغنىڭ مۇشۇ بېتىگە تاغ <MS/>باغرىدىن كېلىۋاتقان ئۈچ يىگىت يەتتى. بۇلار رەھىمسىز ئاتلارنىڭ مېڭىشى بىلەن تاشلىق يولنى تىقىرلىتىپ، تاغنىڭ ساي-سېيىدا بىر يىقىلىپ، بىر تۇرۇپ، يولنى قوغلاپ كېلىۋاتاتتى. ئۇزاق يول زېرىكتۈرۈپ، <MS/>تۈن ئۇيقۇسى يېڭىشكە باشلىغان <MS/>يولۇۋچىلار بىرىنىڭ كەينىدىن بىرى چۈشۈپ، تىزىلىپ كېلىۋاتقان ئىدى. بىر ۋاقىتتا بىر <MS/>چاتقاللىقنىڭ يېنىغا كەلگەندە، ئاتلىرى توختاپ، ئىچىنى تارتتى، <MS/>چاتقاللىققا قادىلىپ قاراپ ماڭماي، ئۈركۈپ تۇرۇپ قالدى

Gecə yarısı atlı üç gənc dağın bu yüksəkliyinə yamacda çatdılar. Onlar çapan atlarının sürəti ilə qayalı cığırla tələsir, dağ yamaclarına dırmaşıb enir, yolu qovalayırdılar. Uzun yol yorucu idi və gecənin yuxululuğu onlara qalib gəlməyə başladığı üçün yolçular bir-birinin ardınca yıxılaraq sıraya düzülürdülər. Bir anda bir bağa gələndə atları kişnədi, qarınlarını çəkdi və düz bağa doğru addımlamaq əvəzinə, yol üstündə dayandılar.

Сол уақытта жаңбыр бұлты тауға таман жақындап, жел қатаңдап, күннің күркірегені жиілеп тұр еді. Күн әдетінше жарқ етті. Сонда үш жолаушы алдарындағы ағашқа сүйеніп жығылып, қатып тұрған баланы көрді. Басында бұлар шошып, аттары да үркіп атып кетсе де, артынан оралып дабыстап, әлгі жерге қайта келді. Бұлардың көп айқайына ешкім дыбыс бермеді. Аздан соң аттан түсіп, қасына келіп қараса – жыртық киімді, өңі құп-қу болып, қаннан айырылып жүдеген он, он бір жасар бала екен. Ол – өлік. Бірақ денесі әлі түгел мұздап та болған жоқ екен...

At that moment, the rain clouds drew closer to the mountain, the wind grew harsher, and thunder rumbled more frequently. A flash of lightning lit the night. There, leaning lifelessly against a tree, stood a boy, frozen still. At first, the riders were startled, and their horses bolted in fright. But soon they circled back, shouting, calling out to him. No answer came. They dismounted and approached. Before them was a boy of ten or eleven years old, dressed in torn clothes, his face pale, drained of blood, his body thin and wasted. He was dead. But his body had not fully grown cold yet. Mukhtar.

Bu vaqtda yomg‘ir bulutlari tog‘ga yaqinlashib, shamol kuchayib, momaqaldiroq gumburlagandan kuchayib borardi. Quyosh odatdagidek porlab turardi. Shunda uch yo‘lovchi yiqilib, qotib qolgan bolani ro‘parasidagi daraxtga suyanib turganini ko‘rdi. Avvaliga ular qo‘rqib ketishdi, otlari cho‘chib ketishdi, lekin ortlariga o‘girilib, baqirib o‘sha joyga qaytib kelishdi. Ularning ko'p hayqiriqlariga hech kim e'tibor bermadi.Biroz vaqt o‘tgach, otlaridan tushib, qarab ketishdi - bu o‘n-o‘n bir yoshli bola edi, kiyimlari yirtilgan, yuzlari oqarib ketgan, ko‘p qon yo‘qotgan edi. U o'lik odam edi. Ammo uning tanasi hali to'liq muzlagani yo'q...

Aynı anda dağa doğru ağır ağır yaklaşan yağmur bulutları göğü karartıyor, rüzgâr sertçe esiyor, gök ardı ardına gürlüyordu. Şimşek göğü aydınlattığı anda, üç yolcu bir ağaca yaslanmış, donmuş bir çocuğu fark etti. Başta korkup atları şahlanarak uzaklaşsa da, az sonra dönüp seslenerek o noktaya yeniden geldiler. Ne kadar bağırdılarsa da, karanlığın içinden bir ses dönmedi. Sonunda attan inip yaklaştılar. Yırtık giysiler içinde, kanı çekilmiş, bembeyaz kesilmiş küçük bir çocuk vardı orada. On, on bir yaşlarında bir çocuktu. Ölmüştü. Ama bedeni henüz soğumamıştı…

شۇ ۋاقىتتا يامغۇر بۇلۇتى تاققا قاراپ يېقىنلاپ، شامال كۈچىيىپ، ھاۋانىڭ گۈلدۈرلىشى چاپسانلاپ تۇرغان ئىدى. چاقماق ئادەتتىكىدەك يارقىراپ چاقتى. شۇ چاغدا ئۈچ <MS/>يولۇۋچى ئالدىلىرىدىكى دەرەخقە يۆلىنىپ يىقىلىپ، قېتىپ تۇرغان بالىنى كۆردى. بېشىدا بۇلار چۆچۈپ، ئاتلىرىمۇ ئۈركۈپ ئېتىپ تۇرسىمۇ، كەينىدىن قايتىپ كېلىپ ئۈن سېلىپ چاقىرىپ، بايىقى يەرگە قايتىپ كەلدى. بۇلارنىڭ كۆپ ۋاقرىشىغا ھېچ كىم <FR/>ئۈن چىقارمىدى. بىرازدىن كېيىن ئاتتىن چۈشۈپ، قېشىغا كېلىپ قارىسا – يىرتىق كىيىملىك، رەڭگى ئۆڭۈپ كەتكەن، <FR/>قاندىن ئايرىلىپ جۈدەپ كەتكەن 10-11 ياشلىق بالا ئىكەن. ئۇ – <MS/>ئۆلۈك. بىراق تېنى تېخى تولۇق مۇزلاپمۇ ئۈلگەرمىگەن ئىكەن...

