Корпустан іздеу

– Ол болмаса кез-келгенін ала берейін, – дедім мен ренішімді жасырып қала алмай.

-Well, if not that one - I’ll just take whichever you give me, - I said, unable to fully hide my disappointment.

- U bo‘lmasa, istaganini olaveraman, - dedim achchig‘imni yashira olmay.

– O olmazsa, herhangi birini alabilirim- dedim kırgınlığımı gizleyemeden.

– <FR/>ئۇ بولمىسا ئۇددۇل كەلگىنىنى ئالىۋېرەي، – دېدىم مەن رەنجىشىمنى يوشۇرۇپ قالالماي.

O olmazsa, hər hansı birini ala bilərəm, – dedim qəmginliyimi gizlədə bilmədən.

Әкем қораға кіріп кетті де қалған үш күшікті бірінен кейін бірін желкесінен тартып, өзі сынай бастады. Қыңқ етіп үн шығармаған қара күшікті алып шықты да Алмасқа қарап;

My father stepped into the pen and started inspecting the remaining three puppies, lifting each one gently by the scruff. He eventually picked up a quiet black puppy that didn’t make a sound. Carrying it out, he looked at Almas and asked:

Otam qo‘raga kirib ketdi-da qolgan uchta kuchukni birin-ketin bo‘ynidan tortib, o‘zi sinay boshladi. Qing‘q etmagan qora kuchukni olib chiqdi-da Olmosga qarab;

Babam ahıra girdi ve kalan üç yavruyu sırtından tutarak denemeye başladı. Tek ses çıkarmayan siyah yavruyu çıkarıp Almas'a bakarak:

دادام قوراغا كىرىپ كەتتىدە قالغان ئۈچ كۈچۈكنى بىرىدىن كېيىن بىرىن گەجگىسىدىن تۇتۇپ، ئۆزى سىناشقا باشلىدى. قاڭق ئېتىپ ئۈن چىقارمىغان قارا كۈچۈكنى <FR/>ئېلىپ چىقتىدە ئالماسقا قاراپ؛

Atam ahıra girdi və qalan üç balanı arxasından tutub sınamağa başladı. Səssiz olan qara balanı çıxarıb Almasa baxaraq:

– Мынаны қиясың ба бізге? – деді. Алмас болса:

-How about this one? Will you part with him? - Almas replied:

– Buni bizga berasanmi? – dedi. Olmos bo‘lsa:

– Bunu bize kıyar mısın? – dedi. Almas ise: – Onu alın, o havlamayan, uyuşuk bir köpek olur, – dedi.

– مونۇنى قىيامسەن بىزگە؟ – دېدى. ئالماس بولسا:

Bunu bizə verərsən? – dedi. Almas isə: – Onu alın, o havlamayan, sərt olmayan bir it olar, – dedi.

– Бізге осы маубасы да жарар. Жақсысы қадіріне жететін өзіңде қалсын. Бізге ит болса болды емес пе. Бірақ, Алмасжан, сен білсең, кез-келген ит бағуың мен баптауыңа қарай өседі, – деді әкем итжанды балаға күле қарап.

-Sure, take him. He’s lazy, only knows how to sleep. "This lazy one will do just fine for us," my father said, smiling at the boy who loved dogs. Let the best one stay with you - someone who’ll truly appreciate it. All we need is a dog, after all. But remember, Almaszhan, any dog will grow up based on how you raise and care for it.

-Bizga shu zotsiz it ham bo'laveradi. Yaxshisi qadriga yetadigan o‘zingizda qolsin. Bizga it bo‘lsa bo‘ldi-da. Lekin, Olmosjon, bilsang, har qanday it sening boqishing va parvarishingga qarab o‘sadi, - dedi otam itjon bolaga kulib qarab.

– Bize bu uyuşuk köpek de yeter. İyisi kıymetini bilen senin olsun. Bize köpek olsun yeter. Ama, Almascan, bil ki, her köpek bakımına ve beslenmesine göre büyür, – dedi babam köpeği seven çocuğa gülerek.

– بىزگە مۇشۇ جانسىزمۇ يارار. ياخشىسى قەدىرىگە يېتىدىغان ئۆزەڭدە قالسۇن. بىزگە ئىت بولسا بولدى ئەمەسمۇ. بىراق، ئالماسجان، سەن بىلسەڭ، ھەر قانداق ئىت بېقىشىڭ بىلەن پەپلىشىڭگە قاراپ ئۆسىدۇ، – دېدى دادام ئىتجانلىق بالىغا كۈلۈپ قاراپ.

Bizə bu uyuşuq it də bəs edər. Yaxşısını bilən sənin olsun. Bizə it olsun bəsdir. Amma, Almascan, bil ki, hər it baxımına və bəslənməsinə görə böyüyür, – dedi atam iti sevən uşağa gülərək.

– Сізге қарағанда жақсы білемін. Кейін өскенде алып келіңіз. Сол кезде көреміз, кімнің қалай баптап, қалай өсіргенін.

-I know that better than you, - Almas replied. Bring him back when he’s grown, and we’ll see whose dog turned out better.

- Sizdan ko‘ra yaxshiroq bilaman. Keyinchalik katta bo‘lganda olib keling. O‘shanda ko‘ramiz, kim qanday parvarish qilganini, qanday o‘stirganini.

– Size göre daha iyi bilirim. Sonra büyüdüğünde getirin. O zaman görürüz, kimin nasıl baktığını ve nasıl büyüttüğünü.

– سىزگە قارىغاندا ياخشى بىلىمەن. كېيىن ئۆسكەندە ئېلىپ كېلىڭ. شۇ ۋاقىتتا كۆرىمىز، كىمنىڭ قانداق پەپىلەپ، قانداق ئۆستەرگىنىنى.

Sizdən yaxşı bilirəm. Sonra böyüyəndə gətirin. O zaman görərik, kimin necə baxdığını və necə böyütdüyünü.

– Ой, Жеке, ол жағына қам жемеңіз. Алмас ініңіздің иттен кандидаттық қорғайтындай жағдайы бар. Мына қаншыкты да арнайы өсіріп баққан.

-Oh, Zheke, don’t worry about that, - said Almas’s father with a chuckle. Your little brother here could probably write a dissertation on dogs.

- Voy, Jeke, u tomoni haqida tashvishlanmang. Ukangiz Olmosning itdan nomzodlik himoya qilishiga yetarli imkoniyati bor. Bu urg‘ochi itni ham maxsus o‘stirib parvarishlagan.

– Aman, Jeke, o yönden endişelenmeyin. Almas kardeşinizin köpek bakımında doktora savunacak kadar durumu var. Şu dişi köpeği de özel olarak yetiştirip baktı.

– ھەي، ژېكې، ئۇ تەرىپىنى غەم يېمەڭ. ئالماس ئىنىڭىزنىڭ ئىتىن كاندىداتلىق قورغايدىغاندەك جاغدىيى بار. مونۇ قانچۇقنىمۇ مەخسۇس ئۆستۈرۈپ باققان.

Aman, Jeke, o tərəfdən narahat olmayın. Almas qardaşınızın it baxımında doktorla yarışacaq qədər biliyi var. Bu dişi iti də xüsusi yetişdirib, baxıb.

