Корпустан іздеу

Бригадир тізімді әрі қарай жалғастырғанымен бәрінің назары менде еді. Тіпті директордың орынбасары да, сынып жетекшіміз де әлдене айтқысы келетіндей отырды. Тек мына бригадирдің жұмысына кедергі келтірмейік деп қана отырғандай. Оқушылар түгел тізімделіп болғасын бригадир мен директордың орынбасары шығып кетті де, сынып жетекшіміз бен достарым – бәрі мені сұрақтың астына алды. Кейбіреуі үгіттеді. Бәрінің айтатыны бір сөз. «Екі жыл ғана қалды ғой. Мектеп бітіргенше шыда».

Though the brigade leader continued down the list, all eyes in the room were on me. Even the deputy director and our homeroom teacher looked as if they had something to say, but held their tongues, not wanting to interrupt the formal process. Once the last student’s name had been read, the brigade leader and the deputy director stepped out. And then it began-my friends and my teacher, all surrounding me, asking questions, trying to persuade me. The refrain was always the same: “Only two years left-just hold on until graduation.”

Brigadir ro‘yxatni davom ettirgan bo‘lsa-da, hammaning e’tibori menda edi. Hatto direktor o‘rinbosari ham, sinf rahbarimiz ham nimadir demoqchi bo‘lishdi. Faqat brigadirning ishiga xalaqit bermaslik uchun o‘tirganga o‘xshaydi. O‘quvchilar ro‘yxatga olingandan so‘ng brigadir va direktor o‘rinbosari chiqib ketishdi, sinf rahbarimiz va do‘stlarim - hammasi meni so‘roqqa tutishdi. Ba’zilar tashviqot qilishdi. Hamma bir xil gapni aytadi: «Ikki yil qoldi. Maktabni tugatguningizcha sabr qiling».

Başkan listeyi okumaya devam ediyordu ama herkesin gözü bende kaldı. Hatta müdür yardımcısı da, sınıf öğretmenimiz de bir şeyler söylemek ister gibiydi. Sadece başkanın sözünü bölmemek için sustular. Tüm öğrenciler listeye yazıldıktan sonra, başkan ve müdür yardımcısı dışarı çıktı. Ardından sınıf öğretmenimiz ve arkadaşlarım beni soru yağmuruna tuttular. Bazıları da ikna etmeye çalıştı. Hepsinin söylediği aynıydı: -Sadece iki yıl kaldı. Mezun olana kadar dayan.

برىگادىر تىزىمنى داۋاملاشتۇرغىنى بىلەن ھەممىسىنىڭ دىققىتى مېنىڭدە ئىدى. ھەتتاكى مۇدىرنىڭ ئورۇنباسارىمۇ، سىنىپ يېتەكچىمىزمۇ بىر نەرسە ئېيتقىسى كەلگەندەك ئولتۇراتتى. پەقەت مونۇ برىگادىرنىڭ ئىشىغا توسالغۇلۇق كەلتۈرمەيلى دەپلا ئولتارغاندەك. ئوقۇغۇچىلار تۈگەل تىزىملىنىپ بولغاندىن كېيىن برىگادىر بىلەن مۇدىرنىڭ ئورۇنباسارى چىقىپ كەتتىدە، سىنىپ يېتەكچىمىز بىلەن دوستلىرىم – ھەممىسى مېنى <FR/>سوئال ئاستىغا ئالدى. ئايرىملىرى كۆندۈردى. ھەممىسىنىڭ ئېيتىدىغىنى بىر سۆز. «ئىككى يىللا قالدىغۇ. مەكتەپ پۈتەرگىچە چىدا».

Sədr siyahını oxumağa davam edirdi, amma hamının gözü məndə qalmışdı. Hətta direktor müavini də, sinif rəhbərimiz də nəsə demək istəyirdi. Sadəcə sədrin sözünü bölməmək üçün susurdular. Bütün şagirdlərin adları yazıldıqdan sonra, sədr və direktor müavini çölə çıxdı. Ardınca sinif rəhbərimiz və sinif yoldaşlarım məni sual atəşinə tutdular. Bəziləri də fikrimdən daşındırmağa çalışdı. Hamısının dediyi bir idi: – Cəmi iki il qalıb. Bitirənə qədər döz də!

– Қап, мына Дәулет адам болып қалып еді. Енді мектеп бітіргізіп кетсең жақсы болар еді, – деп әзілдеді сынып жетекшіміз Айкүміс апай.

-Just when Daulet was turning into a fine young man, - our homeroom teacher, Aykumis apa, said with a smile. Would’ve been good if you’d stayed to graduate him too.

- Voy, bu Daulet odam bo‘lib qolibdi-ku. Maktabni bitirib ketsang yaxshi bo‘lardi, - deb hazillashdi sinf rahbarimiz Aykumis opa.

Yazık ya, şu Davlet adam olmuştu senin yanında. Keşke mezun edip öyle gitseydin, – diye öğretmenimiz Aykümis Hoca espri yaptı.

