Корпустан іздеу

– Мына балаларды қауіпсіз жерге жасырыңдар. Жуындырып, киіндіріп, ыстық тамақпен азықтандырып, ертең алып келесіңдер. Қайда екенін ешкім білмейтін болсын. Әлгі Жолбарыс дегені келсе, әскерімен қоса ұстап қамаңдар! – деп бұйырды.

- Hide these children in a safe place. Wash them, clothe them, feed them hot meals, and bring them back tomorrow. No one is to know their whereabouts. And if that Zholbarys fellow comes, capture him along with his soldiers!

- Bu bolalarni xavfsiz joyga yashiring. Yuvintirib, kiyintirib, issiq ovqat bilan boqib, ertaga olib kelasizlar. Qayerdaligini hech kim bilmasin. Agar o‘sha Yo‘lbars kelsa, uni qo‘shini bilan qo‘lga olib, qamab qo‘ying! - deb buyurdi.

O zaman şöyle yapalım. Artık hiçkimseden korkmayın. Sizin güvenliğiniz benim sorumluluğumda. Bugün yıkanıp temizlenin, dinlenin. Yarın ise konuşmamıza kaldığımız yerden devam edeceğiz.

– مونۇ بالىلارنى بەخەتەر يەرگە يوشۇرۇڭلار. يۇيۇندۇرۇپ، كىيىندۈرۈپ، ئىسسىق تاماق بىلەن غىزالاندۇرۇپ، ئەتىسى ئېلىپ كېلىسىلەر. قەيەردە ئىكەنلىگىنى ھەچ كىم بىلمەيدىغان بولسۇن. ئەۋۇ جولبارىس دېگەن كەلسە، ئەسكەرلىرى بىلەن قوشۇپ تۇتۇپ قاماڭلار! – دەپ بۇيرىدى.

Onda belə edək. Artıq heç kimsədən qorxmayın. Sizin təhlükəsizliyiniz mənim məsuliyyətimdədir. Bu gün yuyunub təmizlənin, dincəlin. Sabah isə danışığımızı qaldığımız yerdən davam etdirəcəyik.

Үш баланың түр-тұлғасы тибеттіктерден мүлдем өзгеше еді, үшеуі де ақ сары, қой көзді. Ашаңдау жүздеріне жол бойы өскен шаштары да сән беріп тұрғандай. Тибеттік ұлдар шаштарын үнемі тақырлата алдыратындықтан, қазақ балаларының жалбыраған шаштары оларға таңсық көрінгендері де рас-тын. Кеше жел, күн, аяз қақтаған жүздері мен кір-қожалақ киімдерінен байқалмаған екен, бүгін үш бала да енесінің бауырынан сүтке тойып жаңа шыққан құлындардай қутың қағып, желпіне түскен. Қандай қатерлі жолға жұмсасаң да жаспын демей бұзып-жарып көңіл қалауындай бітіріп келетіндей еркін, өжет. Екеуіне қарағанда Абдулсаттардың көзі жасылдау. Көзінің ол реңі жирен шашы мен қасына тіпті әр беріп тұрғандай. Сөйлегенде ол көздерінен тіпті ұшқын атып, адам баласына тік қарайтын өткірлігін де кеше байқап қалған. «Өскенде қандай жігіттер болады екен» – деп ойлап қойды Далай Лама.

The three boys looked completely different from the Tibetans. They all had fair skin, sheep-like eyes, and their hair-grown long along the journey-added to their striking appearance. Tibetan boys usually shaved their heads, so the Kazakh boys’ flowing hair must have seemed unusual to them. Their faces, which had yesterday been weather-beaten by wind, sun, and frost and hidden beneath dirty clothes, today shone like foals freshly suckled by their mothers-sprightly and proud. No matter how dangerous the journey, they had not been broken but came through it strong and fearless. Compared to the other two, Abdulsattar’s eyes were greener-those eyes stood out even more against his light hair and eyebrows. When he spoke, sparks seemed to fly from his gaze, sharp and direct as the Dalai Lama had noticed yesterday. “I wonder what kind of men they will become,” he thought.

Uchala bolaning tashqi ko‘rinishi tibetliklardan butunlay farq qilardi, ularning hammasi oq-sariq, qo‘y ko‘zli edi. Ozg‘in yuzlariga yo‘l bo‘yi o‘sgan sochlari ham husn berib turganday edi. To‘g‘ri, tibetlik o‘g‘il bolalar sochlarini doimo kaltaroq oldirishi sababli, qozoq bolalarining uzun sochlari ularga g‘alati ko‘ringan. Kecha shamol, quyosh va sovuqdan qizargan yuzlari va kir-chir kiyimlarida sezilmagan ekan, bugun uchala bola ham onasining bag‘ridan sut ichib to‘ygan qulunchalarday quvnoq va tetik edi. Qanday xavfli yo‘lga yuborsangiz ham, yoshligini bahona qilmay, ko‘nglingiz xohlaganidek bajarib keladigan darajada erkin va jasur. Ikkisiga qaraganda Abdulsattorning ko‘zlari yashilroq edi. Uning ko‘zlarining bu rangi jigarrang sochlari va qoshlariga yanada go‘zallik baxsh etardi. Kecha u gapirayotganda ko‘zlaridan uchqun sachrab, odamlarga tik qaraydigan o‘tkir nigohini ham payqagan edi. "Katta bo‘lganida qanday yigitlar bo‘lar ekan," deb o‘yladi Dalay Lama.

