Корпустан іздеу

Кемпір прусактармен бірге асқа отырды, бірақ тамақ батпады, аузына салған бір жапырақ нәрсесі, тамағына тұрып қалды. Прусактар кемпірге назар аудара қоймай, қоянды жей берді. Кемпір тіл қатпай, төртеуіне қиырдан қарап отырумен болды. Кемпірдің ойы піссе де, беті бүлк етпегендіктен, аналар ештеңе аңғарған жоқ.

She sat down at table with the Prussians, but she could not eat, not even a mouthful. They devoured the rabbit without bothering themselves about her. She looked at them sideways, without speaking, her face so impassive that they perceived nothing.

U o’z prussaklari bilan birga stolga o’tirdi, ammo tomog’idan hech narsa o’tmadi. Prussaklar esa unga parvo ham qilmay quyonni paqqos tushirishdi. Kampir indamay ko’z qiri bilan ularga qarab turib xayolan bir reja tuzdi, ammo uning chehrasi shunday xotirjam ediki, o’tirganlar hech narsani payqamadilar.

Prusyalılarıyla birlikte sofraya oturduysa da bir lokma bile yiyemedi. Onlar ona aldırmadan tavşanı sömürdüler. O, konuşmadan, kafasında bir şey düşünerek, onlara kıyıdan bakıyordu. Yüzü o kadar renk vermez duruyordu ki kimse bir şey fark etmedi.

ئۇ ئەسكەرلەر بىلەن بىللە شىرە ئالدىغا كەلدى، لېكىن ئۇنىڭ گېلىدىن بىر نەرسە ئۆتىدىغاندەك قىلمايتتى، ھەتتا توشقان گۆشىدىنمۇ بىر چىشلەم يېمىدى. ئەسكەرلەرنىڭ توشقان گۆشىنى ئاچ بۆرىدەك يېيىشلىرىمۇ ئۇنىڭ ئىشتىھاسىنى قوزغىيالمىدى. ئۇ ئەسكەرلەرگە ئۈن ـ تىنسىز قاراپ ئولتۇرۇپ، كۆڭلىگە ئۆز ئىشىنى پۈكمەكتە ئىدى، لېكىن چاندۇرماسلىق ئۈچۈن ئۆزىنى سالماق تۇتۇپ تۇراتتى.

Prussiyalılarla süfrə arxasında otursa da, bir lokma belə yeyə bilmirdi. Dovşana fikir vermədən onu istismar etdilər. Danışmadan sahildən onlara baxırdı, beynində nə isə düşünürdü. Üzü o qədər rəngsiz görünürdü ki, heç kim heç nə hiss etmirdi.

Қалт бір мезгілде кемпір: - Мен әлі, сіздермен бір айдан бері бірге тұрып жатсақ та, осы күнге дейін аттарыңызды біле алғам жоқ-ау? – деп сұрады. Прусактар кемпірдің не сұрап отырғанын азар түсініп, өздерінің аттарын айтып берді. Бірақ, кемпірге ол олқы соқты. Кемпір олардың аты жөндері мен отбасыларының әдірістерін қағазға жаздырып алып, биік мұрнына көзілдірігін киіп, түсініксіз жолдарға тесіле қарады да, сонан кейін қағазды бүктеп, баласының өлгені туралы хабарлаған хатпен бірге қалтасына салды.

All of a sudden she said: "I don't even know your names, and here's a whole month that we've been together." They understood, not without difficulty, what she wanted, and told their names. That was not sufficient; she had them written for her on a paper, with the addresses of their families, and, resting her spectacles on her great nose, she contemplated that strange handwriting, then folded the sheet and put it in her pocket, on top of the letter which told her of the death of her son.

— Sizlar bilan bir uyda, bir oydan beri birga yashaymiz, — dedi u birdaniga, — men esa otlaringizni ham bilmayman. Yigitlar uni darrov tushunib, ismlarini aytdilar. Lekin kampirga boshqa narsa kerak edi: u yigitlarning ismi sharifi va uy adresini qog’ozga yozib oldi; keyin kattakon burni ustiga oynagini qo’ndirib notanish harflarga birpas qarab turdi-da, qog’ozni qatlab, o’g’lining o’limi haqidagi xat turgan cho’ntagiga tiqdi.

Kadın ansızın sordu: “Bir aydır birlikteyiz ama adlarınızı bile bilmiyorum.” Onlar güçlükle ne istediğini anladılar ve adlarını söylediler. Ama bu kadarı yetmiyordu. Bunları ailelerinin adresleriyle birlikte bir kâğıda yazdırdı ve gözlüğünü koca burnuna yerleştirerek bu bilmediği yazıyı gözden geçirdi. Sonra kâğıdı katladı ve cebine, oğlunun ölümünü haber veren mektubun üzerine koydu.

موماي تۇيۇقسىز «ئۆيۈمگە كەلگىنىڭلارغا بىر ئاي بولدى، ئىسمىڭلارنىمۇ دەپ بەرمىدىڭلارغۇ» دېدى، ئەسكەرلەر ئۇنىڭ گېپىنى تەستە چۈشىنىپ، ئۆز ئىسملىرىنى ئېيتىپ بەردى. موماي بۇنىڭغا قانائەت قىلماي، ئۇلاردىن نام ـ شەرىپى ۋە ئۆيىنىڭ ئادرېسىنى يېزىپ بېرىشنى ئۆتۈندى. ئىسىملار يېزىلىپ بولغاندا، موماي كۆزەينىكىنى تارتىپ، ناتونۇش خەتلەرگە سىنچىلاپ قاراپ چىققاندىن كېيىن ئۇنى قاتلاپ، ئوغلىنىڭ ئۆلۈمى ھەققىدىكى خەتنى سالغان يانچۇقىغا سېلىپ قويدى.

Qadın birdən soruşdu: “Bir aydır ki, bir yerdəyik, amma adlarınızı belə bilmirəm”. Onun nə istədiyini çətinliklə başa düşdülər və adlarını dedilər. Amma bu kifayət deyildi. Onları bir kağıza ailələrinin ünvanları ilə birlikdə yazdırdı və eynəyini iri burnuna taxaraq bu tanış olmayan mətnə nəzər saldı. Sonra kağızı qatlayıb cibinə, oğlunun ölümündən xəbər verən məktubun üstünə qoydu.