– خەپ، مونۇ دەئۇلېت ئادەم بولۇپ قالغان ئىدى. ئەمدى مەكتەپ پۈتەرگۈزۈپ كەتسەڭ ياخشى بولار ئىدى، – دەپ چاق چاق قىلدى سىنىپ يېتەكچىمىز ئايكۈمۈچ مۇئەللىم.

Heyif, Dövlət sənin yanında adam olmuşdu. Kaş məzun olandan sonra köçərdin, – deyə müəllimimiz Aykümis müəllimə zarafatla dedi.

Сол кезде қу тілді сыныптастарымыздың бірі Дәулеттің қолын алып:

-And then, one of our sharp-tongued classmates reached out, shook Daulet’s hand, and said:

O‘shanda tilyog‘lama sinfdoshlarimizdan biri Dauletning qo‘lini olib:

O sırada hazırcevap sınıf arkadaşlarımızdan biri Davlet’in elini sıktı:

شۇ پەيتە <FR/>قۇۋ تىللىق سىنىپداشلىرىمىزنىڭ بىرى دەئۇلېتنىڭ قولىنى ئېلىپ:

O anda hazırcavab sinif yoldaşlarımızdan biri Dövlətin əlini sıxdı:

– Құтты болсын, – деді.

-Congratulations!

- Muborak bo‘lsin, - dedi.

Gözün aydın, – dedi.

– <FR/>مۇبارەك بولسۇن، – دېدى.

Gözün aydın! – dedi.

Өзі жақын санайтын досынан тірідей айырылайын деп тұрған Дәукен оның нені құтты болсын дегенін ұқпай, не айтып тұрсын дегендей оның бетіне бажырая қарады. Анау болса;

Poor Daulet, on the verge of losing a friend he’d grown so close to, looked back at him in confusion, unsure of what he meant. The other boy, grinning, clarified:

Yaqin do‘stini tiriklayin yo‘qotish arafasida turgan Dauken uning nima demoqchi bo‘lganini tushunmay, nima deyishini kutgandek, uning yuziga tikilib qaradi. Agar u bo‘lsa;

Can dostunun hayattayken kendisinden ayrılmak üzere olduğunu duyan Davlet, onun ne demek istediğini anlamayıp yüzüne boş boş baktı. Diğeri ise:

ئۆزى يېقىن سانايدىغان دوستىدىن تىرىك تۇرۇپ ئايرىلاي دەپ تۇرغان دەئۇكېن ئۇنىڭ نېمىنى <FR/>مۇبارەك بولسۇن دېگىنىنى ئۇخماي، نېمە دەپ تۇرىسەن دېگەندەك ئۇنىڭ بېتىگە چەكچىيىپ قارايدۇ. ئاۋۇ بولسا؛

Ən yaxın dostunun hələ həyatda ikən ondan ayrılmaq üzrə olduğunu eşidən Dövlət nə demək istədiyini başa düşməyib, üzünə boş-boş baxdı. O biri isə davam etdi:

– бес жыл бұрын айырылып қалған шенің кұтты болсын! Махамбет кетсе қайтадан атаман боласын ғой, – деді.

-Congratulations on reclaiming your five-year-lost title! With Makhambet gone, you’re the leader again!

- Besh yil oldin yo‘qotgan unvoningiz muborak bo‘lsin! Agar Mahambet ketsa, yana ataman bo‘lasan, - dedi.

Beş yıl önce kaybettiğin rütben hayırlı olsun! Mahambet giderse tekrar çete lideri olacaksın ya, – dedi.

– بەش يىل بۇرۇن ئايرىلىپ قالغان شەنىڭ مۇبارەك بولسۇن! ماخامبېت كەتسە قايتىدىن ئاتامان بولىسەنغۇ، – دېدى.

– Beş il əvvəl itirdiyin "rütbə" yenidən sənə qayıdır! Mahambet gedirsə, yenə çətə başçısı olacaqsan da!

Шіліңгір шілденің күні еді. Әне көшеміз, міне көшеміз деп жүріп әртүрлі шаруалармен біраз кешеуілдеп қалғанбыз. Бүгін түске жуық азғантай дүние мүлікті колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетті. Шығарып салушылар көп болды. Әркім қал-қадірінше ырымын жасап, әрнәрсесін ұсынып жатты. Үлкен бір қойды сойып, ауылдан шыға беріс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас бердік.

It was a blistering day in the heart of July. Our move had been delayed time and again, tangled up in chores and unfinished tasks. My mother loaded a few things into the car provided by the collective farm around noon today and set off. Many came to see us off-some brought gifts, others offered blessings. A fat sheep was slaughtered, and just outside the village, we held a small feast and read prayers for our departure.

Iyulning jazirama kunlari edi. Ana ko‘chamiz, mana ko‘chamiz deb, turli ishlar bilan ancha kechikib qoldik. Bugun tushga yaqin onam kolxoz bergan mashinaga arzimagan mol-mulkni ortib, yo‘lga chiqdi. Kuzatib oluvchilar ko‘p edi. Har kim qo‘lidan kelganicha irim-sirim qilib, har xil narsalarni taklif qilardi. Katta bir qo‘yni so‘yib, qishloqdan chiqaverishda Qur’on o‘qitib, qishloq ahliga osh berdik.