Allah sizden razı olsun, – diyerek Dalay Lama'ya sırayla teşekkür ettiler.

ئۈچ بالىنىڭ تۈر-شەكلى تىبەتتىكىلەردىن تامامەن ئۆزگىچە ئىدى، ئۈچىلىسىمۇ ئاق سېرىق، قوي كۆزلۈك. ئوچۇق يۈزلىرىنى يول بويى ئۆسكەن چاچلىرىمۇ ھۆسۈن بېرىپ تۇرغاندەك. تىبەتلىك ئوغۇللار چاچلىرىنى دايىم تاقىرلىتىپ ئالدىرىتىدىغانلىقتىن، <MS/>قازاق بالىلىرىنىڭ يەلپۈنگەن چاچلىرى ئۇلارغا ھەيران كۆرۈنگەنلىگىمۇ راست. تۈنۈگۈن شامال، كۈن، قاتتىق سوغ قاپلىغان يۈزلىرى بىلەن كىر-چاڭ كىيىملىرىدىن بايقالمىغان ئىكەن، بۈگۈن ئۈچ بالىمۇ ئانىسىنىڭ كۆكسىدىن سۈتكە تويۇپ يېڭى چىققان بوۋاقلاردەك شاتلىققا تولۇپ، يەلپۈنگەن ھالدا قەدەم تاشلىدى. قانداق خاتەرلىك يولغا چۈشسەڭمۇ ياش مەن دېمەي بۇزۇپ-يېرىپ كۆڭلۈڭ خالىغىنىچە تۈگىتىپ كېلىدىغاندەك ئەركىنلىك بىلەن غەيرەت. ئىككىسىگە قارىغاندا ئابدۇلساتتارنىڭ كۆزى يېشىلىراق. كۆزىنىڭ ئۇ رەڭگى قىزغۇچ چېچى بىلەن قېشىغا ھەتتا كۈچ بېرىپ تۇرغاندەك. سۆزلىگەندە ئۇنىڭ كۆزلىرىدىن ھەتتا ئۇچقۇن ئېتىپ، ئادەم بالىسىغا تىك قارايدىغان ئۆتكۈرلىگىنىمۇ تۈنۈگۈن بايقاپ قالغان. «ئەر يەتكەندە قانداق يىگىتلەر بولىدىكىن» – دەپ ئويلاپ قويدى <MS/>دالاي لاما.

Allah sizdən razı olsun, – deyərək Dalay Lama'ya növbə ilə təşəkkür etdilər.

– Кеше Лхасаға қарай жолға шыққан жерлеріңен тоқтағанбыз. Маған мынаны айтыңдаршы – сендердей бала түгілі, ақыл тоқтатқан, азық-түлік, қару-жарақпен қамтамасыз етілген адамдардың өзі бұл жолдан аман келуі екіталай. Сендер қалай тірі қалдыңдар?

-Yesterday, we stopped at the place where your journey toward Lhasa began. Tell me this-if even wise, well-armed, and well-provisioned adults find it difficult to survive such a journey, how did children like you make it through?

- Kecha Lhasa tomon yo‘lga chiqqan joyingizda to‘xtadik. Menga shuni aytingki, siz kabi esini tanigan, oziq-ovqat va qurol-yarog‘ bilan ta’minlangan odamlarning bu yo‘ldan omon-eson o‘tishi dargumon. Qanday qilib tirik qoldingiz?

İyiliğiniz Allah'tan olsun.

– تۈنۈگۈن لخاسىغا قاراپ يولغا چىققان يەرلىرىدىن توختىغاندۇق. ماڭا مونۇنى ئېيتىڭلارچۇ – سىلەردەك بالا تۇرماق، <FR/>ئەقىل توختاتقان، ئوزۇق-تۈلۈك، قۇرال-ياراق بىلەن تەمىنلەنگەن ئادەملەرنىڭ ئۆزى بۇ يولدىن ئامان كېلىشى ئىككى تايىن. سىلەر قانداق تىرىك قالدىڭلار؟

Yaxşılığınız Allahdan olsun.

– Демек, үш адам болса, бірі ұйықтағанда екеуі күзетте тұруы керек. Өте табылған ақыл, – деп Далай Лама жауапқа қанағаттанып және оны көкірегіне жазып алып жатқандай сыңай танытты. – Жолды қалай бағдарладыңдар? Бұрын-соңды әкелеріңмен, әлде басқа да үлкендермен Лхасаға қарай жол жүріп пе едіңдер?

-So, if there are three people, when one sleeps, two must keep watch. That’s very clever,- said the Dalai Lama, pleased with the answer as if noting it in his heart. -How did you find your way? Have you ever traveled toward Lhasa with your fathers or other elders before?

- Demak, uch kishi bo‘lsa, bittasi uxlayotganda ikkitasi qorovullik qilishi kerak. Ajoyib fikr, - dedi Dalay Lama javobdan qoniqish hosil qilib va go‘yo uni ko‘kragiga yozib olayotgandek. - Yo‘lni qanday ko‘zdan kechirdingiz? Ilgari otangiz yoki boshqa kattalar bilan Lhasa tomon yo‘l olganmisiz?

Neden? Nasıl?

– دېمەك، ئۈچ ئادەم بولسا، بىرى ئۇخلىغاندا ئىككىسى كۈزەتتە تۇرۇش كېرەك. ئىنتايىن دۇرۇس تېپىلغان ئەقىل، – دەپ <MS/>دالاي لاما جاۋاپقا قانائەتلىنىپ يەنە ئۇنى <FR/>كۆكرىكىگە يېزىۋالغاندەك چىراي تونۇتتى. – يولنى قانداق پىلانلىدىڭلار؟ بۇرۇن-شۇندا دادىلىرىڭلار بىلەن، ياكى باشقىمۇ چوڭلار بىلەن لخاساغا قاراپ يول يۈرگەندىڭلارمۇ؟

Niyə? Necə?

– Жоқ. Бірінші рет. Бір күншілік жерге дейін қарақшы Жолбарыстың іздерімен жүрдік. Одан кейін қалың қар жауып ізден адастық та, оңтүстікті бетке алып, тәуекел деп жүре бердік. Ескі сүрлеумен жүруге қорқып оны жанамалай, көзден тасаланып жүреміз деп жолды ұзартып та алдық. Жолбарыстың қолына кезігіп қалғанша осылай жүрдік те, олардың біздің артымызда қалғанына көзіміз жеткендіктен ескі сүрлеумен жылдамырақ жүруге тырыстық.

-No. It was the first time. We followed the tracks of the bandit Zholbarys until a day’s journey. Then the thick snow covered the tracks, and we lost our way, so we headed south and kept going on a whim. Afraid to walk the old path, we tried to skirt it and avoid being seen, even lengthening our route. We kept going until we ran into Zholbarys’s group. Realizing they were behind us, we tried to move faster, using the old path.

- Yo‘q. Birinchi marta. Bir kunlik yo‘lgacha qaroqchi Yo‘lbarsning izidan bordik. Keyin qalin qor yog‘ib, izdan adashdik va janubga qarab, tavakkal qilib ketaverdik. Eski so‘qmoqdan yurishdan qo‘rqib, uni chetlab, ko‘zdan yashirinish uchun yo‘lni uzaytirdik. Yo‘lbarsning qo‘liga duch kelgunimizcha shu tarzda yurdik va ular orqada qolganini ko‘rgach, eski so‘qmoqdan tezroq yurishga harakat qildik.

Kalın uyku bastırınca insan da bir ölü gibidir. Çekiştirmek bir yana, tekme atsanız bile uyanmaz. Üstelik üzerimizdeki de çok kalın, hiçbir şey batmıyor. Sadece açıkta kalan yüzümüz ve ellerimiz. Onlar soğuktan donduğu hiçbir şey hissetmiyorlardı. Sonra kolumuzu uzatıp bileğimizi çimdikledik, uykumuz açılverirdi.

–ياق. بىرىنچى قېتىم. بىر كۈنلۈك يەرگىچە قاراقچى جولبارىسنىڭ ئىزلىرى بىلەن يۈردۇق. ئۇنىڭدىن كېيىن قېلىن قار يېغىپ ئىزدىن ئاداشتۇقتە، جەنۇبتىكى تەرەپكە قاراپ، <FR/>تەخمىنەن دەپ يۈرىۋەردۇق. كونا ئىز بىلەن يۈرۈشكە قورقۇپ ئۇنى ئايلىنىپ ئۆتۈپ، <FR/>كۆزدىن يوشۇرۇنۇپ يۈرىمىز دەپ يولنى ئۇزارتىپمۇ ئالدۇق. جولبارىسنىڭ ئەسكەرىگە يولۇقۇپ قالغانچە مۇشۇنداق يۈردۇقتە، ئۇلارنىڭ بىزنىڭ كەينىمىزدە قالغىنىغا كۆزىمىز يەتكەنلىكتىن كونا يوللار بىلەن ئىلدامىراق يۈرۈشكە تىرىشتۇق.

Dərin yuxu tutanda insan ölü kimidir. Çəkməkdən, hətta təkə vurmaqdan oyana bilmir. Üstəlik üstümüzdə çox qalın geyim var, heç nə dəymir. Yalnız açıqda qalan üzümüz və əllərimiz soyuqdan donur, heç nə hiss etmirlər. Sonra qolumuzu uzadıb biləyimizi çimdikləyirdik, yuxu açılaırdı.

– Жол-жөнекей Жолбарыспен кезіккен екенсіндер ғой. Одан қалай құтылдыңдар? Соны айтыңдаршы.

-So you met Zholbarys along the way. How did you escape him? Tell me about that.

- Yo‘l-yo‘lakay Yo‘lbars bilan uchrashgan ekansiz. Undan qanday qutulgansiz? Shuni ayting.

Demek ki, üç kişi varsa, biri uyuduğunda ikisi nöbet tutmalı. Çok güzel bir fikir,- dedi Dalay Lama cevaptan memnun olarak ve bunu aklına kazır gibi yaparak. Yolu nasıl yönlendirdiniz? Daha önce babalarınızla veya başka büyüklerle Lhasa'ya doğru yolculuk yapmış mıydınız?

– يول ئۈستىدە جولبارىس بىلەن ئۇچراشقان ئىكەنسىلەرغۇ. ئۇنىڭدىن قانداق قۇتۇلدۇڭلار؟ شۇنى ئېيتىڭلارا.

Demək ki, üç nəfər varsa, biri yatanda digərləri növbə tutmalıdır. Çox gözəl fikir, – dedi Dalay Lama məmnun olaraq və bunu yadda saxlamaq istədiyi kimi.

Абдулсаттар Тоқтағанның түйеден ауып кеткен сәттері мен Жолбарыстан қашқан кездерін айтқанда Далай Лама тіпті рахаттана күліп те алды. Болған, біткен оқиғаларды бүге-шігесіне дейін сұрап біліп, Абдулсаттар:

When Abdulsattar recounted the moments when Toktagan fell from his camel and their escape from Zholbarys, the Dalai Lama even laughed with pleasure. After hearing every detail, Abdulsattar concluded,

Abdulsattor To‘xtaganning tuyadan yiqilgan paytlari va yo‘lbarsdan qochgan paytlari haqida gapirganda, Dalay Lama hatto zavq bilan kulib yubordi. Bo‘lib o‘tgan voqealarni ikir-chikirigacha so‘rab-surishtirib, Abdulsattor:

Yolda Jolbarıs'la karşılaşmışsınız. Ondan nasıl kurtuldunuz? Onu anlatın.

ئابدۇلساتتار توقتاغاننىڭ تۆگىدىن يىقىلىپ كەتكەن پەيتلىرى بىلەن جولبارىستىن قاچقان ۋاقىتلىرىنى ئېيتقاندا <MS/>دالاي لاما ھەتتا راخاتلىنىپ كۈلۈپمۇ ئالدى. بولغان، پۈتكەن ۋەقەلەرنى <FR/>بېشىدىن-ئايىغىچە سوراپ بىلىپ، ئابدۇلساتتار:

Yolda Colbarısla qarşılaşmısınız. Ondan necə qurtuldunuz? Onu danışın.

– Сендер расында да жастарыңа қарамай өте үлкен азапты жолды ақылдылықпен жеңіп келген батырсыңдар. Әрі таңқалып, әрі соншалықты сүйсініп отырмын. Балалары сендердей елдің әкелері шіркін, қандай болды екен? Қызыл Қытай мен Кеңес одағы сендерге қарсы бекер бірікпеген екен... – деп келе жатты да, – енді не істемек ойларың бар? – деп сөзді басқа арнаға бұрып жіберді.

-You truly are brave warriors who have overcome great suffering with wisdom despite your youth. I am amazed and deeply moved. If only the fathers of your nation were like you! The Red Chinese and Soviet Union united against you in vain…” He paused, then changed the subject. “What do you plan to do now?

- Sizlar haqiqatan ham, yoshingizga qaramay, juda katta mashaqqatli yo‘lni aql bilan yengib o‘tgan qahramonlarsiz. Ham hayratlanib, ham zavqlanib o‘tiribman. Bolalari sizdek xalqning otalari, qanday bo‘lgan ekan? Qizil Xitoy va Sovet Ittifoqi sizlarga qarshi bekorga birlashmagan ekan... - deb kelayotgan edi, - endi nima qilmoqchisiz? - deb gapni boshqa tomonga burdi.

Abdulsattar Toktağan’ın deveden düşme anlarını ve Jolbarıs'dan kaçışını anlattığında Dalay Lama bile kahkahalar attı. Olan biten olayları en ince ayrıntısına kadar sorduktan sonra, Abdulsattar:

– سىلەر راستىنلا ياشلىقىڭلارغا قارىماي ئىنتايىن چوڭ ئازاپلىق يولنى ئەقىللىق بىلەن يېڭىپ كەلگەن <MS/>باتۇرسىلەر. ھەم ھەيران قېلىپ، ھەم شۇنچىلىك زوقلىنىپ ئولتۇرىمەن. بالىلىرى سىلەردەك ئەلنىڭ دادىلىرى ۋاي، قانداق بولدىكىن؟ <MS/>قىزىل خىتاي بىلەن <MS/>كېڭەش ئىتتىپاقى سىلەرگە قارشى بېكار بىرىكمىگەن ئىكەن... – دەپ كېلىپلا، – ئەمدى نېمە قىلىدىغان ئويلىرىڭلار بار؟ – دەپ سۆزنى باشقا يۆنىلىشكە بۇراۋەتتى.

Əbdülsəttar Toqtağanın dəvədən düşmə anlarını və Colbarısdən qaçmasını danışanda Dalay Lama belə gülüşünü saxlamadı. Olan bitənləri ən incə təfərrüatlarına qədər soruşduqdan sonra, Əbdülsəttar:

Абдулсаттар екі жағындағы екі жолдасына кезек-кезек көз тастады. Олардың жауаптарын тілсіз-ақ ұғып, бұрылып Далай Ламаға тіктеп қарады да:

Abdulsattar glanced in turn at his two companions. Understanding their silent answers, he turned back and looked the Dalai Lama straight in the eye.

Abdulsattor ikki tomondagi o‘rtoqlariga bir-bir qarab qo‘ydi. Ularning javoblarini so‘zsiz tushunib, Dalay Lamaga o‘girilib qaradi va:

Bu konuda henüz bir karar vermedik. Danışıp konuştuktan sonra size bildireceğiz,- diye muallak bir cevap verdi.

ئابدۇلساتتار ئىككى يېقىدىكى ئىككى دوستىغا نوۋەت-نوۋەت <FR/>كۆز تاشلىدى. ئۇلارنىڭ جاۋاپلىرىنى <FR/>تىلسىز-ەي ئۇقۇپ، بۇرۇلۇپ <MS/>دالاي لامىغا تىكلىنىپ قارىدىدە:

Bu barədə hələ qərar verməmişik. Məsləhətləşib danışandan sonra sizə xəbər verəcəyik, – deyə qeyri-müəyyən cavab verdi.

– Егер сан ғасырлық ата-баба діні мен ар-намысы жолдағы бір қазан ас пен қызыл көйлекке айырбастала беретін болса, онда әкеден ұл болып туылмағанымыз игі еді, – деді тайсалмастан.

-If centuries-old ancestral faith and honor can be exchanged for a single pot of food and a red robe, then it would be better if we were never born sons of our fathers,- he said without hesitation.

- Agar ko‘p asrlik ota-bobolarimizning dini va or-nomusi yo‘ldagi bir qozon ovqat va qizil ko‘ylakka almashinaversa, unda biz otadan o‘g‘il bo‘lib tug‘ilmagan bo‘lardik, - dedi u qat’iyat bilan.

Eğer ömrünüz boyunca güvenliğinizi üstlenirsem, dinimi kabul edip ülkeme hizmet eder miydiniz?

– ئەگەر نەچچە ئەسىرلىك <MS/>ئاتا-بوۋا دىنى بىلەن <MS/>ئار-نومۇسى يولدىكى <MS/>بىر قازان ئاش بىلەن <MS/>قىزىل كۆينەككە ئاۋۇشتۇرىۋېرىدىغان بولساق، ئۇندا <MS/>دادىدىن ئوغۇل بولۇپ تۇغۇلغانىمىز قانداق ئىدى، – دېدى <MS/>قورقماستىن.

Ömür boyu təhlükəsizliyinizi mən üzərimə götürsəm, dinimi qəbul edib ölkəmə xidmət edərdiniz?

Айтарын айтса да, енді не болар екен деп Абдулсаттар екі жолдасына көз қиығын салып еді, олардың да жүздерінен Далай Ламаға ежірейе қарап келсең кел деп тұрған ерекше бір қайраты байқалды.

Having spoken, Abdulsattar glanced at his comrades. In their faces, too, was a special resolve that dared the Dalai Lama to accept them.

Abdulsattorar endi nima bo‘larkin, deb ikki o‘rtog‘iga ko‘z qirini tashlab qo‘yishdi, ularning yuzlarida ham Dalay Lamaga o‘qrayib qarab turishardi.

Abdulsattar, yanındaki iki arkadaşına sırayla baktı. Onların cevaplarını sessizce anlayarak, dönüp Dalay Lama'ya dik dik baktı ve:

ئېيتىدىغىنىنى ئېيتسىمۇ، ئەمدى نېمە بولار ئىكەن دەپ ئابدۇلساتتار ئىككى دوستىغا <FR/>كۆز قىرىنى سېلىپ، ئۇلارنىڭمۇ يۈزلىرىدىن <MS/>دالاي لامىغا تىقىم قاراپ كەلسەڭ كەل دەپ تۇرغان ئالاھىدە بىر غەيرەتنى بايقىدى.

Əbdülsəttar yanındakı iki dostuna növbə ilə baxdı. Onların cavabını səssizcə anlayıb Dalay Lama'ya dikdik baxdı və:

Сол-ақ екен, ағаш есік айқара ашылды да, қолдарын артына кайыра байлаған Жолбарысты екі күзетші екі қолтығынан сүйрелеп Далай Ламаның алдына алып келді.

At once, the wooden doors swung wide open, and Zholbarys-his hands bound behind his back-was dragged before the Dalai Lama by two guards.

Shu zahotiyoq yog‘och eshik lang ochildi va ikki qo‘riqchi qo‘llarini orqasiga qayirib bog‘lagan Yo‘lbarsni ikki qo‘ltig‘idan ushlab, Dalay Lamaning oldiga olib kelishdi.

Üç çocuğun her hareketini, bakışını, konuşmasını kaçırmadan izleyen Dalay Lama, çocukların bu cevabına, kendi dinine sokup, kendi devletine hizmet ettirmekten daha çok memnun oldu. Üç çocuğun yanına geri geldi, tekrar ellerini tuttu ve sırtlarını sıvazladı. Sonra kürsüsüne gidip oturdu ve kapıdaki bekçiye:

شۇنداق-ەي ئىكەن، ياغاچ ئىشىك كەڭ ئېچىلدىدە، قوللىرىنى كەينىگە كايرىلىنىپ باغلانغان جولبارىسنى ئىككى كۈزەتچى ئىككى قولتۇغىدىن سۆرەپ <MS/>دالاي لامىنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كەلدى.

Üç uşağın hər hərəkətini, baxışını, danışığını qaçırmadan izləyən Dalay Lama bu cavaba öz dininə daxil edib, öz dövlətinə xidmət etdirməkdən daha çox məmnun oldu. Üç uşağın yanına qayıtdı, yenə əllərini tutdu və kürəyini sığalladı. Sonra kürsüsünə gedib oturdu və qapıdakı qoruyucuya:

Жолбарысты көргенде үш баланың көздері алақандай болып, үрпие шегіншектеп анадайға барып тұрды. Аудармашы Илсахан да балалардың жанына барды

At the sight of Zholbarys, the three boys’ eyes widened in terror, and they instinctively recoiled, backing away. The interpreter, Ilsakhan, stepped closer to them.

Yo‘lbarsni ko‘rgan uch bolaning ko‘zlari kaftdek bo‘lib, hurkib orqaga chekindilar. Tarjimon Ilsaxon ham bolalarning yoniga bordi.

Getirin!- diye emretti.

جولبارىسنى كۆرگەندە ئۈچ بالىنىڭ <FR/>كۆزلىرى ئالىقاندەك بولۇپ، ئۈرپىيىپ چېكىنىپ ئاياققا بېرىپ تۇردى. تەرجىمان ئىلساخانمۇ بالىلارنىڭ يېنىغا باردى.

Gətirin! – deyə əmr verdi.

Далай Ламаға, үш балаға, сарай ішіндегі он шақты қызыл жамылғылы тибеттіктерге жаутаңдай қарап шыққан Жолбарыс қолын босатар-босатпас Далай Ламаныңаяғын құша жығылды. Далай Лама өте ызғарлы, суық жүзбен аяғын тартып алып, қолының сыртымен «ары тұр» – деген ишара білдірді. Жолбарыс сасқанынан состиып тұрып қалды. Үш бала Жолбарыстың бұл қылығына жерге кірердей намыстанды. Жау да болса Жолбарыс өз елінің азаматы емес пе еді. Бала жасамаған жағымпаздықты бір елдің дардай әскербасы жасағаны қалай?

Zholbarys glanced nervously at the Dalai Lama, the three boys, and the dozen or so Tibetan monks in crimson robes inside the hall. The moment his hands were freed, he threw himself at the Dalai Lama’s feet, clinging to them. The Dalai Lama, his face icy and severe, pulled his leg back and flicked his hand dismissively, signaling, “Away.” Zholbarys froze in panic. The three boys felt ashamed to the point of wanting the ground to swallow them. Enemy though he was, Zholbarys was still a man of their own people. How could a great military commander stoop to such disgraceful flattery-something even a child would not do?

Yo‘lbars Dalay Lama, uch bola va saroydagi o‘nlab qizil libosli tibetliklarga qarab, qo‘lini bo‘shatishi bilanoq Dalay Lamaning oyoqlarini quchoqlab yiqildi. Dalay Lama juda sovuq, qahrli yuz bilan oyog‘ini tortib oldi va qo‘li bilan "uzoqroq tur" ishorasini qildi. Yo‘lbars dovdirab turib qoldi. Uch bola Yo‘lbarsning bu xatti-harakatidan yerga kirgudek uyalib ketishdi. Dushman bo‘lsa ham, Yo‘lbars o‘z yurtining fuqarosi emasmi? Qanday qilib bir mamlakatning buyuk sarkardasi qilmagan xushomadni qildi?

O anda, ahşap kapı ardına kadar açıldı ve elleri arkasına bağlı Jolbarıs'ı iki bekçi iki kolundan sürükleyerek Dalay Lama'nın önüne getirdi.

<MS/>دالاي لامىغا، ئۈچ بالىغا، ساراي ئىچىدىكى ئوندەك <MS/>قىزىل يېپىنچىدىكى تىبەتلىكلەرگە ئۈمۈت بىلەن قاراپ چىققان جولبارىس قولىنى بوشىتىپ-بوشاتماي <MS/>دالاي لامىنىڭ <MS/>ئايىغىنى قۇچاغلاپ يىقىلدى .<FR/>دالاي لاما ناھايىتى سوۋۇقلۇق، سوغ يۈزى بىلەن ئايىغىنى تارتىپ ئېلىپ، قولىنىڭ سىرتى بىلەن «نېرى تۇرە» – دېگەن ئىشارە بىلدۈردى. جولبارىس قورقىنىدىن <FR/>مىدىماي تۇرۇپ قالدى. ئۈچ بالا جولبارىسنىڭ بۇ قىلىقىغا يەرگە كىرىپ كەتكىدەك نومۇسلاندى. دۈشمەن بولسىمۇ جولبارىس ئۆز ئېلىنىڭ ئەزىمىتى ئەمەسمىدى. بالا ياسىمىغان يالاقچىلىقنى بىر ئەلنىڭ پاراسەتلىك <MS/>ئەسكەربېشى ياسىغىنى قانداق؟

O anda, taxta qapı tam açıldı və arxası bağlı əlilə Colbarısı iki qoruyucu iki qolundan tutub Dalay Lamanın önünə gətirdi.