Мына күшіктер осы қаншықтың алғашқы тумалары, – деп әкесі баласының әңгімесін толықтырып қойды.

He raised that mother dog himself. This is her first litter.

Bu kuchukchalar shu urg‘ochi itning birinchi tug‘ilgan bolalari, - deb otasi o‘g‘lining hikoyasini to‘ldirib qo‘ydi.

Bu yavrular bu dişinin ilk yavruları, – diye babası çocuğunun sözünü tamamladı.

مونۇ كۈچۈكلەر موشۇ قانچۇقنىڭ دەسلەپكى تۇمالىرى، – دەپ دادىسى بالىسىنىڭ سۆزىنى تولۇقتۇرۇپ قويدى.

Bu balalar həmin dişinin ilk balalarıdır, – dedi uşağın atası, sözünü tamamlayaraq.

Әкем қазақы ырымын жасап, жаңа танысына азғантай ақша ұстатты. Ал мен Алмасқа қолымдағы сағатымды тағып бердім. Алмассағатпен қоймай, қолыма ұстап жүрген компасымды да сұрап алды. «Ауыл-елдің ішінде жүріп адасып кетпессің, одан да маған бер» дегесін оны да шешіп бердім. Біртүрлі қызық бала екен. Қойшы әйтеуір, не де болса бір күшіктің арқасында әкелі-балалы төрт адам бірдей қарық болдық.

My father followed Kazakh tradition and handed our host some money. I gave Almas my wristwatch. But Almas didn’t stop there - he also asked for the compass I was holding. “You won’t get lost in your village, but I might. Give it to me,” he said, and I handed that over too. What a strange kid. But thanks to one little puppy, the four of us - two fathers, two sons - all walked away satisfied.

Otam qozoq udumini bajarib, yangi tanishiga ozgina pul tutqazdi. Men esa qo‘limdagi soatni Olmosga taqib qoydim. Olmos soat bilangina qolmay, qo‘limda ushlab turgan kompasimni ham so‘rab oldi. «Qishloq-el ichida yurib adashib ketmaysan, undan ko‘ra menga ber» deganidan keyin uni ham yechib berdim. O'zgacha bola ekan. Xullas, nima bo‘lganda ham, bitta kuchukcha tufayli ota-bola to‘rt kishi birday quvonib qoldik.

Babam Kazak adetini göre, yeni tanıdığına az miktarda para tutuşturdu. Ben de Almas'a elimdeki saatimi taktım. Almas saatle yetinmeyip, elimde tuttuğum pusulayı da istedi. "Köy içinde dolaşırken kaybolmazsın, bana versen daha iyi" deyince onu da çıkarıp verdim. Garip bir çocuktu. Neyse ki, her ne olursa olsun bir yavru köpek sayesinde baba-oğul dört kişi birden memnun olduk.

دادام قازاقنىڭ ئىرىمىنى ياساپ، يېڭى تونۇشىغا ئازىراق ئاخچا تۇتقۇزدى. مەن بولسام ئالماسقا قولۇمدىكى سائاتىمنى تاقاپ قويدۇم. ئالماس سائات بىلەنلا بولدى قىلماي، قولۇمغا تۇتۇپ يۈرگەن كومپاسىمنىمۇ سوراپ ئېلىۋالدى. «يېزا-ئەلنىڭ ئىچىدە يۈرۈپ تېنەپ كەتمەيدىغانسەن، ئۇنىڭدىن كۆرە ماڭا بەر» دېگەندىن كېيىن ئۇنىمۇ يېشىپ بەردىم. بىر تۈرلۈك قىزىق بالا ئىكەن. قويچى ئەيتەۋۇر، <FR/>نېمىلا بولسا بىر كۈچۈكنىڭ ئارقىسىدا دادايۇ-بالايۇ تۆرت ئادەم بىردەك غەرق بولدۇق.

Atam Qazax adətinə görə, yeni tanışına az miqdarda pul verdi. Mən də Almasa əlimdəki saatı verdim. Almas saatla kifayətlənməyib, əlindəki pusulanı da istədi. "Kənd içində gəzərkən itmə, mənə ver, yaxşı olar" deyincə, onu da çıxarıb verdim. Maraqlı uşaq idi. Nə isə, nə olursa olsun, bir balaca it sayəsində ata-oğul dörd nəfər razı qaldıq.

Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күшікті қойнына тығып келді. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп еді, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбеді. Тау-тастың арасын күндіз-түні жол қылған әкем үшін жеті түнде сапарлау таңсық емес. Бір шетінен өмірі жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкеріне сенетін шығар. Біз түнделетіп жолға шыққанда ай да жарық еді. Әйтеуір, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жеттік.

On the way back, the air was cooler at night, so my father tucked the puppy inside his coat. His friend had offered for us to stay the night, but father declined, saying he had work to do. For a man who spent his life on the road, traveling through mountain passes at midnight was no big deal - especially when he trusted his loyal horse, Aktanker. The moon lit our way, and by dawn, we reached our village safe and sound.

Qaytish yo‘lida tun salqinroq bo‘lgani uchun otam kuchukchani qo‘yniga yashirib keldi. Do‘sti "qo‘nib, ertaga shoshilmay qaytsanglar-chi" deb edi, otam "ishlarim bor" deb ko‘nmadi. Tog‘-toshlar orasini kechayu kunduz yo‘l qilgan otam uchun yetti tunda safar qilish g‘alati emas edi. Bir tomondan, umrida yo‘lda qoldirib ko‘rmagan ostidagi Aqtankeriga ishonsa kerak. Biz tunda yo‘lga chiqqanimizda oy ham yorug‘ edi. Xullas, xavf-xatarsiz tonga yaqin qishlog‘imizga eson-omon yetib keldik.

Dönüş yolunda gece serin oluduğu için babam yavru köpeği koynuna alarak geldi. Arkadaşı "bu gece kalın, yarın acele etmeden çıkarsınız" dedi, babam ise "İşlerim var" diyerek kabul etmedi. Dağ ve taşların arasını gündüz-gece yol yapan babam için gece yarısı yolculuk yapmak alışılmadık bir şey değildi. Bir yandan yarıyolda hiç bırakmayan altındaki Aktangeri'ne de güveniyordur. Biz gece yola çıktığımızda ay da parlaktı. Neyse ki, başımıza bir felaket gelmeden sabaha yakın köyümüze sağ salim vardık.

قايتار يولدا تۈن سالقىن بولغاندىن كېيىن دادام كۈچۈكنى قوينىغا تىقىپ كەلدى. دوستى «قونۇپ، ئەتىسى ئالدىرىماي قايتساڭلارچۇ» دېگەن ئىدى، «ئىشلىرىم بار» دەپ دادام كۆنمىدى. تاغ-تاشنىڭ ئارىسىنى كۈندۈز-تۈنى يول ماڭغان دادام ئۈچۈن يەتتە تۈندە سەپەرگە مېڭىش يېڭىلىق ئەمەس. بىر چېتىدىن ئۆمىرى يولدا قالدۇرۇپ كۆرمىگەن ئاستىدىكى ئاقتانكېرىغا ئىشىنىدىغاندۇ. بىز كەچقۇرۇنلۇقى يولغا چىققاندا ئايمۇ يورۇق ئىدى. ئەيتەۋۇر، بۆرە چىقماي تاڭغا يېقىن يېزىمىزغا ئامان يېتىپ كەلدۇق.