Еркектер тамағын жеп болған соң, кемпір оларға: - Мен барып сендерге бір қызмет істейін – деді. Сөйтіп, олар жатып жүретін ұшырмаға кемпір пішен таси бастады. Прусактарға кемпірдің мұнысы бір түрлі таң көрінгендей еді, бірақ кемпір осылай істесек жататын жерлерің жылы болады, деп түсіндірді. Сонан кейін оларда кемпірге болысып, бауды үйе-үйе, сонау сабан шатырдың төбесіне таяды. Сөйтіп, оларға пішеннен, кәдімгі бір төрт бұрышты, үлкен, жып-жылы, иісі аңқыған комит жасалып шықты. Онда ұйықтау қандай рахат болады.

When the meal was ended she said to the men: "I am going to work for you." And she began to carry up hay into the loft where they slept. They were astonished at her taking all this trouble; she explained to them that thus they would not be so cold; and they helped her. They heaped the stacks of hay as high as the straw roof, and in that manner they made a sort of great chamber with four walls of fodder, warm and perfumed, where they should sleep splendidly.

Nonushta tugagach: — Sizlar uchun bir ish qilay, — dedi va nemislar yotadigan chordoqqa xashak tashiy boshladi. Ular kampirning qilig’iga hayron bo’lishgandi, imo bilan shunday qilsa issiqroq bo’lishini tushuntirdi. Nemislar ham kampirga ko’maklasha ketib, to somon tomgacha poxol uyib tashladilar. Shu tariqa xushbo’y va issiq poxol yoyib tashlangan rasmana uy paydo bo’ldi, ana endi mazza qilib uxlash mumkin.

Yemek bitince adamlara: — Ben biraz sizin için çalışayım, dedi ve yattıkları samanlığa kuru ot çıkarmaya başladı. Onlar bu işi şaşkınlıkla karşıladılar. O da biraz daha ısınacaklarını söyledi. Kendisine yardım ettiler.. Demetleri ta çatının samanlarına kadar yığıyorlardı. Böylece kendilerine dört duvarı ottan, sıcak ve kokulu, içinde çok güzel uyunacak, büyük bir oda yaptılar.

تاماق يېيىلىپ بولدى. موماي ئىچىدە ئەسكەرلەرگە: «سىلەرگە بىر ياخشىلىق قىلىپ قوياي» دېدى. موماي ئەسكەرلەر ياتقان بالىخانىغا قۇرۇق ئوت ـ چۆپلەرنى توشۇغىلى تۇردى. ئەسكەرلەر بۇنى كۆرۈپ ھەيران بولغانىدى، موماي مۇشۇنداق قىلساق ئىسسىق ياتىسسىلەر دەپ چۈشەندۈردى. بۇ گەپنى ئاڭلاپ ئەسكەرلەرمۇ ياردەملەشتى، ئۇلار باغلام ـ باغلام پاخالنى ئاچىقىپ، تورۇسقىچە دۆۋىلىۋەتتى.

Yemək bitəndən sonra kişilərə: “İcazə verin, bir az sizin üçün işləyim” dedi və yatdıqları ot tayasına quru ot götürməyə başladı. Onlar buna təəccübləndilər. Bir az isinəcəklərini dedi. Ona kömək etdilər.. Dəmirləri damın üstündəki samanlığa qədər yığırdılar. Beləliklə, çox yaxşı yatmaq üçün dörd divarı otdan, isti və ətirli geniş bir otaq tikdilər.

Кешкі тамақта салдаттың біреуі кемпірдің тағы да ас ішпей отырғанын көріп, абыржиын деді. Бірақ, кемпір оларды ас қазанымның сырқаты бар еді, деп ыйландырды. Сонан кейін кемпір жылынғым келді деп, пешке келістіріп тұрып от жақты. Немістер, төртеуі түгелімен, өздерінің күнде кешке жақын қойып шығып жүретін басқышты қойып, ұшырмаға шығып кетті.

At dinner one of them was worried to see that La Mere Sauvage still ate nothing. She told him that she had pains in her stomach. Then she kindled a good fire to warm herself, and the four Germans ascended to their lodging-place by the ladder which served them every night for this purpose.

Tushlik paytida kampirning yana hech narsa yemaganini ko’rib prussaklardan biri besaranjom bo’lib qoldi. Kampir ichi sanchib turganini bahona qildi. Keyin isinib olish uchun olov yoqdi, to’rttala nemis esa kechqurun har doimgiday chordoqqa tiralgan narvonga tarmashib yotoqlariga chiqib ketishdi.

Akşam yemeğinde erlerin biri Sauvage Nine’nin yine hiçbir şey yemediğini görerek merak etti. Kadın etlerinin kasıldığını söyledi. Sonra ısınmak için güzel bir ateş yaktı. Dört Alman da her akşam çıktıkları merdivenden yerlerine çekildiler..

كەچلىك تاماق ۋاقتىدا ئەسكەرلەردىن بىرى موماينىڭ تېخىچە ھېچ نەرسە يېمەي ئولتۇرغانلىقىنى كۆرۈپ، ئەنسىرەپ سورىغانىدى، موماي ئاشقازىنى ئاغرىۋاتقانلىقىنى باھانە قىلىپ، يېگىلى ئۇنىمىدى. بىردەمدىن كېيىن ئۇ ئوچاققا ئوت قالاپ ئوت سۇنۇپ ئولتۇردى، ئەسكەرلەر بۇرۇنقىدەك شوتا بىلەن بالىخانىغا چىقىپ كەتتى.

Axşam yeməyi zamanı əsgərlərdən biri Sauvaj nənənin bir daha heç nə yemədiyini görüb və maraqlanıb. Qadın ətinin yığıldığını deyib. Sonra isinmək üçün gözəl bir ocaq yandırdı. Dörd alman da hər axşam çıxdıqları pilləkənlərdən öz yerlərinə çəkilirdilər.

Олар есіктерін жабысымен, кемпір басқышты былай алып тастап, өз есігін ақырын шалқасынан ашып қойып, бауланған сабанды таси бастады. Кемпір қар үстінде жалаң аяқ ептеп басқандықтан, еш нәрсе естілген жоқ. Ауық-ауық топтап, ұйықтап жатқан төрт салдаттың әр алуан қорылдаған қатты дыбыстарын тыңдайды.