Bu zaman yağış buludları dağa yaxınlaşır, külək güclənir, ildırım gurultusu şiddətlənirdi. Günəş həmişəki kimi parlayırdı. Sonra üç səyyah yıxılıb donmuş oğlanın qarşılarında ağaca söykəndiyini gördülər. Əvvəlcə qorxdular, atları da ürkdü, amma dönüb qışqıraraq yerə qayıtdılar. Onların çoxsaylı qışqırıqlarına heç kim əhəmiyyət vermədi. Bir az keçdikdən sonra atlarından düşüb baxmağa getdilər - on-on bir yaşlı uşaq idi, paltarı cırıq, üzü ağarmışdı, çox qan itirmişdi. O, ölü adam idi. Amma onun bədəni hələ tam donmamışdı...

Көп ұзаған жоқ, корпус балалары жатақ үйлеріне орналасып оқу басталды. Шоқан корпус тәртібіне түсінген, оқу жайына да жаттыққан бала қатарында, класс ішінде көзге көріне бастады. Өткен жылдары екі топқа бөлінген балалардың жіктелуі кәдуілгідей балалар арасына көңілсіздік туғызған. Әсіресе рота балалары Шоқандардың яки эскадрон балаларына өктемдік көрсетеді. Олардың кемсіте бой көрсетуіне Шоқан шыдамай, бірнеше рет өзіне ерген балаларды бастап, қарсы тұрып қайрат көрсетті. Бір күні рота баласының біреуі «киргиз, калбит» деді. Шоқан оған:

It wasn’t long before the cadet corps boys settled into their dormitories and lessons began. Shoqan, who had already adapted to the rules of the corps and gotten used to studying, soon stood out among the pupils. In previous years, the division of students into two groups had caused tension among the boys. The cadets of the rota especially tried to assert superiority over Shoqan’s group, the squadron boys. Shoqan could not tolerate their arrogance and, on several occasions, led the boys who followed him in standing up to them with courage. One day, a company boy insulted him, calling him “Kirgiz, kalbit.” Shoqan replied:

Oradan ko‘p o‘tmay, kadet korpusining o‘quvchilari yotoqxonalariga joylashib, dars mashg‘ulotlari boshlandi. Korpus tartib-qoidalariga tezda ko‘nikib, ta’lim jarayoniga sho‘ng‘igan Shoqan qisqa fursatda o‘quvchilar orasida ajralib chiqdi. Ilgari yillarda o‘quvchilarni ikki guruhga bo‘lish bolalar o‘rtasida ziddiyat uyg‘otgan edi. Ayniqsa, rota kadetlari Shoqanning guruhi - eskadron bolalari ustidan o‘zlarini ustun qo‘yishga urinardi. Shoqan esa bu kibr-u g‘ururni hazm qilolmas, ko‘p bora o‘ziga ergashgan do‘stlarini boshlab, ularning kamsitishlariga dadil javob qaytarardi. Bir kuni rota yigitlaridan biri unga haqorat bilan:- Qirg‘iz, kalbit! - dedi. Shoqan unga:

Çok geçmeden, yatılı okulun öğrencileri yurtlarına yerleşti, dersler başladı. Şoqan, artık okul düzenine alışmış, derslere de uyum sağlamış bir çocuk olarak sınıf içinde dikkat çekmeye başlamıştı. Önceki yıllarda iki ayrı gruba bölünmeleri, çocukların arasında belirgin bir soğukluk ve gönül kırıklığına yol açmıştı. Özellikle bölük çocukları, Şoqanlara, eskadron çocuklarına karşı kendilerini üstün görür, baskınlık kurmaya kalkışırlardı. Küçümseyici tavırlara dayanamayan Şoqan, birkaç kez önderlik ederek çocuklarla birlikte direniş gösterdi. Bölük çocuklarından biri bir gün, Şoqan’a dönüp küçümseyici bir sesle, “Kırgız… kalbit!” deyiverdi. Şokan ona şöyle dedi:

ئۇزاق ئۆتمەي، كورپۇس ئوقۇغۇچىلىرى ياتاق ئۆيلىرىگە ئورۇنلىشىپ، ئوقۇش باشلاندى. شوقان كورپۇس تەرتىۋىنى چۈشەنگەن، ئوقۇشقا كۆنگەن ئوقۇغۇچىلار قاتارىدا سىنىپتا كۆزگە كۆرۈنۈشكە باشلىدى. ئۆتكەن يىللاردىكى ئىككى توپقا بۆلۈنگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئايرىلىشىشى ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا كۆڭۈلسىزلىك پەيدا قىلغان ئىدى. جۈملىدىن روتا بالىلىرى شوقانلارنىڭ ياكى ئاتلىق ھەربىي قىسمى بالىلىرىغا قىسم كۆرسىتىدۇ. ئۇلارنىڭ كامسىتىشى بىلەن <FR/>ئۆزىنى كۆرسىتىشىگە شوقان چىدىماي، ئۆزىگە ئەگەشكەن بالىلارنى باشلاپ، بىر نەچچە قېتىم قارشى تۇرۇپ، <FR/>جاسارەت كۆرسەتتى. بىر كۈنى روتا بالىسىنىڭ بىرى ئۇنىڭغا «قىرغىز، كالبىت» دېدى. شوقان ئۇنىڭغا:

Çox çəkmədi ki, korpus uşaqları öz yataqxanalarına yerləşdilər və təhsilə başladılar. Korpusun qayda-qanunlarını başa düşən, öyrənmə mühitinə alışan Çokan sinifdə fərqlənməyə başladı. Əvvəlki illərdə uşaqların iki qrupa bölünməsi uşaqların narazılığına səbəb olmuşdu. Xüsusilə bölük uşaqları Çokangilə və eskadron uşaqlarına qarşı ağalıq edirdilər. Çokan onların bu hörmətsizliyinə dözə bilməyib və bir neçə dəfə özünə dayaq duran uşaqlara başçılıq edərək müqavimət göstərməkdə hünər göstərmişdi. Bir gün bölükdəki oğlanlardan biri, Çokana “Qırğız, sən kalbitsən” demişdi. Çokan ona cavab vermişdi:

– Сен алдымен айтатын сөзіңді біліп алып айтсаңшы, сүзек болған кісідей естігеніңді сандырақтамай. Мен киргиз емеспін, қазақпын. Және калбит деген араб елінің бір тайпасы, ол қазақ емес. Айта алмайтын сөзіңе тіліңді жаныма, босқа жауыр болады, –деді. Шоқанға айтар жауап таба алмаған рота баласы қаша жөнелді. Оны Шоқандар: «Адам емес, адамның қаңқасы» деп мазақтады. Сонан әлгі бала өз ротасының ішінде қаңқа атанып масқара болды. Шоқанның осындай тапқыр, өжеттігіне қол қойған балалар оны әрдайым арқа тұтып, басшы ететін болды.