Geri dönüş yolunda gecə sərin olduğuna görə atam balaca iti qoynuna aldı. Dostu "bu gecə qalın, sabah tələsiksiz çıxarsınız" dedi, atam isə "işlərim var" deyib qəbul etmədi. Dağ və daşlar arasından gündüz-gecə yol gedən atam üçün gecə yarısı yol getmək adətlənmiş şey idi. Bir tərəfdən yolun ortasında heç vaxt tərk etmədiyi atı Aktangeriyə də güvənirdi. Biz gecə yola çıxanda ay da parlaq idi. Nə yaxşı ki, başımıza bir fəlakət gəlmədən səhərə yaxın kəndimizə sağlam-salamat çatdıq.

Үйге келгесін Алапардың даңғарадай ескі ұясын бұзып, күшігіміздің өзіне лайықтап шағын ғана ұяшық жасап бердік. Ол әп дегеннен бізге бауыр басып кетті. Арада біраз уақыт өткенде өзінше ит болып үретінді шығарды. Күшіктің атын қоярда біздің арамызда аз-кем талас туды. Әкем:

Once home, we dismantled Alapar’s old oversized doghouse and built a smaller, cozier one suited for the puppy. From the very beginning, the pup warmed to us. A few weeks later, he even began barking properly like a real dog. There was a bit of disagreement over what to name him. My father suggested,

Uyga kelgach, Olaparning bahaybat eski uyasini buzib, kuchukchamizga mos keladigan kichkina uya yasab berdik. U darrov bizga ko‘nikib ketdi. Oradan biroz vaqt o‘tgach, u it kabi hurra boshladi. Kuchukning nomini qo‘yishda oramizda oz-muncha tortishuv bo‘ldi. Otam:

Eve gelince Alapar'ın koskoca eski yuvasını bozup, yavrumuzun kendisine uygun küçük bir yuva yaptık. O da birdenbire <FR >bize alıştı</ FR >. Aradan biraz zaman geçince kendi kendine köpek gibi havlamaya başladı. Yavru köpeğin adını koyarken aramızda biraz çekişme çıktı. Babam:

ئۆيگە كەلگەندىن كېيىن ئالاپارنىڭ <MS/>يوغان ئەسكى ئۇگىسىنى بۇزۇپ، كۈچۈكىمىزنىڭ ئۆزىگە لايىقلاپ كىچىككىنە ئۇگىچە ياساپ بەردۇق. ئۆلۈپ دېگىدەك بىزگە <FR/>بېغىر بېسىپ كەتتى. ئارىدا بىراز ۋاقىت ئۆتكەندە ئۆزىچە ئىت بولۇپ ئۈگۈنۈپ چىقتى. كۈچۈكنىڭ ئېتىنى قويۇشتا بىزنىڭ ئارىمىزدا ئاز-كام تالىشىش تۇغۇلدى. دادام:

Evə gələndə Alaparı böyük köhnə yuvasından çıxarıb, balamıza uyğun kiçik bir yuva düzəltdik. O da birdən-birə bizə alışdı. Bir az vaxt keçəndən sonra öz-özünə it kimi havlamağa başladı. Balaca itin adını qoyarkən aramızda azacıq mübahisə oldu. Atam:

– «Ырыс кейде ит болып та келеді» – деген мәтел бар. Бұл күшіктің атын Құтжол деп қояйық», – деп еді, мен көнбедім. Өйткені, мен бұл күшіктің сүп-сүйкімді әппақ табандарын көргенде-ақ өзім іштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған едім. Әкем ақыры менің айтқаныма көніп, мен қойған атты құп көрді.

-There’s a Kazakh saying, “Fortune sometimes comes in the shape of a dog. Let’s name him Kutzhol - Lucky Path”. But I wouldn’t agree. Ever since I’d seen his little white paws, I’d already secretly decided to call him Aktaban - “White Paw.” In the end, my father gave in to my choice.

- «Rizq ba’zan it bo‘lib ham keladi» degan maqol bor. «Bu kuchukning ismini Qutjol deb qo‘yaylik,» dedi, men ko‘nmadim. Chunki men bu kuchukning juda yoqimli oppoq oyoqlarini ko‘rganimdayoq ichimda «Oqtobon» deb nom qo‘ygan edim. Otam oxiri mening aytganimga ko‘nib, men qo‘ygan nomni ma’qulladi.

– "Rızık bazen köpek olarak ta gelir" derler. Bu yavrunun adını Kutjol yani “kutlu (bereketli )yol” olsun, – dedi, ben kabul etmedim. Çünkü, ben bu yavrunun pırıl pırıl bembeyaz patilerini görünce içimden "Aqtaban" diye ad takmıştım. Babam sonunda benim dediğime razı oldu ve benim koyduğum adı kabul etti.

– «<MS/>بېرىكەت گايىدا ئىت بىلەنمۇ كېلىدۇ» دېگەن تەمسىل بار. بۇ كۈچۈكنىڭ ئېتىنى قۇتيول دەپ قويايلۇق»، – دەپ ئىدى، مەن كۆنمىدىم. سەۋەۋى، مەن بۇ كۈچۈكنىڭ ئىنتايىن يېقىملىق ئاپپاق تاپانلىرىنى كۆرگەندە ئۆزۈم ئىچىمدە «ئاقتاپان» دەپ ئات قويۇپ قويغان ئىدىم. دادام ئاخىرى مېنىڭ ئېيتقىنىمغا كۆنۈپ، مەن قويغان ئاتنى <FR/>ماقۇل كۆردى.

– “Rızıq bəzən it kimi də gəlir” deyirlər. Bu balanın adı Kutjol, yəni “xeyirli yol” olsun, – dedi. Mən razı olmadım. Çünki balanın parlaq, ağ-pak pəncələrini görən kimi ürəyimdən "Aktaban" adını vermişdim. Atam nəhayət mənim dediyimə razı oldu və qoyduğum adı qəbul etdi.

Жазғы демалыста жүрген мен үшін күшіктен басқа ермек жоқ-тұғын. Ақтабанға біз жуынды емес, нан қосылған сүт беретін едік. Кейде әкем ауылға жақын мандаты малшылардан өлген қойдың етін алып келіп тоңазытып қоятын да сонымен қоректендіретін. Бірақ менің тамақ беруіме тыйым салды. Өйткені, әкемнің айтысына қарағанда мен күшікке қанша тамақ берудің мөлшерін білмейді екенмін. Күшік те тойғанын білмей жей беретін болса керек. Ал артық тамақтандыру күшікке зиян. Тамақты әкем бергенімен қызығын мен көремін. Ақтабан да қу. Бекерге сүйрелейтін менен гөрі, ертелі-кеш тамақ беретін әкемді жақсы көреді. Ол келсе кәдімгідей құйрығын бұлғандатып алдынан жүгіріп шығады.