Temmuz’un kavurucu sıcağıydı. Bugün taşınacağız, yarın derken türlü işler yüzünden biraz ertelemiştik. O gün öğleye doğru, az miktardaki eşyamızı kolhozun tahsis ettiği kamyona yükleyip, annemle birlikte yola çıktık. Uğurlamaya gelen çok oldu. Herkes gücü yettiğince bir şeyler verdi, uğur dileklerini söyledi. Büyük bir koyun kesildi, köy çıkışında Kur’an okutulup, köy halkına yemek verildi.

<MS/>قاينام ئىيۇل كۈنى ئىدى. ئەينە كۆچىمىز، مانە كۆچىمىز دەپ يۈرۈپ ھەر تۈرلۈك ئىشلار بىلەن بىراز كېچىكىپ قالغان ئىدۇق. بۈگۈن چۈشكە يېقىن بىر ئاز دۇنيا مۈلۈكنى كولخوزنىڭ بەرگەن ماشىنىسىغا بېسىۋېلىپ، ئانام يولغا چىقىپ كەتتى. <MS/>ئۇزۇتۇپ قويغۇچىلار <MS/> كۆپ بولدى. ھەر كىم قولىدىن كەلگىنىچە ئىرىمىنى ياساپ، بار نەرسىسىنى بېرىۋاتاتتى. يوغان بىر قوينى سويۇپ، يېزىدىن چىقىدىغان يېرىدە قۇران ئوقۇتۇپ، يېزا ئادەملىرىگە ئاش بەردۇق.

İyulun yandırıcı istisi idi. Bu gün köçürük, sabah köçürük deyə-deyə müxtəlif işlər ucbatından köçü bir qədər təxirə salmışdıq. O gün günorta vaxtı az miqdarda əşyamızı kolxozun ayırdığı yük maşınına yükləyib, anamla birgə yola çıxdıq. Uğurlamağa gələn çox oldu. Hər kəs gücü çatdığı qədər bir şey verdi, xeyir-dua söylədi. Böyük bir qoyun kəsildi, kənd çıxacağında Qur'an oxutdurulub camaata yemək paylandı.

Өзіміздің туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген інісі келген. Сол ағам екеуміз екі атпен төрт түлік малымызды айдап кетпекпіз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. төрт қона, бес қона жетерміз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» дегенімде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүресіндер ғой, ілесіп отырар» деп қалдырып кетті.

My father’s younger brother, Zhuman, had come from our home village of Akbastau. He and I would be driving the livestock together on horseback. Ahead lay nearly four hundred kilometers-perhaps five days on the road, maybe less if the weather was kind. I had asked if we should take Aktaban, our dog, in the truck. But my uncle had said, “You’ll need him to herd the animals. You’re not in a rush-he’ll follow along just fine.”

Bizning tug‘ilgan qishlog‘imiz Oqbastaudan otamning Juman ismli ukasi kelgan. O‘sha akam ikkalamiz ikkita ot bilan to‘rt tuyoqli chorva molimizni haydab ketmoqchimiz. Oldimizda to‘rt yuz kilometrga yaqin yo‘l bor. To‘rt kun, besh kun yetib boramiz. Oqtobonni "mashinaga solib olib ket," deganimda, "mol boqish uchun kerak bo‘ladi, shoshilmay yuringlar, ergashib ketadi," deb tashlab ketdi.

Kendi köyümüz Akbastau’dan babamın kardeşi Juman amcam geldi. O amcamla birlikte iki atla dört çeşit hayvanımızı (koyun, keçi, sığır, at) önümüze katıp yola koyulacağız. Önümüzde yaklaşık dört yüz kilometrelik bir yol var. Dört ya da beş gece konaklayarak varırız diye düşündük. Aqtaban’ı kamyona bindir dediğimde, “hayvanları yönlendirmene lazım olur, aceleniz yok, bir şekilde peşinizden gelir,” diyerek bırakıp gitti.

ئۆزىمىزنىڭ تۇغۇلغان يېزىمىز ئاقباستائۇدىن دادامنىڭ ژۇمان دېگەن ئىنىسى كەلگەن. شۇ ئاكام ئىككىمىز ئىككى ئات بىلەن <MS/>تۆت تۈلۈك مېلىمىزنى ھايداپ كەتمەكچىمىز. ئالدىمىزدا تۆت يۈز چاقىرىمغا يېقىن يول بار. تۆت قونۇپ، بەش قونۇپ يېتەرمىز. ئاقتاپاننى «ماشىنىغا بېسىپ ئەكەت» دېگىنىمدە «مال ھايدىغىنىڭدا كېرەك بولار، ئالدىرىماي يۈرىسىلەرغۇ، ئەگىشىپ يۈرەر» دەپ قالدۇرۇپ كەتتى.