– Before you speak, learn what your words mean, instead of raving like someone delirious with fever. I am not a kirgiz, I am a kazakh. And “kalbit” is the name of an arab tribe–it has nothing to do with the kazakhs. If your tongue utters words you don’t understand, you’ll only wear it out for nothing. Unable to find a response, the company boy ran away. Shoqan and his friends mocked him, calling him “not a man, but a skeleton.” From then on, that boy was ridiculed even within his own rota, where he became known as “skeleton.” Because of Shoqan’s quick wit and boldness, the other boys increasingly relied on him and looked to him as their leader.

- Gapirishdan oldin, so‘zlaring nimani anglatishini bilib ol. Isitmadan alahsiragan odamdek o‘zing tushunmagan so‘zlarni aytaverma. Men qirg‘iz emasman, men qozoqman. Kalbit esa arab qabilalaridan birining nomi, qozoqlarga umuman aloqasi yo‘q. Tiling tushunmagan so‘zlarni gapirsa, faqat o‘zingni sharmanda qilasan. Javob qaytara olmagan bola o‘sha zahoti qochib ketdi. Shoqan va do‘stlari uni masxara qilib, “odam emas, balki skelet” deb atay boshlashdi. Shundan so‘ng u bola hatto o‘z rotasida ham “skelet” degan laqab bilan yurib, mazax qilina boshladi. Shoqanning ziyrakligi va jasorati tufayli boshqa bolalar tobora unga suyanib, uni o‘zlariga yetakchi sifatida ko‘ra boshladilar.

“Önce ne söyleyeceğini bir bil de öyle konuş! Duyduğun her şeyi sıtmalı bir hasta gibi saçmalama. Ben Kırgız değilim, Kazak’ım. “Kalbit” dediğin, Arap diyarlarının bir kabilesi, bizimle ilgisi yok. Söyleyemediğin sözü bana yöneltme, dilini boş yere yorma, sadece canımı sıkarsın” dedi. Karşısında susup kalan çocuk, çareyi kaçmakta buldu. Şoqan ve arkadaşları ise arkasından, “Etini kaybetmiş bir iskelet o, insan değil,” diye küçümseyerek seslendiler. O çocuk, kendi bölüğünde artık “iskelet” diye çağrılıp küçümsenir oldu. Şoqan’ın bu zekice ve yiğit çıkışı ise arkadaşlarının gözünde ona duyulan saygıyı pekiştirdi, onu kendilerine rehber bildiler.

– سەن ئالدى بىلەن ئېيتىدىغان سۆزۈڭنى بىلىۋېلىپ ئاندىن ئېيتساڭچۇ، سۈزەك بولغان ئادەمدەك ئاڭلىغىنىڭنى ئېيتىۋەرمەي. مەن قىرغىز ئەمەس، قازاقمەن. يەنە «<MS/>كالبىت» دېگەن — <MS/>ئەرەپ خەلقىنىڭ بىر قەبىلىسى، ئۇ قازاق ئەمەس. ئېيتالمايدىغان سۆزۈڭگە تىلىڭنى بېكارلا ئىشلىتىۋەرمە، – دېدى. شوقانغا جاۋاب تاپالمىغان روتا بالىسى <FR/>قېچىپ كەتتى. ئۇنى شوقانلار: «ئادەم ئەمەس، ئادەمنىڭ سۈيىگى» دەپ ئۈستىدىن كۈلدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ بالا ئۆز روتىسىدا «سۆڭەك» نامىنى ئېلىپ، <FR/>شەرمەندە بولدى. شوقاننىڭ مانا شۇنداق تاپقۇر، جاسارەتلىكىنى كۆرگەن بالىلار ھەر دايىم ئۇنىڭ ئارقا تىرىگى بولۇپ، باشچىلىققا لايىق دەپ بىلدى

- Əvvəla, sən nə deyəcəyini bil, tif xəstəsi kimi hər eşitdiyini ağzından çıxarma. Mən qırğız deyiləm, qazaxam.Kalbit isə qazaxların yox, ərəblərin tayfasıdır. Bir şey deyə bilmirsənsə, dilini özündə saxla, əbəs yerə zəhmət çəkmə.” Çokana cavab tapa bilməyən bölükdəki oğlan bu cavabdan sonra qaçmışdı. Çokan və dostları onu məsxərəyə qoyub, “kişi deyil, skeletdir” deyirdilər. Beləliklə, oğlanı skelet adlandırdılar və bölükdə rüsvay etdilər. Çokanın hazırcavablığına və əzmkarlığına heyran olan oğlanlar onu həmişə dəstəkləyib, özlərinə lider seçmişdilər.

Бұл жылдардағы корпус балаларының асығып күтетіні жексенбі күні. Өйткені қалада үйі бар балалар жексенбіде бостандық алып үйлеріне барады. Әрбір класта бір бала староста болып белгіленіп, балалардың бостандық алуын, мезгілімен қайтып сабағын әзірлеуіне жауаптылық істейді. Шоқандардың класына Леонид деген бала староста болып белгіленген. Леонид бойшаң, сөлекеттеу, сабақта топастау болатын. Оның үстіне өзі мейлінше дүниеқор еді. Үйі қалада болмағандықтан, ол демалыс күні көп ешқайда шыға қоймайтын, сондықтан да ол старосталыққа ұсынылған еді.

What the cadet corps boys most eagerly awaited each year was Sunday. On that day, the boys who had families in town were given leave to visit home. In each class, one boy was chosen as starosta (monitor), responsible for supervising the students’ leave and making sure they returned on time and prepared their lessons. In Shoqan’s class, a boy named Leonid was appointed starosta. Leonid was tall, somewhat awkward, and slow in his studies. On top of that, he was extremely greedy. Since his family did not live in town, he rarely went anywhere on holidays, which is why he was chosen as starosta.