During summer break, the puppy was my only pastime. We fed him not just scraps, but bread soaked in milk. Sometimes father would get meat from a dead sheep at a nearby herder’s place and store it for the dog. But he wouldn’t let me feed him. “You don’t know how much to give him,” he’d say. “A puppy will just keep eating if you keep feeding.” So, father fed him, and I enjoyed watching. Aktaban, the sly one, clearly preferred him. Unlike me, who dragged him around, my father fed him - and as soon as he came home, Aktaban would dash out joyfully, tail wagging.

Yozgi ta’tilda bo‘lganim uchun kuchukchadan boshqa ermak yo‘q edi. Oqtobonga biz yuvindi emas, non qo‘shilgan sut berardik. Ba’zan otam qishloqqa yaqin joylardagi cho‘ponlardan o‘lgan qo‘y go‘shtini olib kelib, muzlatib qo‘yardi va shu bilan ovqatlantirar edi. Ammo u menga ovqat berishni taqiqladi. Chunki otamning aytishicha, men kuchukchaga qancha ovqat berish kerakligini bilmas ekanman. Kuchukcha ham to‘yganini bilmasdan yeyaveradi shekilli. Ortiqcha oziqlantirish esa kuchukcha uchun zararli. Ovqatni otam bersa ham, zavqini men ko‘raman. Oqtobon ham ayyor. U meni bekorga sudrab yurgandan ko‘ra, ertalab-kechqurun ovqat beradigan otamni yaxshi ko‘radi. U kelganda, dumini likillatib, oldiga yugurib chiqadi.

Yaz tatili boyunca bana yavrudan başka eğlence yoktu. Aqtaban'a biz, artık yemekleri, bulaşık suyu değil, ekmek karıştırarak süt verirdik. Bazen babam köye yakın çobanlardan ölen koyunun etini getirip derin dondurucuya koyar ve onunla beslerdi. Ama benim yemek vermeme izin yoktu. Çünkü, babamın dediğine göre ben köpeğe ne kadar yemek verileceğini bilmiyormuşum. Yavru köpek de doyduğunu bilmeden yiyip duruyor. Fazla beslemek yavruya zarar verir. Yemeği babam verse de keyfini ben çıkarırım. Aqtaban’da kurnaz. Boşboş gezen bana göre , sabah-akşam ona yemek veren babamı sever. O gelince kuyruğunu sallayarak karşılıyor.

يازلىق دەم ئېلىشتا يۈرگەن مەن ئۈچۈن كۈچۈكتىن باشقا كۆڭۈل ئاچار نەرسە يوق ئىدى. ئاقتاپانغا بىز يۇندا ئەمەس، نان قوشۇلغان سۈت بېرەتتۇق. ئايرىم چاغلاردا دادام يېزىغا يېقىن ۋەكىللىك مالچىلاردىن ئۆلگەن قوينىڭ گۆشىنى ئېلىپ كېلىپ توڭلىتىپ قوياتتىدە شۇنىڭ بىلەن ئوزۇقلاندۇراتتى. بىراق مېنىڭ تاماق بېرىشىمگە <FR/>رۇخسەت بەرمىدى. چۈنكى، دادامنىڭ ئېيتىشىغا قارىغاندا مەن كۈچۈككە قانچە تاماق بېرىشنىڭ مۆلچەرىنى بىلمەيمەنكەن. كۈچۈكمۇ تويغىنىنى بىلمەي يەۋېرىدىغان بولسا كېرەك. ئارتۇق تاماقلاندۇرۇش بولسا كۈچۈككە زىيان. تاماقنى دادام بەرگىنى بىلەن قىزىقىنى مەن كۆرىمەن. ئاقتاپانمۇ قۇۋ. بىكارغا سۈرەيدىغان مېنىڭدىن كۆرە، ئەتىگەنلىگى-كەچتە تاماق بېرىدىغان دادامنى ياخشى كۆرەتتى. ئۇ كەلسە قەدىمكىدەك قۇيرۇقىنى شىپاڭلىتىپ ئالدىغا يۈگىرەپ چىقىدۇ.

Yay tətili boyunca mənim üçün baladan başqa əyləncə yox idi. Biz Aktabana artıq yeməkləri, qab-qacaq suyunu deyil, südə çörək qatıb verirdik. Bəzən atam kəndə yaxın çobanlardan ölmüş qoyunun ətini gətirib dondurucuya qoyar və onunla bəsləyərdi. Amma mənim yemək verməyimə icazə yox idi. Çünki atam deyirdi ki, mən itin nə qədər yeməli olduğunu bilmirəm. Balaca it doyduğunu bilmədən yeyirdi. Çox yemək balaya zərər verər. Yeməyi atam versə də, zövqünü mən çıxarırdım. Aktaban ağıllı idi. Boş-boş gəzinən mənə görə, səhər-axşam ona yemək verən atamı sevirdi. O gələndə quyruğunu yelləyərək qarşılayırdı.

Күн санап, ай санап Ақтабан екеуміз жарыса өсіп жаттық. Мен алтыншы сыныпты бітіргенде Ақтабан да кәдімгідей өсіп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өзі. Есік ашық қалғанда аулаға кіріп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Бір қызығы, біз оның мойнына бірде-бір рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емеспіз. Ол өзі де келімді-кетімді кісілерге беталды жүгіре бермейді. Ал пиғылы жаман адам болса иісінен сезе ме, кім білсін, үріп жолатпайды. Сыртқы есіктің босағасының түбінде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасындаүйгекұлып та ілмейтін болдық» деп шешем де мәз-мейрам.

Day by day, month by month, we grew up together. By the time I finished sixth grade, Aktaban had become a real dog. Alert and obedient. If a stray animal wandered into our yard, he would chase it out without needing a single command. What’s more, we never once had to put a collar or chain on him. And he never barked unnecessarily or lunged at guests. He had good manners, just like a true family member. If someone had bad intentions, maybe Aktaban could sense it by their scent - who knows - but he wouldn’t let them close. He always lay by the front door, at the base of the threshold. “Thanks to Aktaban, we don’t even need to lock the door anymore,” my mother often said with joy.

Kun sayin, oy sayin Oqtobon ikkalamiz barobar o‘sib borardik. Men oltinchi sinfni tugatganimda Oqtobon ham ancha voyaga yetgan edi. U juda ehtiyotkor va shu bilan birga juda sezgir edi. Eshik ochiq qolganda hovliga kirgan begona hayvonlarni hech qanday buyruqsiz haydab chiqarardi. Qizig‘i shundaki, biz uning bo‘yniga bir marta ham tasma taqib, zanjirga bog‘lamaganmiz. U o‘zi ham keldi-ketdi odamlarga bemalol yugurmaydigan edi. Ammo niyati buzuq odam bo‘lsa, hididan sezadimi, kim bilsin, vovullab yaqinlashtirmasdi. Doimo tashqi eshik ostonasi yonida yotardi. "Oqtobon tufayli uyga qulf ham osmaydigan bo‘ldik" deb onam ham xursand edi.