Далай Лама қолының сыртымен тағы да «ары» – деген ишара білдірді. Жолбарыс екі-үш қадам артка шегіншектеп тұрды. Далай Лама осылай үш рет қолын сілтегенде Жолбарыс шегіншектей-шегіншектей үш баланың қатарына жетті. Сонда ғана Далай Лама:

The Dalai Lama repeated the dismissive gesture with the back of his hand. Zholbarys retreated two or three steps. When the Dalai Lama waved him back three times in succession, Zholbarys kept retreating until he stood level with the three boys. Only then did the Dalai Lama thunder:

Dalay Lama qo‘li bilan yana "uzoqroqqa" ishorasini qildi. Yo‘lbars ikki-uch qadam orqaga yurdi. Dalay Lama uch marta qo‘l siltaganida, Yo‘lbars orqaga tisarilib, uchta bolaning qatoriga yetdi. Shundagina Dalay Lama:

Jolbarıs’ı görünce gözleri büyüyüp geriye doğru ürpererek uzaklaşan üç çocuk, biraz adımlardan sonra durdu. Tercüman İlsehan da çocukların yanına gitti.

<MS/>دالاي لاما قولىنىڭ سىرتى بىلەن يەنىمۇ «نېرى» – دېگەن ئىشارە بىلدۈردى. جولبارىس ئىككى-ئۈش قەدەم كەينىگە چېكىنلەپ تۇردى. <MS/>دالاي لاما مۇشۇنداق ئۈچ قېتىم قولىنى سىلتىگەندە جولبارىس چېكىنىپ-چېكىنىپ ئۈچ بالىنىڭ قاتارىغا يەتتى. شۇندىلا دالاي لاما:

Colbarısı görüncə gözləri böyüyüb, arxaya doğru ürpəyərək uzaqlaşan üç uşaq bir neçə addım sonra dayandı. Tərcüməçi İlsehan da uşaqların yanına getdi.

Далай Лама сұрақты бұлай төтесінен қояды деп ойламаса керек, Жолбарыс ә дегенде сасып қалды. Еріндері дірілдеп, көздері жыпылықтап, қайда қарарын білмей дегбірі қашты. Әлден соң есін жинап:

Zholbarys clearly had not expected such blunt questions. He faltered at once-his lips trembling, his eyes darting, unsure where to look. After a moment, gathering himself, he stammered:

Dalay Lama savolni bunchalik to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘yishini kutmagan bo‘lsa kerak, Yo‘lbars dastlab dovdirab qoldi. Uning lablari titrar, ko‘zlari pirpirar, qayerga qarashni bilmasdi. Birozdan so‘ng o‘ziga kelib:

Dalay Lama, elinin tersiyle tekrar "uzak dur" işareti verdi. Jolbarıs iki-üç adım geri çekildi. Dalay Lama bunu üç kez tekrarladığında Jolbarıs, geri çekile çekile üç çocuğun yanına durdu. O zaman Dalay Lama:

<MS/>دالاي لاما سوئالنى مۇنداق ئۇددۇلىدىن قويىدۇ دەپ ئويلىمىغىنى كېرەك، جولبارىس ھە دېگەندە چۆچۈپ كەتتى. لەۋلىرى دىرىلدەپ، كۆزلىرىنى لىپىلدىتىپ، قايەرگە قارايدىغىنىنى بىلمەي خەتىرجەملىگى قاچتى. شۇنىڭدىن كېيىن <FR/>ھوشىنى يىغىپ:

Dalay Lama yenə əlinin tərsi ilə “uzaq dur” işarəsi verdi. Colbarıs iki-üç addım geri çəkildi. Dalay Lama bunu üç dəfə təkrar etdikdə Colbarıs geri çəkilərək üç uşağın yanına dayandı. O zaman Dalay Lama:

Жолбарыс одан бетер састы. Шатып-бұтып, аннан-мұннан үзіп-жұлып бірдеңелерді айтқансып жатыр еді, Далай Лама:

Zholbarys grew even more flustered, muttering incoherently, trying to piece together excuses. But the Dalai Lama pressed on:

Yo‘lbars yanada sarosimaga tushdi. U chalkashtirgan holda, u yer-bu yerdan uzib-yulib nimadir aytmoqchi bo‘lib turgan edi, Dalay Lama:

Ben, ben değilim, benim suçum yok. O Çinliler öldürdü onları,- diye kendini aklamaya çabalıyordu ki, Dalay Lama sözünü kesti.

جولبارىس ئۇنىڭدىن بېتەر چۆچتى. تەرتىپسىز، ئانداق-مۇنداق ئۈزۈپ-يۇلۇپ بىرنەرسىلەرنى دېگەندەك قىلغان ئىدى، <MS/>دالاي لاما:

Mən, mən deyiləm, günahım yoxdur. Onları Çinlilər öldürdü, – deyə özünü təmizə çıxarmağa çalışırdı ki, Dalay Lama sözünü kəsdi.

– Осында, осында. Ала келгенбіз. Ешнәрсесіне тиіскен жоқпыз. Түгел қайтарып беремін, – деп Жолбарыс бастады.

-It’s here-here! We brought it all. We didn’t touch anything. I’ll return it all!,- Zholbarys blurted out.

- Bu yerda, bu yerda. Biz olib keldik. Hech narsasiga tegmadik. Hammasini qaytarib beraman, - deb Yo‘lbars boshladi.

Jolbarıs daha da şaşırdı. Lafı dolandırıp, oradan buradan bir şeyler gevelediği sırada Dalay Lama:

– مۇشۇ يەردە، مۇشۇ يەردە. ئېلىپ كەلگەن ئىدۇق. ھېچ نەرسىگە تەگمىگەن ئىدۇق. تۈگەل قايتۇرۇپ بېرىمەن، – دەپ جولبارىس باشلىدى.

Colbarıs daha da çaşdı. Sözü dolandırıb-buraxırdı, Dalay Lama isə:

Далай Лама Жолбарысты ұзақ-сонар сұраққа алғанымен, бұдан артық ешбір сауалына тұшымды жауап ала алмады. Кей жауаптарына қатты ашуланып, әлденеше рет қаһарлана Жолбарыстың жанына жетіп келіп, өз-өзін әзер ұстап, кейін қайтты. Жолбарыс тіпті осынша адамды не үшін өлтіргені жөнінде де мандытып ештеңе айтып бере алмады.

Though the Dalai Lama interrogated him at length, he received no satisfactory answers. At times, overcome with rage, he stepped toward Zholbarys again and again, barely restraining himself before turning away. Zholbarys could not even give a clear reason for why so many people had been killed.

Dalay Lama yo‘lbarsni uzoq vaqt so‘roq qilgan bo‘lsa-da, boshqa hech qanday savolga aniq javob ololmadi. Ba’zi javoblardan qattiq g‘azablanib, bir necha bor g‘azablanib, Yo‘lbarsning oldiga bordi, o‘zini zo‘rg‘a tutib, orqaga qaytdi. Yo‘lbars hatto shuncha odamni nima uchun o‘ldirgani haqida ham aniq hech narsa ayta olmadi.

Bunların babalarından kalan mallara ne yaptın?! diyerek daha da sinirlendi.

<MS/>دالاي لاما جولبارىسنى ئۇزاق-سوزۇق سوراققا ئالغىنى بىلەن، بۇنىڭدىن ئارتۇق ھېچ بىر سوئالىغا <FR/>مەزمۇنلۇق جاۋاپ ئالالمىدى. بەزى جاۋاپلىرىغا قاتتىق ئاچچىقلىنىپ، بىر نەچچە قېتىم غەزەپلىنىپ جولبارىسنىڭ يېنىغا يېتىپ كېلىپ، ئۆزى-ئۆزىنى ئاران تۇتۇپ، كېيىن قايتتى. جولبارىس ھەتتا مۇشۇنچە ئادەمنى نېمە ئۈچۈن ئۆلتەرگىنى توغرىلىقمۇ <FR/>جىددىي ھېچ نەرسە ئېيتىپ بېرەلمىدى.

Bunların atalarından qalan mal-mülklərə nə etdin?! – deyə daha da qəzəbləndi.

Үш баланың айтқан оқиғаларының растығына, Жолбарыстың өз анасын да сатып кететін екіжүзділігіне әбден көзі жеткенДалай Лама теріс қарап тұрып, қолын артына сілтеп:

Fully convinced of the truth of the boys’ account-and of Zholbarys’s treachery, the kind of man who would sell even his own mother-the Dalai Lama turned his back, flung his hand behind him, and shouted:

Dalay Lama uchta bolaning hikoyalari to‘g‘riligiga, Yo‘lbarsning o‘z onasini ham sotishga tayyor ikkiyuzlamachiligiga to‘liq ishonch hosil qilgach, teskari qarab, qo‘lini orqasiga siltab:

Burada, burada. Getirdik. Hiçbir şeylerine dokunmadık. Hepsini geri vereceğim, - dedi Jolbarıs.

ئۈچ بالىنىڭ ئېيتقان ۋەقەلىرىنىڭ راستىلىغىغا، جولبارىسنىڭ ئۆز ئانىسىنىمۇ سېتىپ كېتىدىغان ئىككى يۈزلىگىگە ئۇبدان <FR/>كۆزى يەتكەن <FR/>دالاي لاما تەتىر قاراپ تۇرۇپ، قولىنى كەينىگە سىلتىپ:

– Buradadır, buradadır. Gətirdik. Heç birinə toxunmadıq. Hamısını geri verəcəyəm, – dedi Colbarıs.