Корпустан іздеу

– Дайыр дайын!

– Daiyr is ready!

– Tayyor turing!

“Dayır hazır!” diye yanıtladı o.

–دايىر تەييار!

“Dayır hazırdır!” deyə cavab verdi o.

Құйындай құлдыраған шаң жұлындай жіп-жіңішке боп шаншылып аспанға көтерілді. «Қызыл ағаштың» етегіндегі егінді жинаушылар шаншылған шаңға қарады.

The dust whirled upward like a whirlwind, thin as a thread, piercing the sky. The harvesters at the foot of Qyzyl-aghash looked up at the rising column of dust.

Chang bo‘roni girdobdek aylanib, o‘ta ingichka ipdek cho‘zilib, osmon sari sanchilib ko‘tarildi. “Qizil daraxt” etagidagi hosil yig‘uvchilar ko‘tarilgan changga qarab qolishdi.

Kasırga gibi döne döne yükselen toz, incecik bir çizgi gibi gökyüzüne saplanmıştı. “Qızıl Ağaç” eteklerindeki hasat işçileri, göğe yükselen o toz çizgisine gözlerini dikti.

قۇيۇندەك چىقىلغان چاڭ، <MS/>ژۇلۇندەك ئىنچىككە بولۇپ، ئاسمانغا كۆتۈرۈلدى. «<MS/>قىزىل ياغۇچ»نىڭ ئېتىگىدىكى ئېگىننى ژىغىۋاتقانلار كۆتۈرۈلگەن چاڭغا قارىدى:

Qasırğa kimi dövrə-dövrə yüksələn toz, incəcik bir xətt kimi göy üzünə sancılmışdı. “Qızıl Ağac” ətəklərindəki məhsul yığan işçilər, göyə yüksələn o toz xəttinə gözlərini dikdilər.

– Құйын,– деді біреулер.

— A whirlwind, someone said.

- Quyun, - deyishdi ba’zilar.

“Kasırga,” dedi bazıları.

قۇيۇنەكەن، – دېدى بەزىلەر

“Qasırğadır,” dedi bəziləri.

– Тымықта түтін осылай көтерілуші еді, тұтанған өрт боп жүрмесін, – деді біреулер.

— On calm days, smoke rises like that too. Could it be a fire? said another.

- Tinchlik paytida tutun shunday ko‘tarilardi, balki yong‘in bo‘lishi mumkin, - deyishdi ba’zilar.

“Sessiz havada duman böyle yükselirdi, ya bir yer tutuştuysa?” dedi bazıları endişeyle.

– تىنىق كۈندە تۈتۈن مۇشۇنداق كۆتۈرىلەتتى، تۇتۇشقان ئوت بولمىسۇن، – دېدى يەنە بەزىلەر.

“Səssiz havada tüstü belə yüksələrdi, bəlkə bir yer yanıb?” dedi bəziləri narahatlıqla.

– Мен білсем, бұл құйын да емес, өрт те емес, Тасыбектің Дайыры, кеше соған машина кетті деген.

— If you ask me, it’s neither whirlwind nor fire. It must be Tasybekov Daiyr. Yesterday a car went that way.

- Bilishimcha, bu bo‘ron ham, yong‘in ham emas, Tasibekning Dayiri, kecha u yerga mashina ketgan.

“Bence bu ne kasırga ne de yangın,” dedi biri, “bu Tasıbek’in Dayır’ı. Duyduğuma göre dün ona araba gönderilmiş.”

مېنىڭ بىلىشىمچە، بۇ قۇيۇنمۇ، ئوتمۇ ئەمەس، بۇ تاسىبېكنىڭ دايىرى – كەچتە شۇ ياققا ماشىنا كەتتى دەپ ئېيتقان.

“Məncə bu nə qasırğa, nə də yanğındır,” dedi biri, “bu Tasıbəkin Dayırıdır. Eşitdiyimə görə dünən ona avtomobil göndərilib.”

– Ол болса құйын мен өрттен екпіні кем соға да қояр ма екен? Мәскеуге мен барсам, жермен емес, көкпен келер ем. Әнеугүні «Айымжан» колхозындағы Ғабдолланың қызы Қостанайдан аулына аэропланмен ұшып келіп, түстеніп қайтты ғой.

— And isn’t he just as fierce as fire or storm? If I were to go to Moscow, I wouldn’t travel by land, I’d come flying through the sky! Remember the other day, Abdolla’s daughter from the “Aymzhan” kolkhoz flew home from Kostanay on an airplane, had lunch, and flew back.