Günler, aylar geçiyordu Aqtaban ile ben birlikte büyüyorduk. Ben altıncı sınıfı bitirdiğimde Aqtabanda iyice büyümüştü. Çok dikkatli ve çok itaatkardı. Kapı açık kaldığında avluya giren yabancı hayvan olsa hemen dışarı kovalardı. Bir garip yanı da, biz onun boynuna bir kez bile tasma takmadık, zincire bağlamadık. O da gelip geçenlere gelişigüzel saldırmıyordu. Ama niyeti kötü olan bir insan olursa kokusundan mı anlardı, kim bilir, havlayıp yaklaştırmazdı. Dış kapının eşiğinin dibinde yatar hep. "Aqtaban’ın sayesinde eve kilit de takmıyoruz" diye annem de memnun.

<FR/>كۈن ساناپ، ئاي ساناپ ئاقتاپان ئىككىمىز چېپىشىپ ئۆسۈپ كېلىمىز. مەن ئالتىنچى سىنىپنى پۈتەرگەندە ئاقتاپانمۇ قەدىمكىدەك ئۆسۈپ قالدى. ناھايىتى ئېھتىياتچان ۋە شۇنچە زېرەك ئۆزى. ئىشىك ئېچىق قالغاندا يېزىغا كىرىپ كەتكەن باشقا مال بولسا ھېچ قانداق بۇيرۇقسىزلا ئىز باسقۇزماي ھايداپ چىقىدۇ. بىر قىزىغى، بىز ئۇنىڭ بوينىغا بىرمۇ-<FR/>بىر قېتىم تاسما تاقاپ، زەنجىر باغلىغان ئەمەس. ئۇ ئۆزىمۇ كېلىپ-كېتىپ يۈرگەن كىشىلەرگە بىكاردىن يۈگىرىۋەرمەيدۇ. ئەمدى نىيىتى يامان ئادەم بولسا ھىددىدىن سېزەمدۇ، <FR/>كىم بىلسۇن، ھاۋۇشۇپ يولاتمايدۇ. ھەر دايىم تاشقىرى ئىشىكنىڭ <MS/>بوسىغىسىنىڭ تۈۋىدە ياتىدۇ. «ئاقتاپاننىڭ ئارقىسىدا ئۆيگە قۇلۇپمۇ ئاسمايدىغان بولدۇق» دەپ ئانامۇ خوشال.

Günlər, aylar keçir, Aktaban ilə mən bir yerdə böyüyürdük. Mən altıncı sinfi bitirəndə Aktaban da yetkinləşmişdi. Çox diqqətli və çox itaətkar idi. Qapı açıq qalsa, həyətə girən yad heyvanı dərhal qovardı. Bir qəribə yanı da, biz onun boynuna tasm heç qoymamışıq, zəncirə bağlamamışıq. O da keçən-gedənlərə sərbəstcə hücum etmirdi. Amma niyyəti pis olan adam olarsa, bəlkə qoxusundan hiss edib, havlayıb yaxın buraxmazdı. Çöldə qapının önündə yatardı həmişə. “Aktaban sayəsində evə qıfıl da qoymuruq” – deyə anam da razı idi.

Осынша ақылды ит болар деп кім ойлаған? Егер сол кезде Алмасей салып, еншілемеген болса мен анау коңыр күшікті алар едім ғой. Ол мынау секілді ақылды болар ма еді, болмас па еді деген ой да мазалап тұрады ара-тұра. Кім білсін, ол бұдан да асқан ақылды болар ма еді? Мейлі, не де болса Ақтабанды алғаныма өкінбеймін. Керісінше, қуанамын. Мектепте де дос жиылып, ит туралы әңгіме қозғағанда бәрі менің Ақтабанымды аңыз қылып айтады. Мен үшін одан асқан мәртебе жоқ. Әкем – атбегілігімен аты шыққан адам. Жекен бәйгеге ат қосады екен дегенді естігенде көп адам жүлдеден үмітін үзетін. Үлкендер жағы әкемнің Ақтанкерін жыр қылса, менің қатарластарымның бар айтары – Ақтабан. Дәулет те кейде менің досымның иті дегендей иелік етіп, «біздің Ақтабан» деп қояды.

Who would’ve thought a dog could be this smart? Sometimes I wonder: what if Almas hadn’t claimed that brown puppy so quickly? Maybe I would’ve taken him instead. Would he have turned out to be as clever as Aktaban? Or perhaps even smarter? Who knows? Either way, I don’t regret getting Aktaban. On the contrary - I’m glad. At school, whenever someone starts a conversation about dogs, everyone ends up talking about my Aktaban. There’s no greater honor for me. My father was known for his horse training. Whenever people heard “Zheken is entering his horse into the race,” many would give up hope of winning. While the elders told stories of my father’s horse Aktanker, my classmates always brought up Aktaban. Even Daulet, my best friend, would sometimes proudly say “our Aktaban,” as if the dog was his too.

Kim bunday aqlli it bo‘ladi deb o‘ylagan? Agar o‘sha paytda Olmos e’tibor berib, tanlamamaganda men o‘sha jigarrang kuchukni olgan bo‘lardim. Vaqti-vaqti bilan u bunchalik aqlli bo‘larmidi yoki yo‘qmi, degan fikr ham bezovta qiladi. Kim biladi, u bundan ham aqlliroq bo‘larmidi? Nima bo‘lganda ham, Oqtobonni olganimdan afsuslanmayman. Aksincha, xursandman. Maktabda ham do‘stlar yig‘ilib, it haqida suhbatlashganda, hamma mening Oqtobonimni afsonaga aylantiradi. Men uchun bundan ulug‘roq sharaf yo‘q. Otam otboqarligi bilan mashhur bo‘lgan. Jeken poygaga ot qo‘shadi, degan gapni eshitib, ko‘plab odamlar mukofotdan umidlarini yo‘qotgandi. Kattalar otamning Oqtankerini kuylashsa, mening tengdoshlarimning aytadigan yagona gapi - Oqtobon. Davlat ham ba’zan "mening do‘stimning iti" degandek egalik qilib, "bizning Oqtobon" deb qo‘yadi.

Bu kadar akıllı köpek olacağını kim düşüne bilirdi? Eğer o zaman Almas karışmasaydı, ben o kahverengi yavru köpeği alırdım. O da bunun gibi akıllı olur muydu, olmaz mıydı diye düşünüyorum bazen. Kim bilir, o bundan daha da akıllı olurdu. Neyse, Aqtaban'ı aldığıma hiç pişman değilim. Aksine, seviniyorum. Okulda da arkadaşlar toplanıp, köpek hakkında sohbet ederlerse hepsi benim Aqtaban'ımı efsane gibi anlatır. Benim için ondan daha büyük bir mertebe yok. Babam at bakıcılığıyla ün salmış bir adam. Jeken’in atı yarışmaya katılacakmış dediklerinde birçok insan ödülden umudunu keserdi. Büyükler babamın Aktangeri'ni şiir yaparken, benim yaşıtlarımın tüm lafı Aqtaban. Davlet’te bazen nasılsa benim arkadaşımın köpeği der gibi sahiplenerek, "bizim Aqtaban" diye konuşur.

مۇشۇنداقمۇ ئەقىللىك ئىت بولار دەپ كىم ئويلىغان؟ ئەگەر شۇ ۋاقىتتا ئالماس ھەي دەپ، تالاۋالمىغان بولسا مەن ئەشۇ كوڭۇر كۈچۈكنى ئالار ئىدىمغۇ. ئۇ مونۇنىڭ ئوخشاش ئەقىللىك بولارمۇ ئىدى، ياكى بولماس ئىدىمۇ دېگەن ئويمۇ ئويلاندۇرۇپ تۇرىدۇ ئاندا-ساندا. <FR/>كىم بىلسۇن، ئۇ بۇنىڭدىنمۇ ئاشقان ئەقىللىك بولارمۇ ئىدى؟ مەيلى، <FR/>نېمىلا بولسا ئاقتاپاننى ئالغىنىمغا ئۆكۈنمەيمەن. ئەكسىنچە، خۇشال بولىمەن. مەكتەپتىمۇ دوست يىغىلىپ، ئىت توغرىلىق سۆھبەت قوزغىغاندا ھەممىسى مېنىڭ ئاقتاپانىمنى ئەپسانە قىلىپ ئېيتىدۇ. مەن ئۈچۈن ئۇنىڭدىن ئارتۇق ھۆرمەت يوق. دادام – ئات بېقىش ماھارىتى بىلەن ئېتى چىققان ئادەم. ژېكېن بەيگىگە ئات قوشىدىكەن دېگەننى ئاڭلىغاندا كۆپ ئادەم مۇكاپاتتىن ئۈمىتىنى ئۈزەتتى. چوڭ كىشىلەر بولسا دادامنىڭ ئاقتانكېرىنى داستان قىلسا، مېنىڭ تەڭتۇشلىرىمنىڭ بار ئېيتىشى – ئاقتاتان. دەئۇلېتمۇ گايىدا مېنىڭ دوستۇمنىڭ ئىتى دېگەننى ئىگىلىك قىلىپ، «بىزنىڭ ئاقتاپان» دەپ قويىدۇ.

Bu qədər ağıllı it olacağını kim düşünərdi? O vaxt Almas qarışmasaydı, mən o qəhvəyi balanı alardım. O da bu qədər ağıllı olarmıydı, olmazmı, bəzən düşünürəm. Kim bilir, bəlkə də daha ağıllı olardı. Nə isə, Aktabanı aldığım üçün heç peşman deyiləm. Əksinə, sevinirəm. Məktəbdə də dostlar toplaşıb it haqqında söhbət açanda, hamısı mənim Aktabanımı əfsanə kimi danışırlar. Mənim üçün ondan böyük bir dərəcə yoxdur. Atam at baxıcılığı ilə şöhrət qazanmış adamdır. Jekenin atı yarışa qatılacaq deyəndə, çox adam mükafatdan ümidi kəsərdi. Böyüklər atamın Aktangeri üçün şeir deyərkən, mənim yaşda olanların bütün sözü Aktaban olur. Dövlət də bəzən, necə deyərlər, “mənim dostumun iti” kimi sahiblənərək “bizim Aktaban” deyə danışır.

Сөйткен Ақтабанымнан бірде айырылып қала жаздап ем-ау... Жоғарғы сыныпта оқитын Мұрат деген бала қайта-қайта ұрынып қоймағаннан кейін бір күні сабақтан қайтып бара жатқанында өшімді алғым кеп, ақымақтықпен Ақтабанды айтақтағам. Ақтабаным салған беттен тырқыратып қуып, әбден есін шығарған. Қуып қана қоймай, балтырынан жайлап кана бір-екі рет тартып қойса керек. Сәл-сәл ғана қанапты. Шошынып калған Мұрат үйіне жылап барып, болған жайды айтқанда әкесіүйгежетіп келіп, Ақтабанды атып тастамақ болған. Қолында оқтаулы қосауыз мылтығы бар. Әкем әреңдеп жатып ашуын басып, айыбын төлеп құтылған. Содан бері мен Ақтабанды ондай тапсырмаларға жұмсамайтын болғам.

And yet, I almost lost my dear Aktaban once… There was this older boy named Murat, who kept bullying me. One day, on the way home from school, I stupidly decided to get revenge. I foolishly set Aktaban on him. He chased Murat mercilessly, panicking the boy, and even nipped his leg once or twice - just enough to draw a little blood. Terrified, Murat ran home crying and told his father, who stormed over to our house with a loaded double-barrel shotgun, ready to kill Aktaban. My father barely calmed him down and had to pay compensation to settle things. Since then, I never used Aktaban for any personal vendettas again.

O‘sha Oqtobonimdan bir marta ayrilib qolishimga sal qoldi... Yuqori sinfda o‘qiydigan Murat degan bola qayta-qayta urinaverib jonimga tegdi. Bir kuni darsdan qaytayotganimda o‘chimni olmoqchi bo‘lib, ahmoqlik bilan Oqtobonni quturtirdim. Oqtobonim darhol uni quvib ketdi va butunlay esankiratib qo‘ydi. Nafaqat quvib qolmay, balki boldiridan bir-ikki marta sekin tishlab oldi shekilli. Ozgina qon chiqqan ekan. Qo‘rqib ketgan Murat yig‘lab uyiga borib, bo‘lgan voqeani aytganda, otasi uyga yetib kelib, Oqtobonni otib tashlamoqchi bo‘ldi. Qo‘lida o‘qlangan qo‘shotar miltiq bor edi. Otam zo‘rg‘a g‘azabini bosib, jarimani to‘lab qutuldi. O‘shandan beri men Oqtobonni bunday topshiriqlarga yubormay qo‘ydim.

İşte o Aqtaban'ımdan bir ara neredeyse ayırılacaktım... Yukarı sınıfta okuyan Murat diye bir çocuk tekrar tekrar sataşmaktan vazgeçmeyince bir gün okuldan dönerken, intikamımı almak isteyerek, aptallıkla Aqtaban'ı azdırdım. Aqtaban saldırarak kovalayıp aklını başından aldı. Kovalamakla kalmayıp, baldırından yavaşça bir iki kez çekivermiş. Orası da biraz kanamış. Korkan Murat ağlayarak evine gidip olup biteni anlattığında babası eve gelip Aqtaban'ı vurmak istedi. Elinde dolu bir tüfek vardı. Babam zorla öfkesini yatıştırıp, cezasını ödeyerek kurtuldu. O zamandan beri ben Aqtaban'ı böyle işlere bulaştırmadım.

شۇنىڭ بىلەن ئاقتاپانىمدىن بىر پەيتە ئايرىلىپ قالاي دېدىمدە ... يۇقۇرى سىنىپتا ئوقۇيدىغان مۇرات دېگەن بالا قايتا-قايتا ئارام بەرمەي قويماغاندىن كېيىن بىر كۈنى دەرىستىن قايتىپ كېلىۋاتقىنىمدا ئۆچۈمنى ئالغىم كېلىپ، ئاخماقلىق بىلەن ئاقتاپاننى قوغلاتقۇزغان. ئاقتاپىنىم <FR/>شۇ يۆنىلىشتە يۈگەرگەن پېتى قوغلاپ، تامامەن ھوشىنى يوقاتقان. قوغلاپلا قويماي، پاقالچىقىدىن ئاستىغىنە بىر-ئىككى قېتىم تارتىپ قويسا كېرەك. سەل-پەللا قاناپتۇ. چۆچۈپ كەتكەن مۇرات ئۆيىگە يىغلاپ بېرىپ، بولغان جايغداينى ئېيتقاندا دادىسى ئۆيىمىزگە يېتىپ كېلىپ، ئاقتاپاننى ئېتىپ تاشلىماق بولغان. قولىدا ئوقلانغان ئىككى ئوقلىق مىلتىغى بار. دادام ئارانلا ئاچچىقىنى باسقۇزۇپ، ئەيىۋىنى تۆلەپ قۇتۇلغان. شۇنىڭدىن بېرى مەن ئاقتاپاننى ئۇنداق تاپشۇرمىلارغا بۇيۇرمايدىغان بولدۇم.