As soon as they closed the trapdoor the old woman removed the ladder, then opened the outside door noiselessly and went back to look for more bundles of straw, with which she filled her kitchen. She went barefoot in the snow, so softly that no sound was heard. From time to time she listened to the sonorous and unequal snoring of the four soldiers who were fast asleep.

Chordoq eshigi yopilishi bilan kampir tirkalma narvonni olib qo’ydi, keyin eshikni g’iyqillatmay ochdi, hovlidan somon tashib oshxonani to’ldirdi. U qorda yalangoyoq sassiz-sadosiz yurar, tiq etgan tovush chiqarmas, dam-badam uxlayotgan askarlarning xurragiga quloq tutardi.

Samanlığın kapısı kapanır kapanmaz yaşlı kadın, merdiveni çekti. Sonra gürültüsüzce sokak kapısını açtı ve yeniden kuru ot demetleri alarak mutfağını doldurdu. Karda yalınayak öyle yavaş yürüyordu ki bir şey duyulmuyordu. Vakit vakit de uyuyan dört erin keskin ve başka başka horlayışlarını dinliyordu..

بالىخانىنىڭ ئىشىكى يېپىلغاندىن كېيىن موماي شوتىنى تارتىۋېتىپ، كوچىغا چىقىدىغان ئىشىكنى ئاستا ئېچىپ ئاشخانىغا بىر مۇنچە پاخال توشۇدى. ئۇ قاردا يالىڭاياقلا يۈرەتتى، شۇنداق ئاۋايلاپ دەسسەيتتىكى، ئاياغ تىۋىشىنى ئۆزىدىن باشقا ئادەم ئاڭلىيالمايتتى. قاتتىق ئۇيقۇغا كەتكەن تۆت ئەسكەر بەس ـ بەس بىلەن خورەك تارتىشقا باشلىدى.

Tövlənin qapısı bağlanan kimi yaşlı qadın nərdivanı yuxarı çəkdi. Sonra sakitcə küçənin qapısını açıb yenidən qurudulmuş ot bağlamalarını götürərək mətbəxini doldurdu. Ayaqyalın qarda elə yavaş gedirdi ki, heç nə eşidilmirdi. O, vaxtaşırı yatmış dörd əsgərin kəskin və aydın xoruldamasına qulaq asırdı.

Өзіне бәрі әзірленіп болғандай көрінген соң, кемпір пешке бір бау сабанды тастап жіберді. Бау лаулап жанған кезде пештен алды да, басқа баулардың үстіне шашты. Сонан кейін тысқа шығып, не болар екен деп қарады да тұрды.

When she judged her preparations to be sufficient, she threw one of the bundles into the fireplace, and when it was alight she scattered it over all the others. Then she went outside again and looked.

Endi yetar, deb hisoblagach, bir bog’ somonni oldi-yu, o’choqqa tutdi; somon olishgach, uni boshqa bog’larning ustiga yoyib tashladi. Keyin uydan chiqib, kuzata boshladi.

Hazırlıklarının yeteceğini aklı kesince demetlerin birini ocağa attı ve tutuşur tutuşmaz onu ötekilerin üzerine serpti. Sonra dışarıya çıktı ve baktı..

ھەممە تەق بولغاندىن كېيىن، موماي بىر تۇتام پاخالنى ئوچاققا سېلىپ تۇتاشتۇرۇپ، پاخال دۆۋىسىگە تاشلىۋېتىپ، تاشقىرىغا چىقىپ قاراپ تۇردى.

Hazırlığının yetərli olduğuna əmin olduqdan sonra bağlamalardan birini təndirə atdı və alovlanan kimi digərlərinin üzərinə səpdi. Sonra çölə çıxıb baxdı...

Үйдің іші қас қаққанша самаладай от болды; лашық үлкен жалындаған ошаққа ошаққа ұқсап, лапылдаған отқа айналды, шарқыраған жалын сәулесі кішкене терезеден жалаңдап, үй төңірегіндегі ақ қарға шашырады.

In a few seconds the whole interior of the cottage was illumined with a brilliant light and became a frightful brasier, a gigantic fiery furnace, whose glare streamed out of the narrow window and threw a glittering beam upon the snow.

Kulba ichi birdan yorishib ketdi-yu, darhol zo’r bir gulxan alanga oldi. Uy ulkan o’choqqa o’xshar, alanga tor derazaga urilar va ko’zni qamashtirgancha qorga tushar edi.

Birkaç saniye geçmeden kulübenin içini keskin bir ışık aydınlattı. Sonra korkunç bir mangal, kızgın bir dev fırını oluştu. Aydınlığı dar pencereden fışkırıyor, karın üstüne parlık bir çizgi çekiyordu..

كۆزنى يۇمۇپ ـ ئاچقۇچىلىك ئارىلىقتا ئۆيگە ئۆت تۇتىشىپ كەتتى، ئوت يالقۇنى كىچىككىنە دېرىزىدىن ئېتىلىپ چىقىپ، قار باسقان زېمىنىنى يورۇتۇۋەتتى.

Bir neçə saniyədən sonra kəskin işıq daxmanın içini işıqlandırdı. Sonra dəhşətli manqal, alovlu nəhəng soba yarandı. Onun işığı dar pəncərədən fışqırır və qarın üzərində parlaq bir xətt çəkirdi.

Кенет бәр мезгілде үйдің шатырынан бажылдаған айқай шығып, оның артынан адам дауыстары ышқынып күңіренді. Мұның өзі жаныңды түршіктергендей жан таласқан, қысылған айқай еді. Есік ішке қарай құлап түскенде, лап еткен жалын ұшырманы барып шалды, қас қаққанша сабан шатырды қаптап, жалаңдаған жалын аспанға шықты. Лашық тұтас отқа айналды.

Then a great cry issued from the top of the house; it was a clamor of men shouting heartrending calls of anguish and of terror. Finally the trapdoor having given way, a whirlwind of fire shot up into the loft, pierced the straw roof, rose to the sky like the immense flame of a torch, and all the cottage flared.

Shu paytda yuqoridan, chordoqdan qattiq qichqiriq eshitildi, dam o’tmay qichqiriq surunkali uvvosga, yurak-bag’irni o’taguvchi faryod va o’lim talvasasiga evrildi. So’ng esa, ichkarida shift qulab tushgach, olov quyuni lop etib chordoqqa o’rladi, somon tomdan otilib chiqdi va ulkan favvoraday ko’kka ko’tarildi; butun uy yonar edi.

Daha sonra evin tepesinden büyük bir çığlık koptu. Sonra insan ulumalarından, korku ve umarsızlık içinde koparılan yürek parçalayıcı haykırışlardan bir uğultu oldu. Sonra samanlık kapısı içeri düşerek bir ateş hortumu oraya daldı, ottan çatıyı deldi, sonsuz bir meşale alevi gibi gökyüzüne fırladı ve bütün kulübe tutuştu..

بالىخانىدىن قىيا ـ چىيا ئاۋاز ئاڭلاندى، ئەسكەرلەر يۈرەكنى ئەزگۈدەك ئېچىنىشلىق داد ـ پەرياد قىلماقتا ئىدى. ئارقىدىنلا بالىخانىنىڭ ئىشىكىگە تىرەلگەن تاختاي ئۆرۈلۈپ، ئوت خۇددى غايەت زور مەشئەلدەك يۇقىرىغا كۆتۈرۈلمەكتە ئىدى، ئاخىر پۈتۈن ئۆي ئوت ئىچىدە قالدى.

Sonra evin yuxarı hissəsindən bərk qışqırıq gəldi. Sonra insan uğultularının gurultusu, qorxu və ümidsizlikdən ürək parçalayan fəryadlar eşidildi. Sonra tövlənin qapısı içəri düşdü və od qasırğası içəri girdi, ot damını deşdi, əbədi məşəl alovu kimi səmaya qalxdı və bütün kottec alovlandı.

Ішкі жақ жым басылды. Тек жыртылдап жанған керегемен құлаған сырғауылдардың дыбысы ғана естіледі. Бір кезде гүрс етіп шатыр құлады, лаулап тұрған үйдің қоламтасы бұрқ етіп, бұлттай будақтаған түтінмен бірге жарқылдаған ұшқындар аспанға шықты. Аппақ айнала от сәулесімен жарық болып, қызыл түспен құбылған, күмістеген дастархандай жылтылдады.

Nothing more was heard therein but the crackling of the fire, the cracking of the walls, the falling of the rafters. Suddenly the roof fell in and the burning carcass of the dwelling hurled a great plume of sparks into the air, amid a cloud of smoke. The country, all white, lit up by the fire, shone like a cloth of silver tinted with red.

Endi ichkaridan faqat olovning guvillashi, devorlarning yorilishi va chordoq sinchining qulashi eshitilardi. Birdan tom qulab tushdi va cho’qqa aylangan uydan havoga tutun bilan birga bir dasta uchqun ham otilib chiqdi. Olovdan yorishib ketgan oppoq qir xuddiki qirmizi jilvali kumushrang ro’yjaday tovlanardi.

Artık içerde ateş çıtırtısından, duvar çökmesinden, direk düşmesinden başka bir ses duyulmuyordu. Birden dam da indi ve kulübenin kızgın kümesinden havaya, bir duman bulutu ortasında, büyük bir kıvılcım sorgucu yükseldi. Bembeyaz kır, ateşle aydınlanmış, kırmızı boyalı örtü gibi parıldıyordu.

ئەمدى ئۆي ئىچىدىن ئوتنىڭ چاراسلىشى، تامنىڭ يېرىلىشى ۋە لىملارنىڭ ئۆرۈلۈپ چۈشۈشىدىن باشقا ئاۋاز ئاڭلانماي قالدى. بىر دەمدىن كېيىن ئۆگزىمۇ ئۆرۈلۈپ، ئوت ئاسمان پەلەك كۆتۈرۈلدى. ئۇلۇغ ئوت يالقۇنى قارلىق دالىنى شەلپەردەك قىزارتىۋەتتى.

İndi içəridə alovun xırıltısından, divarın uçmasından, dirəyin yıxılmasından başqa heç bir səs eşidilmirdi. Birdən dam uçdu və tüstü buludunun arasından daxmanın qırmızı-isti dəstəsindən havaya böyük bir qığılcım qalxdı. Odla işıqlanan ağ kənd qırmızıya boyanmış yorğan kimi parıldayırdı.

Алыстан қоңырау даусы естілді. Саваж кемпір күсеген үйдің қасында баласының мылтығын ұстап, салдаттың бірі құтылып шыққандай болса, бұлтарпайын деп, табан аумай әзір тұр. Бәрінің тамам болғанына көзі әбден жеткен соң, кемпір мылтықты да отқа лақтырды. Гүрс етіп оқ атылды.

A bell, far off, began to toll. The old "Sauvage" stood before her ruined dwelling, armed with her gun, her son's gun, for fear one of those men might escape. When she saw that it was ended, she threw her weapon into the brasier. A loud report followed.

Uzoqdan qo’ng’iroq ovozi eshitildi. Sovaj kampir o’zining vayron bo’lgan uyi oldida harakatsiz o’tirar, nemislardan birortasining qochib chiqishidan ehtimol qilib, qo’liga miltiq, o’g’lining miltig’ini ushlab olgan edi. Hammasi tugaganiga ishonch hosil qilgach, u miltiqni olovga otib yubordi. Portlash eshitildi.

Uzaklarda bir çan çalmaya başladı. Yaşlı Sauvage, adamlardan kimse kaçmasın diye elinde tüfek, oğlunun tüfeği, yanmış evinin önünde, ayakta duruyordu. İşin bittiğini görünce silahını ateşe attı. Bir patlama sesi çınladı.

يىراقتىن قوڭغۇراق ئاۋازى ئاڭلاندى. موماي ئوت كەتكەن ئۆينىڭ ئالدىدا ئەسكەرلەردىن بىرەرىنىڭ قېچىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەۋاتقاندەك، ئوغلىنىڭ مىلتىقىنى چىڭ تۇتۇپ تۇراتتى. ئىش ئاخىرلاشقانلىقىغا كۆزى يەتكەندىن كېيىن مىلتىقنى ئوتقا تاشلىغانىدى، مىلتىقتىن پاڭڭىدە ئوق چىقىپ كەتتى.

Uzaqdan zəng çalmağa başladı. Qoca Sauvaj əlində oğlunun tüfəngi ilə yanmış evinin qarşısında dayanmışdı ki, heç kim kişilərdən qaça bilməsin. İşin bitdiyini görüb tapançasını atəşə atıb. Partlayış səsi eşidildi.

Адамдар: қара шаруалармен прусактар келіп жетті. Томарда отырған кемпірді көрді. Кемпірдің ажары жайбарақат, көңілі орныққан кісінікі секілді еді.

People were coming, the peasants, the Prussians. They found the woman seated on the trunk of a tree, calm and satisfied.

Hammayoqdan odamlar yugurib kela boshlashdi – dehqonlar, prussaklar. Bu paytda kampir qanoat hosil qilgancha, to’nka ustida osoyishta o’tirardi.

Adamlar, köylüler, Prusyalılar, geliyorlardı. Kadını yere uzatılmış bir ağaç gövdesinin üzerinde, rahat ve hoşnut oturuyor buldular.

كىشىلەر يېسىۋىلەك يامىقىدىن - دېھقانلار ، پرۇسسىيەلىكلەردىن يۈگۈرۈشكە باشلىدى. بۇ ۋاقىتتا ، موماي رازى بولۇپ ئورۇندۇقتا خاتىرجەم ئولتۇردى.

Kişilər, kəndlilər, prusslar gəlirdi. Onlar qadını yerə uzanmış ağac gövdəsində rahat və məmnun oturmuş vəziyyətdə tapdılar.

Неміс офицерінің французша төл тіліндей сөйлейтін біреуі, кемпірге қарап: - Салдаттарыңыз қайда? – деп сұрады. Кемпір өзінің арбиған арық қолын, өшуге таялған өрттің үйілген қоламтасына нұсқап, нығыз дауыспен: - Ананың ішінде! – деп тіл қатты. Кемпірді қоршап алды. - Бұл өрт неден шықты? – деп сұрады прусак. - Өзім өртедім! – деді кемпір.

A German officer, but speaking French like a son of France, demanded: "Where are your soldiers?" She reached her bony arm toward the red heap of fire which was almost out and answered with a strong voice: "There!" They crowded round her. The Prussian asked: "How did it take fire?" "It was I who set it on fire."

Frantsuz tilida frantsuzlarday gapiradigan nemis ofitseri undan so’radi: — Qani sizning qo’noqlaringiz? Kampir suyaklari chiqqan qo’lini o’chib borayotgan arg’uvon yong’inga tomon uzatib: — O’sha yerda, ichkarida! – dedi dag’al tovush bilan. Odamlar uni o’rab kelishdi. Prussak so’radi: — Uy nima bo’lib yondi? — Uni men yoqib yubordim.

Bir Fransız çocuğu gibi Fransızca konuşan bir Alman subayı sordu: . — Nerede erleriniz? O, kuru kolunu yangının sönmeye başlayan kızıl yığınına doğru uzattı ve güçlü bir sesle yanıt verdi: . — Bunun içinde! Çevresine toplanıyorlardı, Prusyalı sordu: . — Yangın nasıl çıktı? Kadın:. — Ben çıkardım, dedi.

فرانسۇزچىنى ناھايىتى ياخشى سۆزلەيدىغان بىر نېمىس ئوفىتسېرى: ـ ئۆيىڭىزدىكى ئەسكەرلەر قېنى؟ـ دەپ سورىدى. كىشىلەر موماينى تەرەپ ـ تەرەپتىن ئورىۋالدى، ئوفىتسېر: ـ ئۆيگە قانداق بولۇپ ئوت كەتتى؟ ـ دەپ سورىغاندى، موماي: ـ مەن ئوت قويۇۋەتتىم، ـ دەپ جاۋاپ بەردى.

Fransız uşağı kimi fransızca danışan bir alman zabiti soruşdu: - Adamlarınız haradadır? O, qurumuş qolunu alovun ölməkdə olan qırmızı kütləsinə tərəf uzatdı və güclü səslə cavab verdi: - Bunda! Ətrafına toplaşırdılar, prussiyalı soruşdu: . - Yanğın necə başladı? Qadın:. "Men çıxardım" dedi.

Кемпірге ешкім сенбеді. Бәрі де мына апаттан кемпір есінен айырылып қалған қалған екен деп ойлады. Бәрі де анығын білгелі кемпірдің төңірегіне ентелесті. Сонан кейін кемпір оқығаны бастан аяқ, әлгі хат келген мезгілден бастап, үйімен бірге өртенген адамдардың ақырғы айқайларына дейін, түгін қалдырмай айтып берді. Кемпір әңгіменің бақайшағына дейін ұмытпаған; өзінің сонан бері не сезіп, не істегенінің бәрін айтып шықты.

They did not believe her, they thought that the sudden disaster had made her crazy. While all pressed round and listened, she told the story from beginning to end, from the arrival of the letter to the last shriek of the men who were burned with her house, and never omitted a detail.

Unga ishonmadilar, kulfatdan kampirning esi og’ib qolgan degan qarorga keldilar. Shunda u atrofini zich o’rab olganlarga bo’lgan-turganini boshdan-oxir – xat olganidan boshlab uy bilan birga yonib ketgan odamlarning so’nggi faryodigacha – hammasini aytib berdi. U ko’nglidan nimalar o’tganini ham, nimalar qilganini ham batafsil aytib berdi.

Kimse inanmıyordu. Onu kazadan aklını oynatmış sanıyorlardı. O vakit herkes çevresine üşüşür ve kendisini dinlerken, o, ta mektubun gelişinden eviyle birlikte tutuşan adamların son çığlığına kadar bütün olayı başından sonuna kadar anlattı. Ne duyduklarından, ne de yaptıklarından birini unuttu.

كىشلەر موماي ئوتتىن قورقۇپ ئېلىشىپ قالغان ئوخشايدۇ دەپ ئويلاپ، ئۇنىڭ گېپىگە ئىشەنمىدى. ئۇلار موماينىڭ گېپىنى ئېنىقراق ئاڭلاش ئۈچۈن تېخىمۇ يېقىن كېلىشتى. موماي ئوغلىنىڭ ئۆلۈم خېتىنى تاپشۇرۇۋالغاندىن تارتىپ ئۆي بىلەن بىللە كۆيۈپ كەتكەن ئەسكەرلەرنىڭ ئاخىرقى نالىسىنى ئاڭلىغانغا قەدەر بولغان ۋەقەنى قالدۇرماي سۆزلەپ بەردى.

Heç kim inanmadı. Qəzaya görə onun ağlını itirdiyini düşünüblər. Sonra hamı ətrafına toplaşıb onu dinləyərkən o, məktubun gəlişindən tutmuş evi ilə birlikdə yanan kişilərin son qışqırığına qədər bütün hadisəni başdan-ayağa danışdı. Nə eşitdiyini, nə də etdiyini unutdu

Әңгімесін аяқтаған соң, қалтасынан екі қағаз алып, жанып болуға айналған өрттің жарығында, анықтап алу үшін, тағы көзілдірігін киіп қағаздың біреуін көрсетті де: - Мынау Виктордың өлгендігі туралы. – деді. Ал мынау - деді тағы екінші қағазды көрсетіп, жанып жатқандарға иегін көтеріп, - аналардың аты жөндері. Туысқандарына хабарлау керек...

When she had finished, she drew two pieces of paper from her pocket, and, in order to distinguish them by the last gleams of the fire, she again adjusted her spectacles. Then she said, showing one: "That, that is the death of Victor." Showing the other, she added, indicating the red ruins with a bend of the head: "Here are their names, so that you can write home."

Gapini tugatgach, kissasidan ikkita qog’oz chiqardi, olovning so’nggi yog’dularida ularni farqlab olish uchun oynagini taqdi, keyin esa qog’ozlardan birini ko’rsatib: — Mana bu xat Viktorning o’limi haqida, — dedi. Ikkinchisini ko’rsatib, buruqsib yotgan xarobaga ishora qildi-da, dedi: — Mana bu ularning ismi, ularning uyiga yozishga kerak bo’ladi.

Bitirince cebinden iki kâğıt çıkardı ve ateşin son ışıklarında onları ayırt etmek için yine gözlüğünü taktı. Sonra birini göstererek: “Bu, Victor’un ölümü” dedi. Öbürünü gösterirken de başıyla kızıl döküntüleri işaret ederek: “Bu da onların adları” diye ekledi; evlerine yazılması için.

ئۇ گېپىنى تۈگىتىپ، يانچۇقىدىكى ئىككى پارچە خەتنى ئېلىپ، كۆزەينىكىنى تارتىپ، خەتنى ئوتنىڭ يورۇقىغا تۇتتى. ـ مانا بۇ ئوغلۇم ۋېكتورنىڭ ئۆلۈمى ھەققىدىكى خەت، ـ ئۇ يەنە بىر پارچە خەتنى ئېلىپ، ئۆت كەتكەن ئۆينى كۆرسەتتى، ـ بۇ ئۇلارنىڭ ئىسىملىكى، مۇشۇ ئادرېس بويىچە ئۇلارنىڭ ئاتا ـ ئانىسىغا خەۋەر قىلساڭلار بولىدۇ، ـ موماي خەتنى ئوفىتسېرغا تاپشۇردى،

Bitirdikdən sonra cibindən iki kağız çıxarıb alovun son işığında fərqləndirmək üçün eynəyini yenidən taxdı. Sonra birini göstərib dedi: “Bu, Viktorun ölümüdür”. O birini göstərərkən başı ilə qırmızı səpgiləri göstərib əlavə etdi: “Bu da onların adlarıdır” evlərinə yazılmalıdır.

Кемпір өзінің иығынан ұстап тұрған офицерге қағазды ұсынып, тағы: - Сіз оларға мұның қалайша болғанын жазыңыз. Оларға мұның бәрін мен істеді, Виктория Симон Саваж істеді деп көрсетіңіз. Ұмытып қалмаңыз! – деді.

She quietly held a sheet of paper out to the officer, who held her by the shoulders, and she continued: "You must write how it happened, and you must say to their mothers that it was I who did that, Victoire Simon, la Sauvage! Do not forget."

Qog’ozni o’zining yelkasidan ushlab turgan ofitserga xotirjamlik bilan uzatar ekan qo’shib qo’ydi: — Qanday bo’lgan bo’lsa, shunday deb yozing; ularning ota-onalariga bu ishni men – Sovaj laqabli Viktuar Simon qilganimni aytishni ham unutmang!

Beyaz kâğıdı, kendisini omuzlarından tutan subaya rahatça uzattı ve yine: . — Nasıl olduğunu yazarsınız, dedi; analarına babalarına bunu benim yaptığımı bildirirsiniz. Simon Sauvage kadının zaferi! Unutmayın.

ئوفىتسېر ئۇنى مۈرىسىدىن قاماللاپ تۇراتتى، ـ ۋەقەنىڭ سەۋەبىنى يازغاندا، ئۇلارنىڭ ئاتا ـ ئانىسىغا بۇ ئىشنى مېنىڭ قىلغانلىقىمنى ئېيتىپ قويۇڭلار. ئاپامنىڭ ئۆيىدىكى چاغدا ئىسمىم ۋېكتورىۋا سىمون ئىدى، ئېرىمنىڭ ئۆيىگە كەلگەندىن كېيىن كىشىلەر مېنى قارام يەڭگە دەيدىغان بولدى، ئۇنتۇپ قالماڭلار يەنە.

Ağ kağızı çiyinlərindən tutan zabitə asanlıqla uzadıb yenə dedi: “Necə baş verdiyini yaza bilərsən” dedi; Valideynlərinə xəbər verirsən ki, mən bunu etmişəm. Simon Sauvage qadının qələbəsi! unutma.

Офицер салдаттарға әлдеқандай бір бұйрық берді. Кемпірді шап беріп ұстап алып, өзінің әлі де жанып бітпей жатқан үйінің қабырғасына дедектетіп апарып тұрғазды. Он екі салдат кемпірдің алдына, жиырма метрдей жерге тізілді. Кемпір қимыл еткен жоқ. Бәрін түсінді, тосты.

The officer shouted some orders in German. They seized her, they threw her against the walls of her house, still hot. Then twelve men drew quickly up before her, at twenty paces. She did not move. She had understood; she waited.

Ofitser nemis tilida ko’rsatma berdi. Kampirni ushlab, hali sovib ulgurmagan uyining devoriga tik qo’ydilar. Keyin 12 kishi 20 metrlik masofada uning ro’parasida shoshilinch tizildi. U qimir etmadi, u tushundi, kutib turdi.

Subay haykıra haykıra Almanca komutlar veriyordu. Kadını yakaladılar, evinin henüz sıcak duvarlarının önüne diktiler. Sonra karşısında yirmi metre öteye acele on iki kişi dizildi. O hiç kıpırdamadı. Anlamıştı. Bekliyordu.

ئوفىتسېر نېمىسچە بۇيرۇق بەردى. قول ئاستىدىكىلەر موماينى ئىتتىرىپ، تېخىغىچە قىزىقى كەتمىگەن تامنىڭ تۈۋىگە ئېلىپ كەلدى. ئارقىدىن ئون ئىككى ئەسكەر مومايدىن يىگىرمە مېترچە نېرىدا قاتار بولدى. موماي قىمىر قىلمايتتى، ئۇ ھەممىنى ئويلاپ قىلغان بولۇپ، پېشانىسىگە پۈتۈلگەننى كۈتمەكتە ئىدى.

Zabit almanca əmrlər qışqırırdı. Onlar qadını tutub evinin hələ də isti divarları önündə saxladılar. Sonra on iki nəfər sürətlə onun qabağında, iyirmi metr aralıda düzüldü. O, heç tərpənmədi. Anladı. O gözləyirdi.

Команда естілер-естілместен, тобымен атылған мылтықтың үні құлақты тұндырды. Тек бір салдат қана баяу қимылдап, мылтығының дауысы басқалардан соң барып шықты. Кемпір жығылмады, бейне аяғы сынғандай бүкшиіп қабырғаға отыра кетті. Жанына прусак офицері келді. Кемпірді қақ бөліп кетуге таяпты. Кемпірдің қолында қанға боялған қағаз қысулы қалпында екен.

An order rang out, followed instantly by a long report. A belated shot went off by itself, after the others. The old woman did not fall. She sank as though they had cut off her legs. The Prussian officer approached. She was almost cut in two, and in her withered hand she held her letter bathed with blood.

Komanda berildi, ketidan shu zahotiyoq baravariga o’q gumburladi, keyin esa kechikkan yana bir o’q ovozi eshitildi. Kampir yiqilmadi. U oyoqlari darmonsizlanganidan chalishgan alpozda o’tirib qoldi. Pruss ofitseri uning yoniga keldi. Kampir qariyb ikki bo’lak bo’lgan, joniqib siqilgan qo’lida esa qonga bo’yalgan xatni ushlab turardi.

Bir komut çınladı, arkasından uzun bir patlama koptu. Sonra gecikmiş bir tüfek tek başına patladı. Kadın düşmedi. Bacakları biçilmiş gibi çöktü. Prusyalı subay yaklaştı. Kadın hemen hemen ikiye bölünmüştü. Büzülmüş elinde kana bulanmış mektubunu tutuyordu.

بىر بۇيرۇق بىلەن مىلتىقلار ئارقا ـ ئارقىدىن ئېتىلدى. موماي شۇنچە ئوقتىمۇ يىقىلىپ چۈشمەي، ئېڭىشىپ تۇرۇپ قالدى. نېمىس ئوفىتسېرى مومايغا يېقىنلىشىپ قاراپ باقتى، قاتار تەگكەن ئوق ئۇنىڭ تېنىنى ئىككى پارچە قىلىۋېتىشكە ئازلا قالغانىدى، موماينىڭ چىڭ تۈگۈلگەن بارماقلىرى ئارىسىدا قانغا بويالغان خەت تۇراتتى.

Uzun bir partlayışın ardınca komanda səsləndi. Sonra gecikmiş tüfəng tək çıxdı. Qadın yıxılmadı. Ayaqları mişarlanmış kimi yıxıldı. Prussiya zabiti yaxınlaşdı. Qadın az qala iki yerə bölünmüşdü. Əzilmiş əlində qana bulanmış məktubunu tuturdu.

- Немістер өшігіп, менің де осы арадағы жайымды қиратып кетті. – деді қосымша Сервал досым. Мен ылғи, әлгі өртеніп өлген төрт жігіттің аналарымен осы қабырғада атылған екінші ананың керемет ерлігін ойлаумен едім. Сонымен өрттен қарайып қалған бір кішкентай тасты жерден қолыма алдым.

My friend Serval added: "It was by way of reprisal that the Germans destroyed the chateau of the district, which belonged to me." I thought of the mothers of those four fine fellows burned in that house and of the horrible heroism of that other mother shot against the wall. And I picked up a little stone, still blackened by the flames.

Do’stim Serval qo’shimcha qildi: — Shunday qilib, nemislardan o’ch olish uchun o’shanda mening mulkimdagi uyni vayron qilishgandi. Men esa kulbada yonib ketgan o’sha to’rt yoqimtoy yigitning onaizori haqida hamda mana shu devor tagida otib tashlangan yana bir onaizorning shafqatsiz qahramonligi haqida o’ylar edim. Va men yerdan hali ham qurumdan qorayib yotgan toshni oldim.

Dostum Serval ekledi: . — İşte Almanlar şatomu, yörenin şatosunu bir karşılık olsun diye yıktılar. Ben burada kavrulan dört uysal, kendi halinde delikanlının annelerini ve bu duvarın önünde kurşuna dizilen öteki annenin yabanıl kahramanlığını düşünüyordum. Yerden, ateşin karasını hâlâ üstünde taşıyan küçük bir taş aldım.

ـ نېمىسلار ئۆچ ئېلىش ئۈچۈن ، مېنىڭ قەلئەلىرىمنىمۇ كۆيدۈرۈۋەتتى، ـ دەپ قوشۇپ قويدى بۇرادىرىم سېۋال ھېكايىسىنى تۈگىتىپ. مەن بىردەم ئوتتا كۆيۈپ كەتكەن يىگىتلەرنىڭ ئانىلىرىنى، بىردەم تام تۈۋىدە ئوق يەپ ئۆلگەن ئانىنىڭ ۋەھشىيلەرچە، شۇنداقلا باتۇرلارچە ھەرىكىتىنى ئويلىدىم. ئاندىن قولۇمغا كىچىك بىر تاشنى ئېلىپ قارىدىم، ئۇنىڭدا شۇ چاغدىكى ئوتنىڭ دېغى قالغانىدى.

Dostum Serval əlavə etdi: . - Almanlar mənim qalamı, yerli qəsri mükafat olaraq dağıtdılar. Burada qovrulan dörd itaətkar, təvazökar gəncin anaları və bu divarın önündə güllələnən o biri ananın vəhşi qəhrəmanlığı haqqında düşünürdüm. Yerdən hələ də od qaralığı olan kiçik bir daş götürdüm.