Doğma kəndimiz Akbastavdan atamın qardaşı – əmim Cuman gəldi. İki atla birlikdə dörd növ heyvanımızı (qoyun, keçi, inək, at) qabağımıza qatıb yola çıxacaqdıq. Təxminən dörd yüz kilometrlik bir yol var önümüzdə. Dörd-beş gecə dayanaraq çatarıq deyə planlamışdıq. Aktaban’ı maşına mindir deyəndə, “heyvanları yönəltməyə lazım olar, tələsmirsiniz, bir yolunu tapıb ardınızca gələr” – deyib getdi.

Менімен мал айдасып барамын деп, атын да дайындап, өзі де дайындалып жүрген Дәулет досым қырсық қылғанда біз көшерден үш күн бұрын аттан құлап, аяғын сындырып алған. Балдағына сүйеніп келіп қоштасты. Онша көңіл күйі болмады. Бойын өкініш пен қимастық кернеп тұрғанын білдім. Ауыр үнсіздікті бұзғым келіп:

Daulet, my closest friend, had been preparing to come with me-his horse was saddled, his heart set. But fate intervened. Just three days before we left, he fell from his horse and broke his leg. On the day of our departure, he hobbled over on crutches to say goodbye. His face was quiet, his eyes heavy with unshed sorrow. I could feel the ache in his silence.

Men bilan mol haydab boraman deb, otini ham tayyorlab, o‘zi ham tayyorgarlik ko‘rayotgan do‘stim Daulet tasodifan otdan yiqilib, ko‘chishimizdan uch kun oldin oyog‘ini sindirib oldi. U qo‘ltiqtayog‘iga suyanib, xayrlashdi. Uning kayfiyati yaxshi emas edi. Men uning yuragini achinish va qo‘msash hissi qamrab olganini angladim. Og‘ir sukunatni buzmoqchi bo‘lib:

Benimle birlikte hayvanı götüreceğim diye atını hazırlayıp, kendi de hazırlanmış olan dostum Davlet, ne yazık ki bizim taşınmamıza üç gün kala attan düşüp ayağını kırmıştı. Değneğine yaslanarak gelip vedalaştı. Keyfi pek yoktu. İçinin hem özlem, hem pişmanlıkla dolup taştığını anladım. O ağır sessizliği bozmak istedim:

مېنىڭ بىلەن مال ھايدىشىپ بېرىمەن دەپ، ئېتىنىمۇ تەييارلاپ، ئۆزىمۇ تەييارلىنىپ يۈرگەن دەئۇلېت دوستۇم قىرسىقلاشقاندەك بىز كۆچەردىن ئۈچ كۈن بۇرۇن ئاتتىن يىقىلىپ، پۇتىنىن سۇندۇرۋالدى. تايىغىغا تايىنىپ كېلىپ خوشلاشتى. ئۇنچە كۆڭۈل كۈيى بولمىدى. ۋۇجۇدىنى ئەپسۇس بىلەن قىيماسلىق قاپلاۋالغىنى بىلدىم. ئېغىر ئۈنسىزلىكنى بۇزغۇم كېلىپ:

Mənimlə birlikdə heyvanları aparmaq üçün atını da hazırlayıb özü də hazırlaşan dostum Dövlət isə, təəssüf ki, köçməyimizə üç gün qalmış atdan yıxılıb ayağını sındırmışdı. Əlində ağac dəyənəyə söykənərək gəlib vida etdi. O qədər halı yox idi. İçinin həm həsrət, həm də peşmanlıqla dolu olduğunu hiss etdim. O ağır səssizliyi pozmaq istədim:

– Әй, Исатайым-ай, сол күні атқа мінбей қоя тұрғанында ғой мені көшірісер едің, – дедім.

Trying to lighten the moment, I said: - Oh, my Isatay! If only you hadn’t climbed onto that horse that day-you could’ve helped me move!

- Eh, Isatayim, o‘sha kuni otga minmaganingda edi, meni ko‘chirib kelgan bo‘larding, - dedim.

Hey, benim İsatay’ ım, o gün ata binmeyip duraydın, şimdi benimle gidiyordun, – dedim.

– ھەي، ئىساتايىم-ئەي، شۇ كۈنى ئاتقا مىنمەي تۇرغىنىڭدىغۇ مېنى كۆچۈرىشەر ئىدىڭ، – دېدىم.

Hey, mənim İsatay’ım, o gün ata minməsəydin, indi mənimlə birgə gedirdin, – dedim.

Менін атым Махамбет болғасын сыныптастарымыз оны әзілдеп Исатай дейтін.

Since my name was Makhambet, the class often teased us by calling him Isatay.

Mening ismim Mahambet bo‘lgani uchun sinfdoshlarimiz uni hazillashib Isatay deyishardi

Adım Mahambet olduğundan sınıf arkadaşlarım ona takılarak “İsatay” derdi.

مېنىڭ ئىسمىم ماخامبېت بولغاندىن كېيىن سىنىپداشلىرىمىز ئۇنى چاقچاق قىلىپ ئىساتاي دەيدىغان.

Adım Mahambet olduğuna görə sinif yoldaşlarım zarafatla ona "İsatay" deyərdilər.

Жасаураған көзін күлімсіретіп:

His eyes shimmered, then softened into a smile.