Elə o Aktabanımdan bir vaxtlar demək olar ayrılacaqdım... Yuxarı sinifdə oxuyan Murad adlı bir uşaq təkrar-təkrar sataşmaqdan əl çəkməyincə, bir gün məktəbdən evə qayıdanda intiqamımı almaq istəyərək, axmaqcasına Aktabanı azdırdım. Aktaban hücum edib qaçdıraraq onun ağlını başından aldı. Yalnızca qaçdırmaqla qalmayıb, budundan yavaş-yavaş bir-iki dəfə dartdı. Orası da bir az qanadı. Qorxan Murad ağlayaraq evinə gedib baş verənləri danışanda atası evə gəlib Aktabanı vurmaq istədi. Əlində dolu bir tüfəng vardı. Atam zorla qəzəbini sakitləşdirdi, cəzasını ödəyərək canını qurtardı. O vaxtdan bəri mən Aktabanı belə işlərə qatmadım.

Тұқымы нән емес пе, Ақтабан үшінші қар басқан жылы танадай болмаса да әжептәуір үлкен төбет болды. Ауыл итінің ішіндегі ең зорына айналды. Ол әкеме ілесіп көшеге шыққанда өзге иттер ұяларынан шықпайтын. Кейде ауыл сыртына шығып қатарластарым ит төбелестіргенде біздің Ақтабанға шыдас беретін қарсылас табылмайтын. Бәс тікпек түгілі, тегін таластыратын адам таппай бекерге барып қайтатын едім.

By the third winter, Aktaban had grown into a powerful dog - not as large as a bull, but impressive enough. He became the biggest and strongest dog in the entire village. When he accompanied my father into town, not a single stray would dare step out of its den. When kids organized dog fights outside the village, no one dared challenge Aktaban. Not only were they unwilling to bet on their dogs, they couldn’t even find someone to spar with him for free. I’d come back disappointed, having wasted the trip.

Urug‘i katta emasmi, Oqtaban uchinchi qor bosgan yili buzoqchalik bo‘lmasa-da, anchagina katta to‘bat bo‘ldi. Qishloq itlarining ichidagi eng kattasiga aylandi. U otamga ergashib ko‘chaga chiqqanda, boshqa itlar inlaridan chiqmasdi. Ba’zan qishloq tashqarisiga chiqib tengdoshlarim it urishtirganda, bizning Oqtabanga bas keladigan raqib topilmasdi. Garov o‘ynash u yoqda tursin, hatto tekinga talashtiradigan odam topolmay behuda borib kelardim.

Soyu çok iyi ya, Aqtaban üçüncü kış başladığında dana kadar olmasa da kocaman bir köpek oldu. Köy köpekleri içinde en büyüğü Aqtaban’dı. O babamla birlikte sokağa çıktığında diğer köpekler yuvalarından çıkmazdı. Bazen köyün dışına çıkıp yaşıtlarımla köpek dövüştürdüğümde bizim Aqtaban'a dayanan rakip bulunmazdı. Bahse girmek bir yana, bedava dövüşecek köpek bulamayıp boşuna gidip dönerdim.

نەسىلى ياخشى ئەمەسمۇ، ئاقتاپان ئۈچىنچى قار باسقان يىلى توپاق بولمىسىمۇ بەرى بىر يوغان ئالاباي بولدى. يېزا ئىتىنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ كۈچلۈكلىگىگە ئاينالدى. ئۇ دادامغا ئەگىشىپ كوچىغا چىققاندا باشقا ئىتلار ئۇگىلىرىدىن چىقمايدىغان. ئايرىم چاغلاردا يېزا چېتىگە چىقىپ تەڭتۇشلىرىم ئىت سوقۇشتۇرغاندا بىزنىڭ ئاقتاپانغا چىدايدىغان قارشى تۇرغىچى تېپىلمايدىغان. پۇل تىكمەك تۈگۈر، بىكارغا قارشىلاشتۇرىدىغان ئادەم تاپماي بىكارغا بېرىپ قايتىپ كېلەتتىم.

Soyu çox yaxşı idi, Aktaban üçüncü qış başladığında dana qədər olmasa da, böyük bir it olmuşdu. Kənd itləri arasında ən böyüyü Aktaban idi. O atamla birlikdə küçəyə çıxanda digər itlər yuvalarından çıxmazdı. Bəzən kənddən kənara çıxıb yaşıdlarımla it döyüşdürəndə bizim Aktabana rəqib tapılmazdı. Bahisə girməkdən söhbət gedə bilməzdi, pulsuz döyüşəcək it tapa bilməyib boş yerə getmiş olar, geri dönərdim.

Бір күні таңда шешемнің айқайынан ояндым. Әкеме ұрысып жатыр екен.

One morning, I woke up to my mother shouting at my father.

Bir kuni ertalab onamning baqirishidan uyg‘ondim. U otamni urishayotgan edi.

Bir gün sabah annemin bağıran sesiyle uyandım. Babama bağırıyordu.

بىر كۈنى ئەتىگەندە ئانامنىڭ ۋاقىرىشىدىن ئوخاندىم. دادامنى تىلاۋاتقان ئىكەن.

Bir gün səhər anamın qışqırığı ilə oyandım. Atama qışqırırdı:

– Неменеге ертіп кете қойып едің итті? Ақтабан саған ілесіп кетпегенде жоғалмайтын еді. Екі-ақ рет киіп едім ғой, жап-жаңа еді. Кімнен келді екен? – деп зар қылып отыр екен.

-Why did you have to take the dog with you? If Aktaban had stayed, none of this would’ve happened! I only wore that dress twice - it was brand new! Who could’ve done such a thing?

– Itni nega ergashtirib ketding o‘zi? Oqtobon sen bilan ketmaganda yo‘qolmas edi. Axir uni atigi ikki marta kiygan edim, sap-sariq yangi edi. Kimdan kelgan ekan? – deb nolib o‘tirgan ekan.

– Neden götürdün köpeği? Aqtabansana eşlik etmeseydi kaybolmayacaktı. İki kere giymiştim, yepyeniydi. Kim almış olabilirdi? – diye ağlıyordu.

– نېمىشكە ئەگەشتۈرۈپ كەتكەن ئىدىڭ ئىتنى؟ ئاقتاپان ساڭا ئەگىشىپ كەتمىگەندە يوقالماس ئىدى. ئىككىلا قېتىم كىيگەن ئىدىمغۇ، يېپ-يېڭى ئىدى. كىمدىن كەلدىكىن؟ – دەپ زار قاخشاپ ئولتۇرۇپتۇ.