Korpusdagi bolalar yil davomida eng ko‘p intiqlik bilan kutadigan kun - yakshanba edi. Shu kuni shaharda yashovchi oilalari bor o‘quvchilarga uylariga borib kelishga ruxsat berilardi. Har bir sinfda starosta darsdan tashqari vaqtni nazorat qiluvchi va bolalarning o‘z vaqtida qaytib kelishini hamda darslarini tayyorlashini kuzatib boruvchi bir bola tayinlanardi. Shoqan o‘qigan sinfda bu vazifa Leonid ismli bola zimmasiga yuklangan edi. Leonid bo‘yi baland, harakatlari bir oz noqulay, o‘qishda sustroq bola edi. Eng yomoni, u juda ochko‘z edi. Uning oilasi shaharda yashamagani uchun dam olish kunlari u deyarli hech qayerga chiqmas, shu sababli uni starosta qilishgan edi.

O yıllarda kampüs öğrencilerinin dört gözle beklediği tek gün, Pazar günüydü. Çünkü şehirde ailesi bulunan öğrenciler, o gün serbest bırakılır ve evlerine gidebilirlerdi. Her sınıfta bir öğrenci “sınıf başkanı” olarak belirlenir, arkadaşlarının izinli çıkışlarını ve zamanında geri dönüp derslerini hazırlamalarını denetlemekle sorumlu olurdu. Şoqanların sınıfında Leonid adında bir çocuk başkan seçilmişti. Uzun boylu, beceriksiz ve derslerde başarısızdı. Üstelik, maddiyata düşkünlüğüyle tanınırdı. Evleri şehirde olmadığından, tatil günleri çoğunlukla okulda kalırdı. Bu yüzden de sınıf başkanı olarak aday gösterilmişti.

بۇ يىللاردىكى كورپۇس بالىلىرىنىڭ ئەڭ كۈتىدىغىنى يەكشەنبە كۈنى. چۈنكى شەھەردە ئۆيى بار بالىلار يەكشەنبىدە ئەركىنلىك ئېلىپ، ئۆيلىرىگە باراتتى. ھەر سىنىپتا بىر ئوقۇغۇچى سىنىپ ۋەكىلى بولۇپ بەلگىلىنىپ، ئۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ دەم ئېلىشقا چىقىشى، ۋاقتىدا قايتىپ كېلىپ، دەرسىنى تەييارلىشىغا جاۋابكار. شوقانلار سىنىپىدا لېونىد ئىسىملىك بالا سىنىپ ۋەكىلى بولۇپ بەلگۈلەنگەن. لېونىد بويى ئۇزۇن، غەلىتىرەك، دەرسنى ياخشى چۈشىنمەيدىغان، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۆزى ناھايىتى دۈنياخور بالا ئىدى. ئۆيى شەھەردە بولمىغانلىقتىن، ئۇ دەم ئېلىش كۈنلىرى كۆپ سىرتقا چىقالمايتتى، شۇڭا ئۇ سىنىپ ۋەكىللىككە سايلانغان ئىدى.

O illərdə korpus uşaqlarının səbrsizliklə gözlədiyi gün Bazar günü idi. Çünki şəhərdə evi olan uşaqlar buraxılış alıb bazar günləri evə gedirdilər. Hər sinifdə bir oğlan sinif nümayəndəsi təyin edilirdi, o, uşaqların buraxılmasını və dərslərini hazırlamaq üçün vaxtında qayıtmasını təmin edirdi. Leonid adlı bir oğlanı Çokangilin sinif nümayəndəsi təyin etdilər. Leonid hündürboy, yaraşıqlı və sinifdə əla danışan idi. Üstəlik, o, kifayət qədər pulpərəst idi. Evi şəhərdə olmadığından həftə sonları nadir hallarda harasa gedirdi və bu səbəbdən onu sinif nümayəndəsi vəzifəsinə tövsiyə edirdilər.

Леонид қалаға баратын балаларға алым салатын болды. Үйіне босап барған бала, корпусқа келерде Леонидке кәмпит әкеліп береді. Егер кәмпитсіз келсе, келер демалыста сылтау тауып жібермей қояды. Сондықтан Леонидке балалардың жалыныштылығы үдеп, ол кейбір демалыста бір сауыт кәмпит жинап алатын болды. Леонид ол кәмпитті демалыс арасындағы күндерде балалардың өздеріне дәптерге, қарындашқа, қаламсапқа сатып, саудагерлік істей бастады. Қаламынан айырылған, қарындаштан айырылған балалар сабақтарын жазар құралы болмай, сабақтан ақсайтын болды. Осының салдарынан класс ішіндегі Гена, Сережа дейтін екі кішірек бала мүлде сабақтарын нашарлатып алды.

Leonid, however, began demanding payment from the boys who went to town. Whenever a boy returned home for the day, he had to bring Leonid sweets. If he came back empty-handed, Leonid would find an excuse to deny him leave the next time. The boys, fearful of losing their Sunday freedom, indulged him. Soon Leonid was collecting whole jars of candies on some weekends. During the weekdays, he would sell those candies back to the same boys in exchange for notebooks, pencils, and pens–acting like a merchant. The boys who lost their pens or pencils had no tools to write their lessons, and their studies suffered. As a result, two younger boys in the class, Gena and Seryozha, fell badly behind in their studies.

Ammo Leonid bu lavozimidan foydalanib, shaharga boradigan bolalardan to‘lov talab qila boshladi. Kim uyiga borgach, qaytib kelganda unga shirinlik olib kelmasa, keyingi safar shaharga chiqishga ruxsat bermaslik uchun turli bahonalar topardi. Bolalar yakshanba erkinligidan ayrilib qolishdan qo‘rqib, uning xohishlarini bajarishga majbur bo‘lishardi. Ko‘p o‘tmay, Leonid ayrim dam olish kunlarida butun bankalab konfet yig‘ib qo‘yadigan bo‘ldi. Hafta davomida esa u shu konfetlarni o‘sha sinfdoshlariga daftarlari, ruchkalari yoki qalamlariga almashtirib, haqiqiy savdogardek muomala qilar edi. Qalam yoki ruchkasini yo‘qotgan bolalar esa yozishga jihozi bo‘lmagani uchun darslarida ortda qola boshladilar. Natijada sinfdagi ikki kichik bola - Gena va Seryoja o‘qishda jiddiy orqada qolib ketdi.

Leonid, şehir dışına çıkan çocuklara adeta bir vergi koymuştu. Kim evine gidip dönerse, dönüşte mutlaka ona şeker ya da bir ikram getirmeliydi. Getirmeyen olursa, bir sonraki tatilde türlü bahanelerle dışarıya çıkmasına engel olurdu. Böylece Leonid’e çocukların yalvarışı gittikçe arttı. Öyle zamanlar oldu ki, bazı tatillerde bir kap dolusu şeker topluyordu. Sonra bu şekerleri hafta içi günlerde yine o çocuklara defter, kalem, silgi gibi eşyalar karşılığında satıyor, adeta küçük bir tüccar gibi ticaret yapmaya başlamıştı. Kaleminden, kurşun kaleminden yoksun kalan çocuklar, yazı yazacak araç bulamayınca derslerinden geri kalmaya başladılar. Bu durumun en çok etkilediği iki küçük öğrenci, Gena ile Seryoja, kısa sürede ders başarılarını büsbütün yitirdiler.

لېونىد شەھەرگە بارىدىغان بالىلارغا <MS/>سېلىق سالىدىغان بولدى. ئۆيىگە بېرىپ كەلگەن بالا كورپۇسقا قايتىپ كەلگەندە لېونىدقا كەمپۈت ئەكىلىپ بېرىتتى. ئەگەر كەمپۈتسىز كەلسە، كېيىنكى دەم ئېلىشتا سەۋەب تاپقۇزۇپ، ئەۋەتمەي قوياتتى. شۇڭا لېونىدقا بالىلار يالۋۇرىدىغانلىقىنى بىلىۋېلىپ، بەزى دەم ئېلىشلاردا ئۇ بىر <MS/>خالتا كەمپۈت يىغىۋالىتتى. لېونىد ئۇ كەمپۈتلەرنى دەم ئېلىش ئارىسىدىكى كۈنلەردە بالىلارنىڭ ئۆزلىرىگە دەپتەرگە، قېرىنداشقا، قەلەمگە سېتىپ، سودىگەرلىك قىلىدىغان بولدى. قەلىمىدىن ئايرىلغان، قېرىنداشتىن ئايرىلغان بالىلار دەرسلىرىنى يازالماي، ئوقۇشتا ئارقىدا قالاتتى. بۇنىڭ ئاقىۋىتىدە سىنىپتىكى گېنا ۋە سېرېژا دېگەن ئىككى كىچىك بالا پۈتۈنلەي ئوقۇشىنى ناچارلىتىۋالدى.

Leonid buraxılışa gedən uşaqlardan rüşvət alardı. Uşaq buraxılışa əliboş gedər, korpusa gələndə Leonidə konfet gətirərdi. Konfetsiz gəlsəydi, növbəti bayrama buraxmamaq üçün Leonid bir bəhanə tapardı. Buna görə də uşaqların Leonidə yalvarması artmaqdaydı və bəzi bayramlarda o, bir qutu konfet yığardı. Leonid bayramlar arasındakı günlərdə konfet ticarətinə başlayırdı, konfeti dəftər, karandaş və qələm qarşılığında uşaqların özlərinə satırdı. Qələm və karandaşlarını itirən uşaqların yazmağa heç nəyi olmayacaq, dərsdən yayınacaqdılar. Bu metodun ilk “qurbanları” sinifdəki iki kiçik uşaq - Gena və Seryoja oldu. Onlar dərslərində tamamilə uğursuzluğa düçar oldular.

Леонидтің осы сияқты мінезін әшкерелеп Шоқан:

Exposing Leonid’s behavior, Shoqan mocked him, saying:

Leonidning qilmishlarini fosh etib, Shoqan uni masxara qilib aytdi:

Şoqan, Leonid’in bu açgözlü tavırlarını alaya alarak:

لېونىدنىڭ مۇشۇنداق مۈجەزىنى ئاشكارىلاپ، شوقان:

Leonidin davranışını ifşa edən Çokan onu:

– Леня Протков, жәшігінде кәмпит көп, дүниеқор, ши мойын, деп мазақтады. Бұл балалар арасына жайылып кетті. Протков Шоқанмен төбелеспек болып еді, бірақ басқалар ара түсіп, оны шетқақпай қылды. Класс жетекшісі тексеріп, Протковтың қобдиынан бірнеше баланың қарындаш, қаламы табылып, ол үлкен ұялыс тапты. Мұнан кейін Протковты старосталықтан түсіріп, Шоқан белгіленді. Протков жыл аяғы болмай-ақ оқудан шығып кетті. Шоқан старосталыққа белгіленгеннен кейін біраз уақыт өткенде бір күні рота балаларының біреуі Шоқандардың класындағы бір баланы ұрып кетіпті. Ол жылап класс старостасы Шоқанға келді. Рота балаларының үстемдігін көтермейтін Шоқан сол кезде келе қалған, жатақ үйдің тәртібін қарап жүретін офицерге айтты. Офицер Шоқанның өзіне зекіп, – «офицерлердің балалары тәртіпті, сендер өздерің тәртіпсізсіңдер», – деп таяқ жеген баланың өзін жазалап, түскі тамаққа жібермей қойды. Шынында да, Шоқандардың класында тентектік, андай-мұндай тәртіпсіздік бар болатын. Бірақ мына баланың бұл жолғы көрген зорлығы рота балаларының үстемдік етуінен болған еді. Соған ыза болған Шоқан: «Мына жирен қоразға арыз айтқаннан да, артынан топырақ шашу керек еді», – деген. Шоқанның мына сөзін естіген балалар ду күліп, «тамаша теңеу, өзі бір шіп-шикіл сары екен» десіп, мәз болды. Кейде бірін-бірі «жирен қораз құсап қоқайма» деп ажуалайтын. Бір күні сабақтан қайтып, тамақтарын ішіп, жатақ үйде балалар шуылдасып отырғанда, сырттан атой болды. Мұндай атой тәртіпкер офицер келе жатқанда болатын. Шоқандардың бөлмесіндегі балалар жым-жырт бола қалды. Сонша болмады кезекті тәртіпкер жирен офицер бөлмеге кіріп келді. Анадағы серіктерін орынсыз жазалағаннан бері өшігіп қалған балалар біріне-бірі ым қағып, офицердің көзін тасалай беріп қораз болып қоқырайып, сыр бермей тынышталған болды. Балалар монтиып өз бөлмелерінде тәп-тәртіпті бола қалысты. Офицер кейбір ұқыпсыз балалардың төсек-орнын көріп, жөндеңдер дегеннен басқа өрескел мін таппай шығып кетті. Офицердің артынан Анатолий деген тентек бала ере барып, есікті жауып, бер жағынан жұдырықпен періп-періп жіберді. Ол жүгіріп келіп орнына отыра бергенде, есік қайта ашылып, офицер үйге қайта кіріп:

- Lenya Protkov-his box is full of candy, greedy, skinny-necked,- they mocked him. The taunt spread quickly among the children. Protkov tried to start a fight with Shoqan, but the others intervened and pushed him aside. When the class teacher investigated, several students’ pencils and pens were found in Protkov’s case, and he was deeply shamed. After that, Protkov was removed from his position as class monitor, and Shoqan was appointed in his place. Before the end of the school year, Protkov dropped out altogether. Some time after Shoqan became class monitor, one day a boy from the military company struck a student from Shoqan’s class. Crying, the boy came to Shoqan, the class monitor. Shoqan, who could not tolerate the dominance of the company boys, reported the incident to an officer who happened to be inspecting discipline in the dormitory at the time. The officer snapped at Shoqan and shouted, “Officers’ children are disciplined-it’s you who are unruly!” He punished the very boy who had been beaten and even barred him from lunch. It was true that Shoqan’s class had its share of mischief and disorder. But the cruelty the boy suffered this time was clearly the result of the company boys’ arrogance and abuse of power. Enraged by this injustice, Shoqan muttered:- It would have been better to throw dirt behind that red rooster’s back than to complain about him. When the children heard Shoqan’s words, they burst out laughing. “What a perfect comparison-he really is pale yellow, half-raw!”- they joked, delighted. From then on, they would sometimes mock one another, saying, “Don’t puff yourself up like a red rooster.” One day, after lessons, having eaten their meal, the boys were sitting noisily in the dormitory when a shout came from outside. Such a shout always meant the disciplinary officer was approaching. Instantly, the room where Shoqan stayed fell silent. Moments later, the red-haired officer on duty entered the room. Since the officer had unfairly punished their friend before, the boys still held a grudge. Exchanging quick glances, they avoided the officer’s eyes, puffing themselves up like roosters yet pretending calm. They sat stiffly, unusually orderly. The officer inspected the room, pointed out a few untidy beds, told them to fix them, found nothing more serious, and left. After the officer exited, a mischievous boy named Anatoly followed him, slammed the door shut, and struck it several times with his fist from the inside. Just as he ran back to his place and sat down, the door suddenly opened again-and the officer stepped back into the room…

- Lenya Protkovni “sandig‘ida konfet ko‘p, ochko‘z, ingichka bo‘yin” deb masxara qilishdi. Bu gap bolalar orasida tez tarqalib ketdi. Protkov Shoqan bilan mushtlashmoqchi bo‘ldi, ammo boshqalar aralashib, uni chetlatib qo‘yishdi. Sinf rahbari tekshirib ko‘rganda, Protkovning sandig‘idan bir necha bolaning qalam va ruchkalari topildi va u qattiq uyalib qoldi . Shundan keyin Protkov sinf sardorligidan olinib, uning o‘rniga Shoqan tayinlandi. Protkov yil tugamasdan o‘qishni tashlab ketdi. Shoqan sardor etib tayinlanganidan bir muncha vaqt o‘tgach, bir kuni rota bolalaridan biri Shoqanlarning sinfidagi bir bolani urib ketibdi. Bola yig‘lab sinf sardori Shoqanning oldiga keldi. Rota bolalarining hukmronligiga chiday olmaydigan Shoqan shu payt kelib qolgan yotoqxona tartibini nazorat qiluvchi ofitserga bu haqda aytdi. Ammo ofitser Shoqanning o‘ziga dag‘dag‘a qilib Ofitserlarning bolalari tartibli, tartibsizlar - sizlarning o‘zingiz, - dedi-da, kaltak yegan bolaning o‘zini jazolab, tushlikka yubormay qo‘ydi.Aslida Shoqanlarning sinfida ham sho‘xlik va ba’zi tartibsizliklar bor edi. Lekin bu safar bolaning kaltak yeyishi rota bolalarining ustunlik qilishidan bo‘lgan edi. Shunga jahli chiqqan Shoqan: - Bu malla xo‘rozga arz qilgandan ko‘ra, ortidan tuproq sochish kerak edi, - dedi. Shoqanning bu gapini eshitgan bolalar qah-qah otib kulishdi: - Zo‘r o‘xshatish ekan, o‘ziyam sap-sariq ekan! - deb rosa maza qilishdi. Ba’zan ular bir-birlarini: - Malla xo‘rozdek kerilma! - deb masxara qilishardi. Bir kuni darsdan qaytib, ovqatlanib bo‘lgach, yotoqxonada bolalar shovqinlashib o‘tirishganida, tashqaridan ogohlantiruvchi qichqiriq eshitildi. Bunday signal odatda navbatchi ofitser kelayotganida berilardi. Shoqanlarning xonasidagi bolalar darrov jim bo‘lib qolishdi. Ko‘p o‘tmay navbatchi malla ofitser xonaga kirib keldi. O‘sha safar sheriklarini nohaq jazolaganidan beri unga ichida gina saqlab yurgan bolalar bir-birlariga imo qilishib, ofitser ko‘rmayotgan paytda xo‘rozdek kerilib olishardi, ammo sir boy bermay tinch o‘tirgandek ko‘rinishardi. Bolalar birdan juda tartibli bo‘lib qolishdi. Ofitser ayrim beparvo bolalarning yotoqlarini ko‘rib, “tuzatinglar” deganidan boshqa jiddiy kamchilik topolmadi va chiqib ketdi. Ofitserning ortidan sho‘x bola Anatoliy ergashib bordi-da, eshikni yopib, narigi tomondan uni mushti bilan bir necha marta qattiq urib yubordi. U yugurib kelib joyiga endi o‘tirgan ham ediki, eshik yana ochilib, ofitser qaytadan xonaga kirib keldi...