- U bo‘ron va yong‘indan ham kuchliroq bo‘ladimi? Agar men Moskvaga borsam, yer bilan emas, osmon bilan kelgan bo‘lardim. Yaqinda «Oyimjon» kolxozidagi Gabdollaning qizi Kostanaydan qishlog‘iga samolyotda uchib keldi va tushlik qildi.

“Onun gidişi, hortumdan ya da yangından daha az mı sanki?” dedi biri alayla. “Ben Moskova’ya gitsem, kara yoldan değil, gökten giderdim. Geçenlerde “Ayımja”’ kolhozundan Gabdolla’nın kızı var ya, Kostanay’dan köyüne uçakla gelip öğle yemeğini yiyip geri döndü!”

– ئۇ بولسا، قۇيۇن بىلەن ئوتتىن كۈچلۈك بولمىسىمۇ، ئۇلاردىن ھېچ قېلىشمايدۇ. موسكوۋاغا مەن بارسام، يەر بىلەن ئەمەس، ئاسمان بىلەن بارىمەن دەيمەن. <MS/>ئەۋۇ كۈنى كۆردىڭمۇ، «ئايىمجان» كولخوزىدىكى غەبدۇللانىڭ قىزى قوستانايدىن ئاۋۇلىغا ئايروپلان بىلەن ئۇچۇپ كېلىپ، چۈشۈپ قايتىپ كەتكەن ئىكەن.

“Onun gedişi, burulğandan ya da yanğından daha az əhəmiyyətli deyil ki?” dedi biri istehza ilə. “Mən Moskvaya getsəm, quru yolla yox, göylə gedərdim. Keçən dəfə “Ayımja” kolxozundan Qabdollanın qızı var ha, Kostanaydan kəndinə təyyarə ilə gəlib naharını yeyib geri qayıtdı!”

– Машина тақияңа тар кеп отыр ма? Бұрын ара қонып жететін Қорған қаласына күніне екі барып қайтамыз, оған көзің тоймаса, су қараңғы боларсың

— What’s wrong with the vehicle? We used to ride to the town of Qorghan twice a day, if your eyes can’t get enough of that, you’ll be blind as a bat.

- Mashina boshingdagi do‘ppinga torlik qilyaptimi? Ilgari arang yetib boriladigan Qo‘rg‘on shahriga endi bir kunda ikki bor borib kelamiz. Bunga ko‘zing to‘ymasa, butunlay ko‘r bo‘lib qolasan.

“Araba sana dar mı geldi yoksa?” dedi biri karşılık vererek. “Eskiden bir gece konaklayarak vardığımız Korgan şehrine şimdi günde iki kez gidip geliyoruz. Hâlâ doymuyorsan, gözlerin kör olmuştur!”

–ماشىنا بېشىڭغا تار كەپتۇدۇ؟ بۇرۇن تۈنەپ يېتىدڭغان قورغان شەھرىگە ھازىر بىر كۈندە ئىككى قاتنم كېلىۋاتىمىز، بۇ ساڭا <FR/>يېتەرلىك بولمىسا، ئۇندا <FR/>كۆزۈڭ يېپىق بولۇۋاتقان بولار.

“Avtomobil sənə dar gəldi, yoxsa?” dedi biri cavab verərək. “Əvvəllər bir gecə qalaraq çatdığımız Korğan şəhərinə indi gündə iki dəfə gedib-gəlirik. Hələ də doymursansa, gözlərin kor olubdur!”

Байсақал аулын басып, Бүркеумен «Қызыл ағаштың» арасынан түсетін «Кір көйлектің» (Пресноредут) жіңішке жолы егінді жанап өтеді.

The narrow road of Kir-kóylek, running between Baysakal village and Burkeu, passed through the fields by Qyzyl-aghash.

Baysakal qishlog‘ini bosib o‘tib, Burkeu bilan «Qizil daraxt» orasidan tushadigan «Kir ko‘ylak» (Presnoredut) ning ingichka yo‘li ekinzorlar yonidan o‘tadi.

Baysakal köyünden geçerek, Bürkeu ile “Qızıl Ağaç” arasından uzanan dar “Kir-Köylek” (Presnoredut) yolu, buğday tarlasının kenarından geçiyordu.