– Niyə iti apardın? Aktaban sənə yoldaşlıq etməsəydi itməyəcəkdi. İki dəfə geyinmişdim, tam yeniydi. Kim almış ola bilər? – deyə ağlayırdı.

«Не болды екен?» деп сұрасам, шешемнің су жаңа көйлегін түнде жаюлы тұрған жерінен әлдекім ұрлап әкетіпті. Әкем өзінің қызмет бабымен қойшы ауылдарға санақ жүргізуге Ақтабанды ілестіре кеткен ғой. Соны пайдаланған біреу шешейдің көйлегін үптеп кетіпті.

Apparently, someone had stolen her brand-new dress that had been left hanging out to dry overnight. My father had taken Aktaban with him on a work trip to check on the herders, and in his absence, a thief took advantage of the opportunity.

«Nima bo‘ldi?» deb so‘rasam, onamning yap-yangi ko‘ylagini kechasi yoyib qo‘ygan joyidan kimdir o‘g‘irlab ketibdi. Otam xizmat yuzasidan cho‘pon qishloqlariga ro‘yxatga olish uchun Oqtobonni ergashtirib ketgan ekan. Bundan foydalangan kimdir onamning ko‘ylagini ilib ketibdi.

"Ne oldu acaba?" diye sorduğumda, annemin yepyeni elbisesini gece asılı durduğu yerden birileri çalmış. Babam kendi görevi için çoban köylerine sayım yapmaya Aqtaban'ı da götürmüştü. Bunu fırsat bilen biri annemin elbisesini çalmış.

«نېمە بولدىكىن؟» دەپ سورىسام، ئانامنىڭ سۇ يېڭى كۆينىگىنى كېچىسى يۇيۇقلۇق تۇرغان يېرىدىن كىمدۇ بىرى ئوغلاپ ئېلىپ كېتىپتۇ. دادام ئۆزىنىڭ خىزمەت بابى بىلەن قويچى يېزىلارغا ھېساپ يۈرگۈزۈشكە ئاقتاپاننى ئەگىشتۈرۈپ كەتكەنغۇ. شۇنى پايدىلانغان بىرى ئانامنىڭ كۆينىگىنى ئاستا ئېلىپ كېتىپتۇ.

“Nə oldu bəlkə?” deyə soruşanda, anamın təzə paltarı gecə asılıb dayandığı yerdən oğurlanmışdı. Atam öz işi üçün çoban kəndlərinə sayım aparmağa Aktabanı da aparmışdı. Bunu fürsət bilən biri anama məxsus paltarı oğurlamışdı.

Қызық, о заманда бұ заман көйлекті де ұрлайды екен-ау деп таң қалдым. Меніңше, қайрақ, шалғы сынды ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалуы керек еді. Өйткені, ұрлық істесе ер адамдар ғана істейді. Ал олар өздеріне қажетті нәрсені ұрласа керек еді. Сонда бұл ұрлықты әйел адам істегені ме? Жоқ, әлде ер адам ұрлап, әйеліне апарып берді ме? Сонда әйеліне қайдан алдым деп апарып береді? Мүмкін әйелі өзі айтты ма екен, «ұрлап берші» деп? Мен үшін жауабы белгісіз осындай мың сан сұрақтар басымды ауыртып жіберді.

How strange - stealing a dress of all things! I always thought only things like sickles or whetstones - men’s tools - were stolen. After all, it’s usually men who commit theft, and they’d only take things they needed. So, does that mean a woman stole it? Or did a man steal it for a woman? And if he gave it to her, what did he say - where did he claim it came from? Or maybe she asked him to steal it? A thousand unanswered questions buzzed in my head that day, and none of them brought me peace.

Qiziq, u zamonda bu zamon ko‘ylaklarni ham o‘g‘irlaydi ekan-a, deb hayron qoldim. Menimcha, qayroq, o‘roq kabi erkaklar foydalanadigan asboblar yo‘qolishi kerak edi. Chunki o‘g‘irlikni faqat erkaklar qiladi. Ular o‘zlariga kerak bo‘lgan narsani o‘g‘irlashlari kerak edi. Demak, bu o‘g‘irlikni ayol qilganmi? Yo‘q, yoki erkak o‘g‘irlab, xotiniga olib bordimi? Xotiniga qayerdan oldim deb olib boradimi? Balki xotini o‘zi "o‘g‘irlab ber" deb aytganmidir? Men uchun javobi noma’lum bo‘lgan shunday minglab savollar boshimni og‘ritib yubordi.

Tuhaf, elbise çalmakta ne ya diye hayret ettim. Bana göre, kürek, orak gibi erkeklerin kullandığı aletler kaybolmalıydı. Çünkü, hırsızlık yapacaksa erkekler yapmalı. Onlar da kendilerine lazım olan şeyi çalmalılar. O zaman bu hırsızlığı kadın mı yaptı? Yoksa erkek çalıp karısına mı verdi? Acaba karısına nasıl nereden aldığını söylemiş midir? Belki de karısı ona "benim için çalıver mi demiştir". Benim için cevabı belirsiz olan binlerce soru kafamı karıştırmıştı.

قىزىق، ئۇ زاماندا بۇ زامان كۆينەكنىمۇ ئوغلايدىكەن ھەي دەپ ھەيران قالدىم. مېنىڭچە، جاسارەت بېرىدىغان، چالغا ئوخشاش ئەر ئادەملەر پايدىلىنىدىغان سايمانلارلا يوقىلىش كېرەك ئىدى. سەۋەۋى، ئوغرىلىق ئىشلىسە ئەر ئادەملەرلا ئىشلەيدۇ. ئەمدى ئۇلار ئۆزلىرىگە ھاجەتلىك نەرسىلەرنى ئوغۇرلىسا كېرەك ئىدى. شۇندا بۇ ئوغۇرلۇقنى ئايال كىشى ئىشلىگەنمۇ؟ يوق، يە ئەر ئادەم ئوغۇرلاپ، ئايالىغا ئاپىرىپ بەردىمۇ؟ شۇندا ئايالىغا قەيەردىن ئالدىم دەپ ئاپىرىپ بېرىدۇ؟ مۇمكىن ئايالى ئۆزى دېدىمىكىن، «ئوغۇرلاپ بەرگىنە» دەپ؟ مەن ئۈچۈن جۋابى بەلگۈسىز مۇشۇنداق مىڭ تۈرلۈك سوئاللار بېشىمنى ئاغىرتۋېتىدۇ.

Qəribə idi, paltar oğurlamaq? Məncə, kürek, oraq kimi kişilərin istifadə etdiyi alətlər yoxa çıxmalıydı. Çünki oğurluq edəcəksə, kişilər etməlidir. Onlar da özlərinə lazım olan şeyi oğurlamalıdır. O zaman bu oğurluğu qadın etmişdi? Yoxsa kişi oğurlayıb arvadına vermişdi? Acaba arvadına necə və haradan aldığını demişdi? Bəlkə arvadı ona “mənim üçün oğurlaya bilərsən?” demişdi. Mənim üçün cavabı məlum olmayan minlərlə sual başımı qarışdırmışdı.