Ko‘zlari yoshlanib, tabassum bilan:

Gözleri yaşlı dolu tebessüm etti:

ياشلانغان كۆزىنى كۈلۈمسۈرىتىپ:

Gözləri yaşla dolmuş, amma təbəssümlə baxdı:

– Аман болсақ кездесеміз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берді.

-We’ll meet again, Makhambet. Stay safe on the road.

- Omon bo‘lsak uchrashamiz, Maxa. Yo‘lingiz bexatar bo‘lsin!

Sağsalim olursak yine görüşürüz Mako. Yolun açık olsun! – diyerek arkamdan baka kaldı.

– ئامان بولساق ئۇچرىشىمىزغۇ، ماخا. <FR/>يولۇڭ بولسۇن! – دەپ قالدى.

Sağ-salamat olsaq, yenə görüşərik, Mako. Yolun açıq olsun! – deyə arxamca baxıb qaldı.

Біз ауылдан ақырындап ұзай бердік. Жылқыларды ағам алдына салып, көшті бастап барады. Сиыр мен қойға – мен иемін. Ақтабанның көмегі зор болды. Қия басып, қиыс кеткені болса ақылдыитім қайырып әкеледі.

And so, we left the village. My uncle rode ahead, guiding the horses. I stayed back, tending to the cows and sheep. Aktaban, my loyal dog, proved invaluable-he knew just when to round up the stragglers and nudge them back into the herd.

Biz qishloqdan asta-sekin uzoqlashdik. Akam otlarni oldinga qo‘yib, ko‘chga boshchilik qiladi. Sigir va qo‘yga men egalik qilaman. Oqtobonning yordami katta bo‘ldi. Agar u noto‘g‘ri bo‘lsa, mening aqlli itim uni qaytarib olib keladi.

Biz köyden yavaşça uzaklaştık. Atları amcam öne katıp göçü başlattı. Sığır ve koyunlar ise benim sorumluluğumda. Aqtaban’ın yardımı çok büyüktü. Sağa sola sapan hayvan olursa, o akıllı köpeğim hemen geri bir araya topluyordu.

بىز يېزىدىن ئاستالاپ يىراقلاۋەردۇق. ئاتلارنى ئاكام ئالدىغا سېلىپ، كۆچنى باشلاپ ماڭدى. سىيىر بىلەن قويغا – مەن ئىگە بولدۇم. ئاقتاپاننىڭ ياردىمى <FR/>ئىنتايىن چوڭ بولدى. يولدىن چىقىپ كېتىپ، چەتكە كېتىپ قالغىنى بولسا ئەقىللىق ئىتىم قايتۇرۇپ ئەكىلىدۇ.

Biz kənddən yavaş-yavaş uzaqlaşdıq. Atları əmim önə salıb köçü başlatdı. Mal-qaraya mən nəzarət edirdim. Aktaban’ın köməyi çox böyük idi. Sağa-sola qaçan heyvan olsaydı, o ağıllı köpəyim dərhal hamısını bir yerə yığırdı.

Қырық шақырымдай жүріп қараңғы қоюланған кезде бір ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеуіне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткендіктен, жол бойындағы қой төлдетіп көктеулер мен ел жайлаудан түскесін қыстауға дейін отыратын осындай күзеулердің бәрі де бос. Біз тоқтаған күзеу де сондай бір қойшының ескі жұрты екен. Малдарды асықпай жая-мая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Бірін қалдырмай қаша кораға қамап тастадық та, өзіміз бос тұрғанүйгекіріп, сабан төсеп, жантая кеттік. Жол азығымызды ағам екеуміз екі қоржынға бөліп салып алғанбыз. Жол бойында қайбір казан көтеріп, онды ауқат ішпексің. Көмбе нанға сары майды жағып жіберіп, жеп-жеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжемізді ішіп аламыз. Ал ат үстінде отырғанда жұдырықтай құртты екі бөліп, ауызға салып алып, сөлін қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан бірер ұрттап алсақ жетіп жатыр.

We traveled some forty kilometers before dusk settled in, and then made camp beside an old herder’s hut near the road. The shepherds had already moved up to the summer pastures, and these roadside shelters-used in the time between summer and winter migrations-stood empty. The one we stopped at was one such ghostly station. Because we had let the animals graze slowly as we moved, they were well fed. We gathered them all into the corral and stepped into the vacant hut. We spread out some straw, lay down, and let the fatigue of the road settle over us. We had divided our provisions into two saddlebags. There was no need for cauldrons or elaborate meals on the journey. We smeared homemade butter onto flatbread and ate in silence. Then we washed it down with ayran and fermented milk. On horseback, we popped sun-dried curds into our mouths-just enough to satisfy. If thirst came calling, a few gulps of tart buttermilk did the trick.