بايساقال يېزىسىنى بېسىپ، بۈركېۋ بىلەن «قىزىل ئاغاچ»نىڭ ئارىسىدىن ئۆتۈۋاتقان «كىر-كۆيلۈك» (پرېسنورېدۇت) دېگەن تار يول ئېگىن بويلاپ كېتىدۇ.

Baysaqal kəndindən keçərək, Bürkeu ilə “Qızıl Ağac” arasından uzanan dar “Kir-Köylək” (Presnoredut) yolu, buğda tarlasının kənarından keçirdi.

– Бізге бөгелмесе, «Көк мылтық» пен көлденең қосылып көріңдер, осыдан жүйрік жылқы бұл заманда жоқ, неғып бір шалмас екен.

— If it doesn’t get stuck, try and race “ Kók myltyq” head-on. In these days there’s no horse faster than that, see if you can catch it!

- Agar u to‘xtamas ekan, «Ko‘k miltiq» va boshqalarga qo‘shilib ko‘ring, hozirgi zamonda bundan tezroq ot yo‘q, qanday qilib u bizga tegmaydi.

“Eğer bize doğru yönelirse, “Gök Tüfek”le çaprazdan yakalayın,” dedi biri. “Şu devirde ondan hızlı at yok ya, nasıl olsa yakalayıp alırsınız.”

بىزنى توسۇپ قالمىسا بولدى، «كۆك مىلتىق» بىلەن قاتارلىشىپ كۆرۈڭلار، <FR/>بۇ زاماندا مۇنچە يۈگرەك ئات يوق، نېمىشقا بىر چاپماس ئىكەن

“Əgər bizə doğru istiqamətlənsə, “Göy Tüfəklə” yandan yaxalayın,” dedi biri. “Bu dövrdə ondan sürətli at yoxdur ki, hər halda yaxalayıb alarsınız.”

Төсеген тақтайдай жолмен жүйткіген машина «Көк мылтыққа» қайдан шалдырсын, зымырап ағып өте шықты.

But the car, speeding along the smooth, board-flat road, could never be caught by “ Kók myltyq”. It flashed past in a blur.

Tekis yo‘ldan tez yurib o‘tgan mashina «Ko‘k miltiq» ga qayerdan yetib olsin, chaqmoqdek o‘tib ketdi.

Ancak dümdüz döşenmiş tahta yolu gibi yolda hızla ilerleyen otomobil, “Gök Tüfek”e yakalanır mı hiç? Göz açıp kapayıncaya kadar geçip gitmişti bile.

ييېيىلغان تاقتايدەك يولدا شۇنچىۋالا ئۇچۇپ ماڭغان ماشىنا «كۆك مىلتىق»قا قانداق تۇتۇلسۇن، ئۇچۇپ ئۆتۈپ كەتتى.

Lakin dümdüz çəkilmiş taxta yol kimi yolda sürətlə irəliləyən avtomobil, “Göy Tüfəyə” yaxalanarmı heç? Göz açıb-yumuncaya qədər keçib getmişdi belə.

– Бәсе айтам ғой, – деді бір жігіт,– көже де ашығанда көпіреді, Дайырда көжедей қызу жоқ деймісің, көрдің, бе, елең қылмай өте шыққанын?!

— See, I told you so, said a young man. Even soup, when it ferments, froths over, and you think Daiyr doesn’t have that kind of heat? Didn’t you see how he just rushed past without a glance?

- Albatta aytaman-da, - dedi bir yigit, - sho‘rva ham achiganda ko‘piradi, Dayirda sho‘rvadek qizishlik yo‘q deb o‘ylaysizmi, ko‘rdingizmi, u e’tibor bermay o‘tib ketganini?!

“Ben de ondan şüphelenmiştim zaten,” dedi gençlerden biri. “Çorba bile mayalanınca kabarır, taşar. Dayır’da da içten gelen bir kıpırtı vardır mutlaka. Gördün mü nasıl hiç durmadan geçip gitti!”

مانا، ئېيتتىمغۇ، – دېدى بىر يىگىت، – ئېچىتقان كۆژېمۇ كۆپىدۇ، دايىردا كۆژېدەك قىزغىنلىق يوق، دېدىڭمۇ؟ كۆردۈڭمۇ، بىر قارىغىچە ئۆتۈپ كەتكىنىنى؟!

“Mən də ondan şübhələnmişdim elə,” dedi gənclərdən biri. “Şorba belə mayalananda qabarar, daşar. Dayırda da içdən gələn bir təkan (qıpırtı) var mütləq. Gördünmü necə heç durmadan keçib getdi!”

– Қолын бұлғап өтті ғой, тегі шофер тоқтамаған болу керек.

— But he waved his hand, didn’t he? Must be the driver didn’t want to stop.

- U qo‘lini silkib o‘tdi, aftidan haydovchi to‘xtamagan bo‘lsa kerak.

“Elini salladı ya, muhtemelen şoför durmadı,” dedi bir diğeri.

قولى بىلەن سالام قىلىپ ئۆتتىغۇ، بەلكىم شوپۇر توختىمىغان ئوخشىدۇ.

“Əlini yellədi ha, yəqin ki, şofer dayanmadı,” dedi bir başqası.

Осы сөз рас еді. Бірақ тоқтамаған шофер емес, кабинада шофермен қатар отырған саңырау Райс. Ол жасамыс болса да жел көңілді еді. Әкесі Алдаберген өгізге мініп көрмеген оның тақымына тұлпар машина тигесін, қайтіп шыдасын.

That was indeed the truth. But it wasn’t the driver who refused to stop, it was the deaf Raïs, sitting in the cab next to him. Though elderly, his spirit was still light. His father, Aldabergen, had never even ridden an ox, and now that a racing car had fallen into his lap, how could he resist?

Bu so‘z haqiqat edi. Ammo to‘xtamagan haydovchi emas, kabinada haydovchi bilan yonma-yon o‘tirgan kar Rais edi. U keksa bo‘lsa-da, juda xushchaqchaq edi. Otasi Aldabergen hech qachon ho‘kizga minib ko‘rmagan bo‘lsa, qanday chidashi mumkin.

Bu söz doğruydu. Ama durmayan şoför değil, şoförün yanında oturan sağır Rais’ti. Yaşlı sayılmasına rağmen, gönlü hâlâ delişmendi. Daha önce yalnızca öküz sırtına binmiş olan Aldabergen’in bacaklarına şimdi adeta bir at gibi araba değmişti böylesine heyecana nasıl dayanabilirdi ki?

بۇ سۆز توغرا ئېكەن. لېكىن توختىمىغان شوپۇر ئەمەس، بەلكى كابىندى شوپۇر بىلەن بىللە ئولتۇرغان پاڭ رايس ئېكەن. ئۇنىڭ يېشى چوڭ بولسىمۇ، يېتىلمىگەن، <MS/>لەززەت خۇمار كىشى ئىدى. دادىسى ئالدابەرگەن ئۆكۈزگىمۇ مىنىپ كۆرمىگەن ئادەمنىڭ يامپىشىغا تۇلپاردەك ماشىنا تەگمىسە، قانداق چىدىسۇن؟

Bu söz doğru idi. Amma dayanmayan şofer deyil, şoferin yanında oturan kar Rais idi. Yaşlı sayılmasına baxmayaraq, könlü hələ də dəli kimi idi. Daha əvvəl yalnız öküz belinə minmiş olan Aldabərgenin ayaqlarına indi adətən bir dayça (balaca at) kimi avtomobil dəymişdi, belə bir həyəcana necə dözə bilərdi ki?

– Толайым айда, – деді ол орыс шоферға,– «Көк мылтық» машина бәйге пайдот... наше перот пайдот!..

— Drive on, full speed! he shouted to the Russian driver. “ Kók myltyq” will race with the car! Our car will win!

- To‘layim hayda, - dedi u rus haydovchiga, - «Ko‘k miltiq» mashina poygada ketadi... bizniki birinchi bo‘lib ketadi!..

“Bas gaza!” dedi Rus şoföre. “Gök Tüfek... araba yarışı... paydot... nasıl derlerdi... perot paydot...”

تولۇن ئايدا، – دېدى ئۇ روس شوپۇرىغا. – «كۆك مىلتىق» – ماشىنا بەيگىگە پايدوت... ناشې پېروت پايدوت.

“Bas qazı!” dedi rus şoferə. “Göy Tüfək... avtomobil yarışı... paydot... necə deyirlərdi... perot paydot...”

«Жаңа жол» – «Аққусақ» ағашының құшағында, «Ақбасты» келінің ығында. Дайырдың үйі жарқабақтың жағасында.

“Zhana Zhol” lay cradled in the arms of the Akqusak grove, sheltered by the slope of Akbasty. Dayir’s house stood on the edge of a steep bank.

«Yangi yo‘l» - «Oqqusak» daraxtining quchog‘ida, «Oqboshli» kelinning panohi ostida. Dayirning uyi jar bo‘yida joylashgan.

“Jaña Jol” kolhozu, “Aqqusaq” ormanının koynunda, “Aqbastı” gelinin gölgesinde yer alır. Dayır’ın evi ise, bir uçurum kenarının yamacındaydı.

«يېڭى يول» – «ئاققۇساق» دېرەكتىنىڭ باغرىدا، «ئاقباستى» كېلىننىڭ قوينىدا. دايىرنىڭ ئۆيى يار بويىدا

“Jana Jol” kolxozu, “Aqqusaq” meşəsinin qoynunda, “Aqbastı” kölgəsində yerləşir. Dayırın evi isə, bir uçurum kənarının yamacında idi.

Оның екі бөлмелі жер үйіне жиналған жұрт симады.

The crowd could not all fit into his small earthen house of two rooms.

Uning ikki xonali yerto‘lasiga yig‘ilganlar sig‘madi.

İki odalı evine toplanan kalabalık sığmadı.

ئۇنىڭ ئىككى بۆلمىلىك يەر ئۆيىگە توپلانغان خەلق سىغماي قالدى.

İki otaqlı evinə toplaşan camaat sığmadı.

– Жарғабақ жібектей есілген бетеге. Кеңестің дәмі тәттілене бастады, соған шығып еркін тыңдайық – десті әркімдер.

— The steppe grass rolls down the bank like silk. The council’s feast is getting livelier, let’s step outside and listen freely, — said some.

- Jarg‘aboq ipakday eshilgan betaga. Kengashning ta’mi shirin tuyula boshladi, unga chiqib bemalol tinglaymiz, - deyishdi kimdir.

“Uçurumun kıyısı ipek gibi serilmiş yumak otu… Konuşulanlar da giderek daha tatlı geliyor, oraya çıkalım da rahat rahat dinleyelim,” dediler bazıları.

يار بويىدا <FR/>يىپەكتەك ئېچىلىپ ياتقان بېتىگە. كېڭەشنىڭ ئۈنى يىقىملىق ئاڭلىنىشقا باشلىدى، شۇ يەرگە چىقىپ، ئەركىن ئاڭلايلى، – دېيىشتى بەزى كىشىلەر.

“Uçurumun kənarı ipək kimi sərilmiş yumşaq otdu… Danışılanlar da get-gedə daha şirin gəlir, ora çıxaq da rahat-rahat qulaq asaq,” dedi bəziləri.

– Мақұл.

— Alright.

- Ma'qul

“Olur,” diye onayladı diğerleri.

– ماقۇل.

“Olar,” deyə təsdiqlədi digərləri.

Он төрт жаңасын жасаған ай сол кеште көкті сығалап, биікке барып қалған еді. Аспан ашық. Қара мақпал түннің тоны жарқыраған жиі жұлдыздарды зорға көтеріп тұрған сияқты.

The young moon, fourteen nights old, had already climbed high into the sky that evening. The heavens were clear. The black velvet cloak of night seemed hardly able to bear the weight of the countless glittering stars.

O‘sha oqshom o‘n to‘rt kunlik oy osmonga mo‘ralab, balandga ko‘tarilib qolgan edi. Osmon ochiq. Qora baxmal tunning to‘ni yarqiragan ko‘plab yulduzlarni zo‘rg‘a ko‘tarib turganga o‘xshaydi.

O gece gökyüzüne göz süzen, on dört günlük yeni ay çoktan yükselip yükseklerde parıldamaya başlamıştı. Hava açıktı. Gecenin örtüsü, o kadar çok yıldızla süslenmiş ki, o yıldızların parıltısı bu örtüye ağırlık yapmış gibi.

ئون تۆت كۈنلۈك يېڭى ئاي شۇ كەچتە ئاسماندا يوشۇرۇنۇپ، ئېگىزگە كۆتۈرۈلۈپ قالغىدى. ئاسمان ئوچۇق. قارا–قارا تۈننىڭ چاپىنى يالتىراپ تۇرغان زىچ يۇلتۇزلارنى بىقىيىنىلىپ كۆتۈرۈپ تۇرغاندەك تۇيۇلاتتى.

O gecə göy üzünə göz süzən, on dörd günlük təzə ay çoxdan yüksəlib ucalıqlarda parlamağa başlamışdı. Hava açıq idi. Gecənin örtüyü, o qədər çox ulduzla bəzədilmişdi ki, o ulduzların parıltısı bu örtüyə ağırlıq etmiş kimi idi.