“Lenya Protkov! Şeker kutusu dolu, paragöz, sıska boyunlu!” diye takıldı. Bu alay kısa sürede çocuklar arasında dilden dile yayıldı. Protkov, Şoqan’la dövüşmeye yeltendi. Fakat diğer çocuklar araya girip onu dışladılar. Sınıf öğretmeni durumu araştırdığında, Protkov’un kutusundan başka öğrencilere ait kalem ve kurşun kalemler çıktı. Bu, onun için yüz kızartıcı bir rezalete dönüştü. Bu hadiseden sonra Protkov görevinden alındı, yerine Şoqan sınıf başkanı seçildi. Fakat yıl bitmeden Protkov okuldan ayrıldı. Aradan çok geçmeden, Şokan’ın sınıfında yeni bir gerginlik patlak verdi. Bölük bölümünden bir çocuk, onların sınıfından birini dövmüştü. Gözyaşları içinde sınıf başkanı Şoqan’ın yanına koştu. Bölük çocuklarının üstünlük taslamasına hiçbir zaman boyun eğmeyen Şoqan, tam o sırada yatakhanede denetim yapan subaya olan biteni aktardı. Subay, Şoqan’a terslenerek, “Subay çocukları kural tanır, siz hep kargaşa çıkarıyorsunuz,” dedi. Ardından zavallı, dövülmüş çocuğu suçlayıp, onu öğle yemeğinden mahrum bıraktı. Evet, Şoqan’ın sınıfında zaman zaman yaramazlıklar, bazı disiplinsizlikler oluyordu. Ama bu defaki haksızlık, çocuğun acı çekmesine neden olan asıl sebep, bölük çocuklarının baskıcı üstünlüğünden doğmuştu. Şoqan öfkeyle, “Şu kızıl horoza derdini anlatmaktansa, arkasına toprak savurmak daha yerindeymiş” diye söylendi. Şoqan’ın bu lafı duyulur duyulmaz sınıf kahkahaya boğuldu. “Ne isabetli bir benzetme, tam da kıpkırmızı bir horozmuş!” diyerek güldüler. O günden sonra, çocuklar birbirlerine takılırken: “Sen de kızıl horoz gibi kabarma!” diye şakalaşmaya başladılar. Bir gün, ders dönüşü yemeklerini yiyip yatakhanede gürültüyle otururken, dışarıdan birden komut duyuldu. Böyle bir komut genelde disiplin subayı gelirken olurdu. Şoqanların kaldığı odada bir anda sessizlik çöktü. Çok geçmeden, sıradaki nöbetçi subay içeriye girdi. Daha önce arkadaşlarını sebepsiz yere cezalandırdığı için ona öfkeli olan çocuklar, birbirlerine gizlice işaretleşerek subayın dikkatinden uzak durmaya çalıştılar. Kimi gagasını kabartmış bir horoz gibi başını dikleştiriyor, kimi de sanki hiçbir şey olmamış gibi sessizliğe gömülüyordu. Çocuklar uslu durup, odalarında sessizce kurallara uydular. Subay girip dikkatlice bakındı, birkaç dağınık yatak dışında göze batan bir kusur bulamayınca, yalnızca “Şunları düzeltin,” demekle yetindi ve sessizce uzaklaştı. Subayın ardından yaramaz çocuklardan Anatoly gizlice peşinden gidip kapıyı kapattı, ardından birkaç yumruk attı. Koşarak yerine geri oturduğu anda kapı yeniden açıldı. Subay öfkeyle içeri girip,