Qirq chaqirimcha yurib, qorong‘i tushganda bir qishloq yaqinidagi bir cho‘ponning qo‘rasiga to‘xtadik. Cho‘ponlar yaylovga chiqib ketganligi sababli, yo‘l bo‘ylab qo‘ylar to‘lib-toshgan ko‘klamlar va odamlar yaylovdan qishlashgacha yashaydigan bunday kuzovlarning barchasi bo‘sh edi. Biz to‘xtagan kuzov ham xuddi shunday cho‘ponning eski qarorgohi ekan. Mollarni shoshmasdan yaylovda haydaganimiz uchun hamma to‘q. Birontasini ham qoldirmay qo‘raga qamab qo‘ydik-da, o‘zimiz bo‘sh uyga kirib, somon to‘shadik. Biz akam bilan yo‘l oziq-ovqatlarimizni ikkita xurjunga bo‘lib olgan edik. Yo‘lda qanday qozon ko‘tarib, o‘nta ovqat yeysiz. Xazinaga sariyog‘ surtib, yeb-ichamiz-da, keyin ayron va qatiq-ko‘jamizni ichamiz. Otda o‘tirganimizda esa mushtdek qurtni ikkiga bo‘lib, og‘zimizga solamiz va sharbatini iste’mol qilamiz. Agar chanqayotgan bo‘lsak, achitqidan bir-ikki qultum ichsak kifoya.

Yaklaşık kırk kilometre yol gittikten sonra hava kararınca, yol üzerindeki bir köyün kenarında, terkedilmiş birçobanın yazlık kulübesine konakladık. Koyunlar yaylaya çıkmış olduğundan bu tür yol üzerindeki mevsimlik yerleşkeler – köylüler yayladan döndükten sonra kışa kadar geçici kaldıkları yerler – boş olur. Bizim durduğumuz güzlük te de öyle eski bir çobanın yeriymiş. Hayvanları acele ettirmeden yavaşça sürdüğümüzden, hepsi karınlarını doyurmuştu. Hiçbirini dışarıda bırakmadan hepsini ahıra kapattık. Biz de boş kulübeye girip, yere saman serip uzandık. Yiyeceklerimizi amcamla iki ayrı torbaya koymuştuk. Yolda zaten ocak yakıp kazan kuracak halimiz yok. Sacda pişmiş kuru ekmeğin üzerine tereyağı sürüp yiyoruz. Üstüne ayran, katık içiyoruz. At sırtında giderken ise yumruk büyüklüğündeki kurttan (kurut) bir parça koparıp ağzımıza atıyoruz, yavaşça emip susuzluğumuzu bastırıyoruz. Susarsak, biraz da ekşi yoğurt içiveriyoruz.

قىرىق چاقىرىمدەك يۈرۈپ قاراڭغۇ چۈشكەن چاغدا بىر يېزىنىڭ يېنىدا تۇرغان ناتونۇش قويچىنىڭ كۈزلەڭىگە توختىدۇق. قويچىلار <MS/>يايلاققا چىقىپ كەتكەنلىكتىن، يول بويىدىكى قوي تۆلىگەن باھارلىقلار بىلەن <MS/>يايلاقتىن چۈشكەندىن كېيىن قىشلىققىچە ئولتىرىدىغان مۇشۇنداق كۈزلەڭلەرنىڭ ھەممىسى بوش. بىز توختىغان كۈزلەڭمۇ شۇنداق بىر قويچىنىڭ كونا يۇرتى ئىكەن. ماللارنى ئالدىرىماي ھايدىغانلىقتىن، بارلىغىمۇ توق. بىرىنى قالدۇرماي قاشا كوراغا قاماپ قويدۇق، ئۆزىمىز بوش تۇرغان ئۆيگە كىرىپ، سامان سېلىپ، بىر تەرەپكە قىيسىيىپ ياتتۇق. يول ئوزۇغىمىزنى ئاكام ئىككىمىز ئىككى يوغان خالتىغا بۆلۈپ سېلىۋالغاندۇق. يول بويىدا قايسى بىر كازان كۆتىرىپ، شۇنداق تائام ئىچمەيسەن. كۆمەچ نانغا سېرىق ماينى يېقىۋېلىپ، يەپ-يەۋالىمىزدە، كەينىدىن قېتىغىمىز بىلەن <MS/>قېتىق-كۆژېمىزنى ئىچىپ ئالىمىز. ئەمدى ئات ئۈستىدە ئولتارغاندا مۇشتۇمدەك <MS/>قۇرۇتنى ئىككى بۆلۈپ، ئاغزىمىزغا سېلىۋېلىپ، تەمىگە قانائەتلىنىمىز. ئۇساپ كېتىۋاتساق، ئاشىمالدىن بىر-ئىككى يۇتۇم قىلىۋالساق يېتەرلىك. شورپا تۈرى. قازاق مىللىي تائامى.

Təxminən qırx kilometr yol getdikdən sonra hava qaraldı. Yol kənarında, tərk edilmiş bir çobanın yaylıq komasına gecələmək üçün dayandıq. Qoyunlar yaylağa qalxdığı üçün bu cür yolüstü mövsümi yaşayış yerləri – kəndlilərin yayladan döndükdən sonra qışa qədər qaldıqları məskənlər – boş olur. Bizim dayandığımız güzlük də elə köhnə bir çobanın yeriymiş. Heyvanları tələsmədən, sakit sürətlə sürdüyümüzdən, hamısı qarnını doyurmuşdu. Heç birini çöldə qoymadan, hamısını tövləyə saldıq. Biz də boş komaya girib, yerə saman sərib uzandıq. Yeməklərimizi əmimlə ayrı-ayrı torbalara yığmışdıq. Yolda artıq ocaq yandırıb qazanda yemək bişirəcək halımız yox idi. Sacda bişmiş quru çörəyin üstünə yağ çəkib yeyirik. Üstündən ayran, qatıq içirik.