Тағдыр ұйытқымасы әлдеқайдан еріксіз айдап әкеліп табыстырған екі жас суретші қыздың студиясы үш қабат кірпіш үйдің жоғарғысында еді.Бұл үй көшелері қысқа-қысқа, қисық-қисық шимай-шытырманға айналып кеткен кварталда, қаланың шет жағында. Тағы бір таңғаларлығы – жалғыз ұзын көшесі өзінөзі екі рет кесіп өтеді.

In a little district west of Washington Square the streets have run crazy and broken themselves into small strips called "places." These "places" make strange angles and curves. One street crosses itself a time or two. An artist once discovered a valuable possibility in this street. Suppose a collector with a bill for paints, paper and canvas should, in traversing this route, suddenly meet himself coming back, without a cent having been paid on account!

Vashington Skverning gʼarbidagi kichik bir dahada koʼchalar chalkashib ketgan va «tor koʼchalar» nomini olgan yoʼlakchalarga boʼlinib ketgan edi. Bu «tor koʼchalar» ajabtovur burchaklar va egri chiziqlar hosil qilgandi. Hattoki, bir koʼcha oʼzini-oʼzi bir yoki bir necha marta kesib oʼtardi. Bir paytlar bir musavvir bu koʼchaning noyob xususiyatini kashf qilgan ekan. Doʼkondan kelgan pul yigʼuvchi kishi boʼyoq, qogʼoz va boʼz uchun toʼlov qogʼozlarini qoʼlida tutgancha shu koʼchalarni aylanib oʼtayotib hisob boʼyicha bir sent ham undirolmay qaytib ketayotganini koʼrib qolishini bir tasavvur qilib koʼring!

Washington Meydanı'nın batısındaki küçük mıntıkada, caddeler acayip şekilde "Sokak" denilen kollara ayrılıp, tuhaf köşeler ve üçgenler oluştururlar. Bir cadde diğeriyle iki, üç yerde kesişir. Vaktiyle hiç tablo satamamış ressamın biri burada iyi bir fırsat yakaladı. Galiba caddeyi geçerken aniden yağlı boya tablolara para harcamaya hevesli bir koleksiyoncuyla karşılaşmıştı.

ئاخىرقى ياپراق ۋاشىڭتون مەيدانىنىڭ غەربىدىكى كىچىك رايوندا، چوڭ يوللار ئاجايىب شەكىلدە «كوچا» دەپ ئاتىلىدىغان تارماقلارغا ئايرىلىپ، غەلىتە بۇلۇڭ ۋە ئۈچ بۇلۇڭلارنى ھاسىل قىلىدۇ. بىر كوچا يەنە بىرى بىلەن ئىككى، ئۈچ يەردە كېسىشىدۇ. زامانىسىدا ھېچ رەسىم ساتالمىغان بىر رەسسام بۇ يەردە بىر ياخشى پۇرسەت تېپىۋالغانىدى.ئېھتىمال، كوچىنى كېسىپ ئۆتۈۋاتقاندا تۇيۇقسىز ياغلىق بوياق رەسىملەرگە پۇل خەجلەشكە قىزىقىدىغان بىر كوللېكسىيونچى بىلەن ئۇچرىشىپ قالغانىدى.

Vaşinqton meydanının qərbində dolaşıq küçələri olan, həmin küçələrində “yer” lər adlanan kiçik zolaqlara bölündüyü kiçicik bir qəsəbə var idi. Bu “yer”lər əyriliklər yaradırdı və həmin əyriliklər küçələri bir, iki dəfə yenidən kəsişdirirdi. Bir rəssam bu küçədə maraqlı imkanı aşkar etmişdir.

Арзанырақ пәтер, солтүстікке қараған терезе іздейтін суретшілер қаланың осы түкпіріне үймелесіпті. Қашанда қарызданбай тұра алмайтын еңбектің адамдары мұндай құмырсқаның илеуінен қарызын жинаушыларға оңайлықпен таптыра да бермейді. Қағаз керек, бояу керек, кенеп керек… Басы артық ақша жоқ, болып көрген де емес.

So, to quaint old Greenwich Village the art people soon came prowling, hunting for north windows and eighteenth-century gables and Dutch attics and low rents. Then they imported some pewter mugs and a chafing dish or two from Sixth avenue, and became a "colony."

Shunday qilib, ajib maskan boʼlmish Grinvich Villij dahasiga shimolga qaragan derazalar, XVIII asr naqshli peshtoqlari, gollandcha qiya shiftli boloxonalar va arzon ijara haqlari ilinjida sanʼat namoyandalari har tarafdan koʼchib kela boshladilar. Soʼngra ular oltinchi avenyudan bir necha qalay krujka va bir yoki ikki dona ovqat pishiradigan choʼgʼdonlarini olib kelib, bu yerda «sanʼatkorlar gurungi»ni tashkil qilishdi.

Sonra Greenwich denen bu eski, antika mahalleye kısa zamanda başka ressamlar da gelip, kuzeye bakan pencereli, ucuz kiralık odalara, 18. Yüzyıldan kalma ve Hollanda tarzı çatılarla dolu evlere yerleştiler.. ve neredeyse bir 'koloni' oluşturdular.

كېيىن گرىنۋىچ دېگەن بۇ كونا، قەدىمىي مەھەللىگە قىسقا ۋاقىت ئىچىدە باشقا رەسساملارمۇ كېلىپ، دېرىزىلىرى شىمالغا قارايدىغان، 18- ئەسىردىن قالغان گوللاندىيە ئۇسلۇبىدىكى ئۆگزىلىرى بار، ئەرزان ئىجارىلىك ئۆيلەرگە ئورۇنلىشىپ... نەق بىر «مۇھاجىرلار رايونى» شەكىللەندۈردى.

Düşünün ki, rəsm, kağız və kətan üçün pul toplayan kolleksiyaçı qəflətən özünü bir sent belə ödəmədən geri qayıdan görür. İnsanlar, bu qəribə Qrinviç kəndinə on səkkizinci əsrdə gəzinti üçün gəlmişlər. Sonralar isə, VI Prospektdə qalay qurğuşun qarışıqlı küp və Çefinq qabları ixrac edərək kolonyaya çevrilmişdilər.