– لېنیا پروتكوۋ، قۇتىسىدا كەمپۈت كۆپ، دۇنياخور، شىۋىق بويۇن، – دەپ ئۈستىدىن كۈلدى. بۇ سۆز ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا تېزلا تارقىلىپ كەتتى. پروتكوۋ شوقان بىلەن ئۇرىشىماقچى بولدى، لېكىن باشقىلار ئارىسىغا چۈشۈپ، ئۇنى <FR/>چەتلەندۈردى. سىنىپ يېتەكچىسى تەكشۈرۈپ، پروتكوۋنىڭ قۇتىسىدىن بىر قانچە بالىنىڭ قېرىنداش، قەلەملىرى تېپىلىپ، ئۇنى <FR/>ئۇيالدۇرۇپ قويدى. شۇنىڭ بىلەن پروتكوۋ سىنىپ ۋەكىللىكتىن ئېلىنىپ، شوقان سايلاندى. يىل ئاخىرىغا يەتمەي، پروتكوۋ ئوقۇشتىن چىقىپ كەتتى. شوقان سىنىپ ۋەكىلى بولغاندىن كېيىن ، بىراز ۋاقىت ئۆتۈپ بىر كۈنى روتا بالىلىرىنىڭ بىرى شوقانلارنىڭ سىنىپىدىكى بىر بالىنى ئۇرۇپ كېتىپتۇ. ئۇ بالا يىغلاپ، سىنىپ ۋەكىلى شوقانغا كېلدى. روتا بالىلىرىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى كۆتۈرەلمەيدىغان شوقان شۇ پەيتتە كېلىپ قالغان ئوقۇش تەرتىپىگە قاراپ يۈرگەن ئوفىتسېرگە دېيدۇ. لېكىن ئوفىتسېر شوقاننىڭ ئۆزىگە ۋاقىراپ: «ئوفىتسېرلارنىڭ بالىلىرى تەرتىپلىك، سىلەر ئۆزەڭلار تەرتىپسىزسىلەر», – دەپ، تاياق يېگەن بالىنىڭ ئۆزۈنى جازالاپ، ئۇنىڭ چۈشلۈك تاماققا بېرىشىنى مەنىي قىلدى. راستىدىمۇ، شوقانلارنىڭ سىنىپىدا تەنتەكلىك، ئانچە-مۇنچە تەرتىپسىزلىك بار ئىدى. بىراق، مونۇ بالىنىڭ بۇ قېتىم كۆرگەن زۇلۇمى، روتا بالىلىرىنىڭ ئۈستۈنلۈك قىلىشى تۈپەيلى ئىدى. شۇنىڭغا غەزەپلەنگەن شوقان: «بۇ قىزغۇچ غورازغا ئەرىز قىلىشتن كۆرە، ئارقىسىدىن توپا چېچىش كېرەك ئىدى»، – دېدى. شوقاننىڭ بۇ سۆزىنى ئاڭلىغان بالىلارمۇ كۈلۈپ،– «شاھانە وخشاتما، ئۆزى بىر <FR/>سېپ-سېرىققۇ!» – دېيىشىپ كۈلۈشتى. شۇ پەيتتىن باشلاپ، بالىلار بىرى-بىرىگە: – «سېرىق غورازدەك ئۈركەيمە»، – دەپ <FR/>كۈلىدىغان بولدى. بىر كۈنى دەرىستىن قايتىپ، تاماقتىن كېيىن، بالىلار ياتاقتا چۇلىشىپ ئولتۇرىۋاتقاندا، سىرتتا بىردىن ئاۋاز چىقتى، كۈچلۈك شاۋقۇن ئاڭلاندى. مۇنداق شاۋقۇن تەرتىپ ئوفىتسېرى كېلىۋاتقىنىنىڭ ئالامىتى ئىدى. شوقانلار بۆلمىسىدىكى بالىلار جىمجىت بولۇپ قالدى. ئاز ئۆتمەي، ژىركەنچ كېزەكچى تەرتىپ ئوفىتسېرى ئىچكە كىردى. ئۆتكەندە يولداشلىرىنى ئورۇنسىز جازالىغاندىن بېرى، ئۇنىڭغا ئۆچ بولۇپ قالغان بالىلار، بىر بىرڭگە شەرەت قىلىپ ئوفىتسېرنىڭ كۆزى يەتمەيدىغان جايدىكى بالىلار غورازدەك بوينىنى تىكلەپ، ئۆزىنى چامدۇرماي تىنچلاندى. بالىلار تىنچلىنىپ، ئۆز بۆلمىلىرىدە ئىنتايىن تەرتىپلىك بولۇپ كەتتى. ئوفىتسېر ئايرىم بېرىلقپ رەتلىمىگەن بالىلارنىڭ كارۋىتىنى كۆرۈپ، پەقەت «تۈزەڭلار» دېگەندىن باشقا، ھېچ نەرسە تاپالماي، چىقىپ كەتتى. ئوفىتسېرنىڭ كەينىدىن ئاناتولىي ئىسىملىك تەنتەك بالا ئىشىكنى يېپىپ، ئۇنىڭ ئارقا تەرىپىدىن <FR/>مۇشتاپ-مۇشتاپ قويدى. ئۇ يۈگىرىپ كېلىپ ئورنىغا ئولتۇرىۋاتقاندا، ئىشىكنى قايتا ئېچىپ، ئوفىتسېر بۆلمىگە قايتىدىن كىرىپ:

- Lenya Protkov, bir qutu dolu konfetin var, acgöz, qarınqulusan”, - deyərək ələ saldı. Bu uşaqlar arasında yayıldı. Protkov Çokanla vuruşmaq üzrə idi, lakin digərləri müdaxilə edərək onu kənara itələdilər. Sinif rəhbəri Protkovun çantasından bir neçə uşaqdan karandaş və qələmləri yoxlayıb tapdı və bu, onu çox utandırdı. Bundan sonra Protkov sinif nümayəndəsi vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və əvəzinə Çokan təyin olundu. Protkov ilin sonuna qədər məktəbi tərk etdi. Çokan sinif nümayəndəsi vəzifəsinə təyin olunandan bir müddət sonra bir gün bölük yoldaşlarından biri Çokanın sinfində oxuyan oğlanı döyürdü. O, ağlaya-ağlaya sinif nümayəndəsi Çokanın yanına gəldi. Bölük uşaqlarının üstünlüyünə dözməyən Çokan yataqxanada nizam-intizamı yoxlamağa gələn zabitə məruzə etdi. Zabit “zabit övladları intizamlıdır, sən intizamsızsan” deyib Çokanı danlayaraq, döyülən uşağı cəzalandırdı və onu nahara buraxmadı. Doğrudan da, Çokanın sinfində fitnə-fəsad, bir növ nizamsızlıq mövcud idi. Amma bu dəfə bu oğlanın məruz qaldığı zorakılıq bölük uşaqlarının özbaşınalığından irəli gəlirdi. Qəzəblənən Çokan ağlayan yoldaşına irad tutub dedi: “Bu əclafdan şikayət etməkdənsə, onun arxasınca torpaq atmalıydın”. Çokanın bu sözlərini eşidən uşaqlar gülərək deyirlər ki, nə gözəl bənzətmədir, o əsl əclafdır. Hərdən bir-birini ələ salıb, “bu əclafı ələ salmayın” deyirdilər. Bir gün dərsdən sonra uşaqlar nahar edib yataqxanada oturanda bayırda hay-küy yarandı. Bu hay-küy nizam-intizam zabiti içəri girəndə baş verdi. Çokangilin otağında olan uşaqlar susdular. Çox keçmədi ki, otağa başqa bir intizamlı zabit girdi. Zamanında yoldaşlarının haqsız cəzaya düçar olmasına əsəbiləşən uşaqlar bir-birlərinə başlarını yellədilər və zabiti görmədən xoruz kimi banlamağa başlayıb, sirr açmadan sakitləşdilər. Uşaqlar nizam-intizamla öz otaqlarında qaldılar. Zabit bir neçə səliqəsiz uşaq çarpayısını görüb, onların səliqə-sahmana salınmalı olduğunu nöqsan tutmaqdan başqa heç bir ciddi günah tapmadan çıxıb getdi. Anatoli adlı dəcəl oğlan zabitin arxasınca gəlib qapını bağlayıb və yumruqları ilə onu döyməyə başladı. O, oturmağa qaçanda qapı yenidən açıldı və zabit yenidən otağa girdi:

– Менің артымнан есікті ұрған кім? – деп тепсінді.

– Who slammed the door behind me?- he demanded.

- Orqamdan eshikni urgan kim? - deb do‘q urdi.

“Kapıyı arkamdan kim yumrukladı?” diye bağırdı.

–«ئارقامدىن ئىشىكنى ئۇرغان كىم؟» – دەپ ۋاقرىدى.

– Qapını arxamdan kim döydü? – dedi.