Барға канағат кылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды бір карап келейін деп шығып кетті. Мен бүгін жол бойы ішкен сусынымыздың бос калған ыдысына малта езе бастадым. Ертенгі жолдың камы ғой. Алаң көңілмен жаткан адамда кайбір ұйкы болсын. Екеуміз екі бұрышқа жантайып жата кеттік. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үстіне отырамыз.

My uncle, content with what little he had eaten, stood up after the meal and went out to check on the animals. I stayed inside, mashing malt into the empty water flask-we would need it for the journey tomorrow. When the heart is restless, what rest can there be. We both stretched out in opposite corners of the room, not to sleep, but at least to rest our backs. Before dawn, we would once again be in the saddle, riding for hours on end.

Akam ovqatlanib bo‘lgach, o‘rnidan turib, mollarni ko‘rish uchun chiqib ketdi. Bugun yo‘l bo‘yi ichgan ichimligimizning bo‘sh qolgan idishiga go‘sht maydalashni boshladim. Bu ertaga yo‘lga tayyorgarlik. Xavotir bilan yotgan odamning uyqusi yo‘q. Ikkalamiz ikki burchakka yonboshladik. Hech bo‘lmasa belni yozib olamiz. Ertaga tong otmasdan yana otga minamiz. Yana bir necha soat ot ustida o‘tiramiz.

Azla yetinmeye alışan amcam yemeğini bitirdikten sonra “hayvanlara bir bakayım” diye dışarı çıktı. Ben ise yol boyunca içtiğimiz içeceğin boş kabına peynir ezerek koymaya başladım. İşte, ertesі güne hazırlık . Aklında bin türlü şey olan insana ne uyuyamaz ki. İkimiz de kulübenin iki köşesine uzandık. Hiç değilse biraz uzanalım dedik. Yarın yine gün doğmadan ata bineceğiz. Yine saatlerce at sırtında yol gideceğiz.

بارغا شۈھرى كىلغان ئاكام تاماقلىنىپ بولغاندىن كېيىن، ئورنىدىن تۇرۇپ ماللارنى بىر كاراپ كېلەي دەپ چىقىپ كەتتى. مەن بۈگۈن يول بويى ئىچكەن ئۇسلۇقلىرىمىزنىڭ بوش كالغان قاچىسىغا ئارپا قايناتمىسىنى تەييارلاشقا باشلىدىم. ئەتىكى يولنىڭ غېمىغۇ. ئەندىشە كۆڭۈل بىلەن ياتقان ئادەمدە نەدىن ئۇيقا بولسۇن. ئىككىمىز ئىككى بۇلۇڭغا قىيسىيىپ يېتىپ قالدۇق. <FR/>ئەڭ بولمىسا بىر دەم دەم ئالماقچىمىز. ئەتىسى <FR/>يەنە تاڭ ئاتماستىن ئاتقا ئولتىرىمىز. يەنى قانچىمۇ سائات بويى ئات ئۈستىدە ئولتىرىمىز.

At belində yol gedəndə isə yumruq boyda quruddan (qurut) bir parça qoparıb ağzımıza atırıq, yavaş-yavaş əmib susuzluğumuzu yatırırıq. Susasaq, azca da turş qatıq içirik. Azla kifayətlənməyə alışmış əmim yeməyini bitirdikdən sonra “heyvanlara bir baxım” deyib bayıra çıxdı. Mən isə yol boyu içdiyimiz içkinin boş qabına pendiri əzib qoymağa başladım. Sabah üçün hazırlıq işləri, yəni. Ağlında min cür fikir olan adam yatmaz axı. İkimiz də komanın iki küncünə uzandıq. Heç olmasa bir az dincələk dedik. Sabah yenə gün doğmamış ata minəcəyik. Saatlarla at belində yol getməli olacağıq.

Көз шырымын алып жерге жарық түсісімен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққандікі шығар, жолымыз онша өнбеді. Бүгін біраз жерге жетсек деп мөлшерледік. Біраз жер жүргесін ағам:

At first light, we shook off sleep and hit the road again. Perhaps it was because we set out late the previous day, but we hadn’t covered much ground. We hoped to make better progress today. After some distance, my uncle said:

Yerga yorug‘lik tushishi bilan biz yana yo‘lga chiqdik. Kecha tushdan keyin chiqqan bo‘lsa kerak, yo‘limiz unchalik yaxshi bo‘lmadi. Bugun ancha joyga boramiz deb o‘yladik. Biroz yurgandan so‘ng akam:

Azıcık kestirip, kara aydınlanır aydınlanmaz tekrar yola koyulduk. Dün öğleden sonra yola çıktığımız için pek mesafe alamamıştık. Bugün biraz daha ilerleyelim diye niyetlendik. Bir süre gittikten sonra amcam:

بىر ئاز كۆز يۇمۇۋېلىپ يەرگە يورۇق چۈشىشى بىلەن بىز قايتىدىن يولغا چىقتۇق. تۈنۈگۈن چۈشتىن كېيىن چىقاشقا، يولىمىز ئۇنچە ئوڭۇشلۇق بولمىدى. بۈگۈن بىراز يەرگە يەتسەك دەپ مۆلچەرلىدۇك. بىراز يەر يۈرگەندىن كېيىن ئاكام:

Azca mürgülədik və qaranlıq aydınlanar-açılmaz yenidən yola düşdük. Dünən günorta yola çıxdığımız üçün çox məsafə qət edə bilməmişdik. Bu gün bir az daha irəliləmək fikrində idik. Bir qədər getdikdən sonra əmim dedi:

– Жүре жеген шөптің берекесі болмайды. Күн ысымай тұрып кішкене жайып алайық, – деп ағам малдарды оты қалындау шалғынға коя берді.

-Grazing on the move never fills their bellies. Let’s rest the herd for a bit before the sun gets harsh. And so, he released the animals into a lush patch of grass.

- Yo‘l-yo‘lakay yeyiladigan o‘tning barakasi bo‘lmaydi. Kun isimasidan oldin biroz o‘tlab olaylik, - deb akam mollarni o‘t qalinroq o‘tloqqa qo‘ydi.

Yolda yürürken otlamanın pek bereketi olmuyor. Güneş ısınmadan hayvanları biraz salalım, – dedi ve hayvanları otları bol bir çayıra bıraktı.

– مېڭىپ يېگەن چۆپنىڭ بېرىكىتى بولمايدۇ. كۈن ئىسىماي تۇرۇپ كىچىكىننە ئوتلىتىۋالايلى، – دەپ ئاكام ماللارنى ئوتى قېلىنىراق چۆپلۈككە قويىۋەتتى.

Yolda gedə-gedə otlamağın xeyri olmur. Gün isinmədən heyvanları bir az salaq. Beləcə heyvanları otlağı bol olan bir çəmənliyə buraxdı.

Өзіміз де таңғы ас есебіндегі құрт-майымызды ортамызға алып қаужап отырмыз. Неге екенін қайдам, Ақтабан менің тіземе басын қойып, көзін жұмып алып мейірленіп жатты. Құйрығымен жерді жайлап қана еркелетіп сабап қояды. Мына қылығына таң қалдым.

We, too, took out our morning meal-dried curds and homemade butter-and began to eat in silence. For some reason, Aktaban, my dog, came over and gently laid his head on my knee. Eyes closed, his tail rhythmically sweeping the earth in affection-he looked utterly content. His tenderness surprised me.

Biz ham nonushta uchun qurt va yog‘ni o‘zimiz bilan olib yeyapmiz. Negaligini bilmayman, Aqtaban boshini tizzamga qo‘yib, ko‘zlarini yumib, erkalanib yotardi. U dumini yerga sekin-sekin uradi. Men uning xatti-harakatidan hayratda qoldim.

Biz de sabah kahvaltısı niyetine kurut ve tereyağımızı ekmekle ortaya koyup yiyorduk. Nedense, Aqtaban yanıma geldi, başını dizime koydu, gözlerini kapayıp huzurla uzandı. Kuyruğuyla da toprağı hafifçe dövüp kendince şımarıyordu. Bu davranışı bana garip geldi.

ئۆزىمىزمۇ ئەتىگەنلىك غىزا ھېساۋىدىكى <MS/>قۇرۇت-مېيىمىزنى ئوتتۇرىمىزغا قويۇپ غاجىلاپ ئولتۇرىمىز. نېمىگە ئىكەنلىكىنى بىلمەيمەن، ئاقتاپان مېنىڭ تىزىمغا بېشىنى قويۇپ، كۆزىنى يۇمۇۋېلىپ مېھرىۋانلىق بىلەن ياتتى. قۇيرۇقى بىلەن يەرنى ئاستاغىنە ئەركىلىتىپ ئۇرۇپ قويىدۇ. مونۇ قىلىغىغا ھەيران قالدىم.

Biz də səhər yeməyi niyyəti ilə qurutla kərə yağımızı çörəklə ortaya qoyub yeməyə başladıq. Nədənsə Aktaban yanıma gəldi, başını dizimə qoydu, gözlərini yumub rahatca uzandı. Quyruğu ilə yeri asta-asta döyür, özünəməxsus nazlanırdı. Bu hərəkəti mənə qəribə gəldi.

Ағама да оғаш көрінсе керек, таңданған кейіппен:

My uncle noticed too. With a puzzled look, he said:

Akamga ham g‘alati tuyuldi shekilli, hayron bo‘lib:

Amcam da şaşırmış olmalı ki, hayretle:

ئاكامغىمۇ غەلىتە كۆرۈنسە كېرەك، ھەيران بولغان ھالەتتە:

Əmim də təəccüblənmiş olmalıydı ki, təəccüblə: