Корпустан іздеу

Патша Хасанның өлгенін естіп, қатты қайғырып, басын көтермей күн-түн жатып алады.

Hearing of Hasan’s death, the king was heartbroken and stayed in bed day and night, unable to lift his head.

Podshoh Hasanning o‘lganini eshitib, qattiq qayg‘urib, boshini ko‘tarmay kecha-yu kunduz yotibdi.

Padişah Hasan’ın öldüğünü duyunca, çok üzülmüş, başını kaldırmadan gece gündüz yatmış.

پادىشا خاساننىڭ ئۆلگىنىنى ئاڭلاپ، قاتتىق قايغۇرۇپ، بېشىنى كۆتەرمەي كۈن – تۈن يېتىپ قالىدۇ.

Padşah Həsənin öldüyünü eşidəndə çox kədərlənmiş, başını qaldırmadan gecə-gündüz yatmış.

Дәл сол күні перілер ұйқысынан оянады, пері патшасының қызы қапастағы құстың жоқ екенін біліп, қалаға жар салады. Қалтасындағы хатты көріп, құсты адамзаттың алып кеткенін біліп, пері патшасының қызы әскерімен құсты іздеуге аспанға ұшады. Хасанның әкесі бір күні өзі орнынан тұрмастан:«Құсты сайратыңдар!» – деп бұйрық береді.

That very day, the fairies awoke from their sleep. The daughter of the Fairy King discovered that the bird from her cage was gone. Seeing the letter in the bird’s pouch, she realized that humans had taken it. The Fairy King’s daughter gathered her army and flew into the sky to find the bird. One day, Hasan’s father, still lying in grief, said — Let the bird sing!

Xuddi shu kuni parilar uyqudan uyg‘onishadi. Pari podshosining qizi qafasdagi qushning yo‘qligini bilib, shaharda jar soladi. Qiz cho‘ntagidagi xatni ko‘rib, qushni insonlar olib ketganini biladi. Shundan so‘ng pari podshosining qizi o‘z lashkari bilan qushni izlab osmonga uchadi. Hasanning otasi esa bir kuni o‘rnidan turmasdan turib: - Qushni sayratinglar! - deb buyruq beradi.

Tam o gün periler uykularından uyanmışlar, peri padişahının kızı kafesteki kuşun olmadığını anlayınca, şehre duyuru yapmış. Cebindeki mektubu görünce, kuşu insanoğlunun alıp götürdüğünü anlayıp, peri padişahının kızı ordusuyla kuşu aramaya gökyüzüne uçmuş. Hasan’ın babası bir gün yerinden kalkmadan: “Kuşu öttürün!” diye emir vermiş.

دەل شۇ كۈنى پەرىلەر ئۇيقىسىدىن ئوخىنىدۇ، پەرى پادىشاسىنىڭ قىزى قاماقتىكى قۇشنىڭ يوق ئىكەنلىگىنى بىلىپ، شەھەرگە قاتتىق ئاۋاز سالىدۇ. خالتىسىدىكى خەتنى كۆرۈپ، قۇشنى ئادەمزاتنىڭ ئېلىپ كەتكىنىنى بىلىپ، پەرى پادىشاسىنىڭ قىزى ئەسكەر بىلەن قۇشنى ئىزدەشكە ئاسمانغا ئۇچىدۇ. خاساننىڭ دادىسى بىر كۈنى ئۆزى ئورنىدىن تۇرماستىن: «قۇشنى سايرىتىڭلار!» – دەپ بۇيرۇق بېرىدۇ.

Elə həmin gün pərilər yuxularından oyanmışlar, pəri padşahının qızı qəfəsdəki quşun olmadığını başa düşəndə, şəhərə elan vermiş. Cibindəki məktubu görəndə, quşu insanoğlunun aparıb apardığını başa düşüb, pəri padşahının qızı ordusu ilə quşu axtarmağa göyə uçmuş. Həsənin atası bir gün yerindən qalxmadan: “Quşu ötdürün!” əmrini vermiş.

Құсты алтын қапасқа отырғызып сайратады. Құс қайғылы, мұңды үн, ащы дауыспен сайрайды. Дәл осы кезде аспанда ұшып, құсты іздеп, кең аспанды кезіп жүрген перінің қызының әскерлері Хасанның елінің үстінен адам болып түсе береді. Аспаннан адам жауған соң, Хасанның елінің адамдары үрейленіп, қорқып, патшаға келіп тығылады. Пері патшасының қызы әскерімен құстың тұрған жеріне келіп, патшаны алдына шақырады. Патша жатқан орнынан тұрып, киімін киіп, белін буынып, Аллаға сиынып, пері патшасының алдына келеді. Пері қызы патшадан сұрайды: «Ей, адамзаттың патшасы! Мына құсты қай балаңыз алып келді, соны маған көрсетіңіз, мен сіздің сол балаңызбен сөйлесер едім», – дейді. «Әй, пері қызы! Осы құсыңды мен түсімде көріп, бір көруге құмар болғаным рас. Алып келіңдер деп үш баламды жұмсағаным рас. Ал сол үш баламның екеуі аман қайтып келді, ал ең кішісі, жақсы көретін балам қайтпады, жолда балық жұтып кетті деп келді, өтірік-расын әлі анықтағаным жоқ. Ал сол баламның қайғысынан мына құсты осы бірінші рет көріп тұрмын, ендігісін ана тірі келген екі баладан сұраңыз!» – деді де патша үйіне кетті. Пері қызы Асан мен Үсенді шақырып: «Қалай алып қайттыңдар, соны айтып беріңдер», – деді. Асан мен Үсен: «Е, қалай алып қайттыңдар дейтін несі бар, жүйрік атпен бардық та алып қайттық», – деді. Пері қызы айтты: «Сендер шындарыңды айтпай отырсыңдар, бәрібір мен қазір құсты сөйлетемін, құс барлық шындықты айтып, сендердің сөздерің өтірік болса, бастарыңды аламын!» – деді де құсқа «сөйле» деп белгі берді. Құс жолда болған оқиғаның бәрін айтты: «Хасан ақкөңіл, қайырымды жігіт екен, жылап қоймаған соң, ергенім рас, Хасан мені алып, менің бұрынғы иемнің үйіне әкелді. Содан кейін бәріміз осы жаққа қарай келе жатқанымызда, жолда азып-тозып, ашығып келе жатқан Асан мен Үсенді кездестірдік. Хасан бұл екеуін тамаққа тойындырып, киім киіндіріп еді, бұлар Хасанға қастық ойлап, құдыққа алдап түсіріп тастап кетті. Содан кейін менің бұрынғы иемді екеуі «мен аламын », «мен аламын » деп таласып еді, ол қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетті. Олардың аштан өлетін уағы болған жоқ, әлі тірі болуы мүмкін», – деді.

They placed the bird in a golden cage and made it sing. The bird sang in a sorrowful, mournful voice. At that moment, the Fairy King’s daughter and her army, who were flying through the sky in search of the bird, heard its song. They descended upon Hasan’s land in human form. When the people saw figures falling from the sky, they panicked and rushed to the king for protection. The Fairy King’s daughter came with her army to where the bird was kept and summoned the king. The king rose from his place, dressed, girded his belt, prayed to God, and went before the Fairy King’s daughter. The Fairy King’s daughter said — Oh king of humankind, show me which of your sons brought this bird. I wish to speak with him. The king replied — Oh fairy princess, it is true that I once saw this bird in a dream and longed to see it in real life. I sent my three sons to bring it. Two of them returned safely, but the youngest, my beloved one, did not. They told me that a fish swallowed him, but I have not yet learned the truth. I see this bird now for the first time and feel my son’s sorrow again. You may ask the two who returned alive. The Fairy King’s daughter summoned Asan and Üsen and asked — Tell me, how did you bring the bird back? Asan and Üsen said — What is there to tell? We simply rode swift horses and brought it back. The Fairy King’s daughter said — You are not telling the truth. I will make the bird speak. If it proves your words false, I will take your heads. Then she turned to the bird and said — Speak. The bird began to tell everything that had happened: — Hasan was a kind and noble young man. When he wept and begged, I agreed to go with him. He brought me to the house of my former master. Then, as we were returning, we met Asan and Üsen, who were wandering hungry and ragged. Hasan gave them food and clothes. But they plotted against him and tricked him into the well. Later, they argued over my former mistress, saying — I will take her, no, I will! — but the girl refused both and went off alone into the wilderness. They have not yet starved to death, so they may still be alive.

Qushni oltin qafasga o‘tqizib sayratadilar. Qush g‘amgin, mungli va achchiq ovoz bilan sayraydi. Aynan shu paytda osmonda uchib, qushni izlab keng falakni kezib yurgan pari qizining askarlari Hasanning eli ustiga odam qiyofasida tusha boshlaydilar. Osmondan odam yog‘ilgach, Hasan elining odamlari vahimaga tushib, qo‘rqqanlaridan podshoning huzuriga borib yashirinadilar. Pari podshosining qizi askarlari bilan qush turgan joyga kelib, podshoni huzuriga chaqiradi. Podsho yotgan joyidan turib, kiyimlarini kiyib, belini bog‘lab, Allohga sig‘inib, pari podshosining oldiga keladi. Pari qizi podshodan so‘raydi: - Ey, insoniyat podshosi! Bu qushni qaysi o‘g‘lingiz olib keldi, shuni menga ko‘rsating, men o‘sha o‘g‘lingiz bilan gaplashmoqchiman, - deydi. - Ey, pari qizi! Bu qushingni tushimda ko‘rib, bir ko‘rishga mushtoq bo‘lganim rost. Olib kelinglar deb uch o‘g‘limni yuborganim ham rost. O‘sha uch o‘g‘limning ikkitasi omon qaytib keldi, lekin eng kichigi, yaxshi ko‘radigan bolam qaytmadi. Uni yo‘lda baliq yutib ketdi deb kelishdi, bu yolg‘onmi yoki rostmi - hali aniqlaganim yo‘q. O‘sha bolamning qayg‘usidan bu qushni hozir birinchi marta ko‘rib turibman, qolganini anavi tirik kelgan ikki o‘g‘limdan so‘rang! - dedi-da, podsho uyiga kirib ketdi. Pari qizi Husan va akasini chaqirib: - Qanday qilib olib qaytdinglar, shuni aytib beringlar, - dedi. Husan va akasi: - E, qanday olib qaytdinglar deydigan nimasi bor, uchqur ot bilan bordik-da, olib qaytdik, - deyishdi. Pari qizi aytdi: - Sizlar rostini aytmayapsizlar, baribir men hozir qushni gapirtiraman. Agar qush bor haqiqatni aytib, sizlarning so‘zingiz yolg‘on bo‘lib chiqsa, boshingizni olaman! - dedi-da, qushga «gapir» deb belgi berdi. Qush yo‘lda bo‘lgan voqealarning barchasini aytib berdi: -Hasan oqko‘ngil, mehribon yigit ekan, yig‘lab turaverganidan keyin unga ergashganim rost. Hasan meni olib, mening avvalgi egamning uyiga olib keldi. Shundan so‘ng barchamiz shu tomonga qarab kelayotganimizda, yo‘lda horib-tozirib, och qolib kelayotgan Husan va akasini uchratdik. Hasan bu ikkisining qornini to‘ydirib, kiyim kiydirgan edi, bular esa Hasanga qasd qilib, uni aldab quduqqa tashlab ketishdi. Shundan so‘ng mening avvalgi egamni ikkovi «men olaman», «men olaman» deb talashishdi, u qiz esa ikkalasiga ham tegmay, kimsasiz dalalarga sargardon bo‘lib ketdi. Ularning ochdan o‘ladigan vaqti bo‘lgani yo‘q, hali tirik bo‘lishi mumkin, - dedi.

Kuşu altın kafese oturtup öttürmüşler. Kuş hüzünlü, kederli bir sesle, acı acı ötüyormuş. Tam o sırada gökyüzünde uçup, kuşu arayarak geniş semayı gezip duran peri kızının askerleri Hasan’ın ülkesinin üzerine insan olarak düşmeye başlamışlar. Gökten insan yağınca, Hasan’ın ülkesinin insanları dehşete kapılmış, korkmuş, padişahın yanına gelip saklanmışlar. Peri padişahının kızı askerleriyle kuşun bulunduğu yere gelmiş, padişahı önüne çağırmış. Padişah yattığı yerden kalkmış, giysilerini giymiş, belini bağlamış, Allah’a sığınıp peri padişahının önüne gelmiş. Peri kızı padişahtan sormuş: “Ey insanoğlunun padişahı! Bu kuşu hangi oğlunuz getirdi, onu bana gösterin, ben sizin o oğlunuzla konuşurum,” diye söylemiş. “Ey peri kızı! Bu kuşunu ben rüyamda gördüm, bir görmeye heveslendiğim doğru. Getirin diye üç oğlumu gönderdiğim doğru. Ama o üç oğlumdan ikisi sağ salim geri geldi, en küçüğü, çok sevdiğim oğlum ise dönmedi, yolda balık yuttu diye geldiler, yalan mı doğru mu hala anlamış değilim. Ama o oğlumun acısından bu kuşu ilk kez görüyorum, gerisini o sağ gelen iki oğlumdan sorun!” demiş de padişah evine gitmiş. Peri kızı Asan ile Üsen’i çağırıp: “Nasıl getirdiniz, onu anlatın,” demiş. Asan ile Üsen: “E, nasıl getirdiniz demenin ne anlamı var, hızlı atla gittik de getirdik,” demişler. Peri kızı demiş ki: “Siz doğruyu söylemiyorsunuz, ne olursa olsun ben şimdi kuşu konuştururum, kuş bütün gerçeği anlatırsa ve sizin sözleriniz yalan çıkarsa, başlarınızı alırım!” demiş ve kuşa “konuş” diye işaret vermiş. Kuş yolda olan olayın hepsini anlatmış: “Hasan iyi kalpli, merhametli bir gençmiş, ağlamaya devam edince, peşine düştüğüm doğru, Hasan beni alıp, benim önceki sahibimin evine getidi. Ondan sonra hepimiz bu tarafa doğru gelirken, yolda perişan halde, açlıktan bitkin düşmüş Asan ile Üsen’e rastladık. Hasan bu ikisini yemekle doyurup, giysiler giydirdi, ama bunlar Hasan’a kötülük düşünüp, kuyuya aldatarak atıp gittiler. Ondan sonra benim önceki sahibimi ikisi ‘ben alırım’, ‘ben alırım’ diye tartıştılar, ama o kız ikisine de varmadı, ıssız yerlere kaybolup gitti. Onların açlıktan ölecek kadar süre dolmadı, hala yaşıyor olabilirler ,” diye anlatmış kuş..

قۇشنى <MS/>ئالتۇن قاماققا ئولتۇرغۇزۇپ سايرىتىدۇ. قۇش قايغۇلۇق، مۇڭلۇق ئۈن، ئېچىنىشلىق ئاۋاز بىلەن سايرايدۇ. <FR/>دەل مۇشۇ ۋاقىتتا ئاسماندا ئۇچۇپ، قۇشنى ئىزدەپ، كەڭ ئاسماننى كېزىپ يۈرگەن پەرىنىڭ قىزىنىڭ ئەسكەرلىرى خاساننىڭ ئېلىنىڭ ئۈستىدىن ئادەم بولۇپ چۈشىۋېرىدۇ. ئاسماندىن ئادەم ياققاندىن كېيىن، خاساننىڭ ئېلىنىڭ ئادەملىرى چۆچۈپ، قورقۇپ، پادىشاغا كېلىپ تىقىلىدۇ. پەرى پادىشاسىنىڭ قىزى ئەسكەرلىرى بىلەن قۇشنىڭ تۇرغان يېرىگە كېلىپ، پادىشانى ئالدىغا چاقىرىدۇ. پادىشا ياتقان ئورنىدىن تۇرۇپ، كىيىمىنى كىيىپ، بېلىنى باغلاپ، <MS/>ئاللاغا ئىشىنىپ، پەرى پادىشاسىنىڭ ئالدىغا كېلىدۇ. پەرى قىزى پادىشادىن سورايدۇ: «ھەي، ئادەمزاتنىڭ پادىشاسى! مونۇ قۇشنى قايسۇ بالىڭىز ئېلىپ كەلدى، شۇنى ماڭا كۆرسىتىڭ، مەن سىزنىڭ شۇ بالىڭىز بىلەن سۆزلىشەتتىم»، – دەيدۇ. «ھەي، پەرى قىزى! مۇشۇ قۇشۇڭنى مەن چۈشۈمدە كۆرۈپ، بىر كۆرۈشكە خۇمار بولغىنىم راست. ئېلىپ كېلىڭلار دەپ ئۈچ بالامنى ئەۋەتكىنىم راست. مۇشۇ ئۈچۈن ئۈچ بالامنىڭ ئىككىسى ئامان قايتىپ كەلدى، ئەڭ كىچىگى بولسا، ياخشى كۆرىدىغان بالام قايتمىدى، يولدا بېلىق يۈتۈپ كەتتى دەپ كەلدى، يالغان – راستىنى تېخى ئېنىقلىغىنىم يوق. شۇ بالامنىڭ قايغۇسىدىن مونۇ قۇشنى مۇشۇ بىرىنچى قېتىم كۆرۈپ تۇرىمەن، قالغىنىنى ئەۋۇ تىرىك كەلگەن ئىككى بالىدىن سوراڭ!» – دېدىدە پادىشا ئۆيىگە كەتتى. پەرى قىزى ئاسان بىلەن ھۈسەننى چاقىرىپ: «قانداق ئېلىپ قايتتىڭلار، شۇنى ئېيتىپ بېرىڭلار»، – دېدى. ئاسان بىلەن ھۈسەن: «ھە، قانداق ئېلىپ قايتتىڭلار دەيدىغان <FR/>نېمىسى بار، يۈگۈرۈك ئات بىلەن باردۇقتە ئېلىپ قايتتۇق»، – دېدى. پەرى قىزى ئېيتتى: «سىلەر راستىڭلارنى ئېيتماي ئولتۇرىسىلەر، بەرى بىر مەن ھازىر قۇشنى سۆزلىتىمەن، قۇش بارلىق ھەقىقەتنى ئېيتىپ، سىلەرنىڭ سۆزلىرىڭلار يالغان بولسا، باشلىرىڭلارنى ئالىمەن!» – دېدىدە قۇشقا «سۆزلە» دەپ بەلگۈ بەردى. قۇش يولدا بولغان ۋەقەنىڭ بارلىغىنى ئېيتتى: «خاسان ئاق كۆڭۈل، رەھىمدىل يىگىت ئىكەن، يىغلاپ قويمىغاندىن كېيىن، ئەگەشكىنىم راست، خاسان مېنى ئېلىپ، مېنىڭ بۇرۇنقى ئىگەمنىڭ ئۆيىگە ئېلىپ كەلدى. شۇنىڭدىن كېيىن ھەممىمىز مۇشۇ ياققا قاراپ كېلىۋاتقىنىمىزدا، يولدا ئېزىلىپ – توزۇپ كەتكەن، ئېچىقاپ كېلىۋاتقان ئاسان بىلەن ھۈسەننى ئۇچراشتۇردۇق. خاسان بۇ ئىككىلىسىنى تاماققا تويغۇزۇپ، كىيىم كىيىندۈرگەن ئىدى، بۇلار خاسانغا قەستلىك ئويلاپ، قۇدۇققا ئالداپ چۈشۈرۈپ تاشلاپ كەتتى. شۇندىن كېيىن مېنىڭ بۇرۇنقى ئىگەمنى ئىككىسى «مەن ئالىمەن»، «مەن ئالىمەن» دەپ تالاشقان ئىدى، ئۇ قىز ئىككىلىسىگە تەگمەي، ئايدالاغا قاڭقىپ كەتتى. ئۇلارنىڭ ئاچتىن ئۆلىدىغان ۋاقتى بولغىنى يوق، تېخى <FR/>تىرىك بولۇشى مۇمكىن»، – دېدى.

Quşu qızıl qəfəsə qoyub ötdürmüşlər. Quş hüzünlü, kədərli bir səslə, acı-acı ötürmüş. Elə o vaxt göydə uçub, quşu axtararaq geniş səmanı gəzib duran pəri qızının əsgərləri Həsənin ölkəsinin üzərinə insan kimi düşməyə başlamışlar. Göydən insan yağınca, Həsənin ölkəsinin insanları dəhşətə düşmüş, qorxmuş, padşahın yanına gəlib gizlənmişlər. Pəri padşahının qızı əsgərləri ilə quşun olduğu yerə gəlmiş, padşahı qabağına çağırmış. Padşah yatan yerdən qalxmış, paltarını geymiş, belini bağlamış, Allaha sığınıb pəri padşahının qabağına gəlmiş. Pəri qızı padşahtan soruşmuş: “Ey insanoğlunun padşahı! Bu quşu hansı oğlunuz gətirdi, onu mənə göstərin, mən sizin o oğlunuzla danışaram,” deyə söyləmiş. “Ey pəri qızı! Bu quşunuzu mən yuxumda gördüm, bir görməyə həvəsləndiyim doğrudur. Gətirin deyə üç oğlumu göndərdiyim doğrudur. Amma o üç oğlumdan ikisi sağ-salamat geri gəldi, ən kiçiyi, çox sevdiyim oğlum isə dönmədi, yolda balıq uddu deyə gəldilər, yalan mı doğrudur hələ başa düşməmişəm. Amma o oğlumun acısından bu quşu ilk dəfə görürəm, qalanını o sağ gələn iki oğlumdan soruşun!” demiş və padşah evinə getmiş. Pəri qızı Asan və Üsəni çağırıb: “Necə gətirdiniz, onu danışın,” demiş. Asan və Üsən: “E, necə gətirdiniz deməyin nə mənası var, sürətli atla getdik də gətirdik,” demişlər. Pəri qızı demiş ki: “Siz doğru demirsiniz, nə olursa olsun, mən indi quşu danışdıraram, quş bütün həqiqəti danışarsa və sizin sözləriniz yalan çıxarsa, başlarınızı alaram!” demiş və quşa “danış” deyə işarə vermiş. Quş yolda olan hadisənin hamısını danışmış: “Həsən yaxşı qəlbli, rəhmli bir gənc idi, ağlamağa davam edincə, arxasınca getdiyim doğrudur, Həsən məni götürüb, mənim əvvəlki sahibimin evinə gətirdi. Ondan sonra hamımız bu tərəfə gələrkən, yolda pərişan halda, aclıqdan taqətdən düşmüş Asan və Üsənə rast gəldik. Həsən bu ikisini yeməklə doyurub, paltar geydirdi, amma bunlar Həsənə pislik fikirləşib, quyuya aldadaraq atıb getdilər. Ondan sonra mənim əvvəlki sahibimi ikisi “mən alaram”, “mən alaram” deyə mübahisə etdilər, amma o qız ikisinə də getmədi, kimsəsiz yerlərə yox olub getdi. Onların aclıqdan öləcək qədər vaxtları dolmadı, hələ də yaşaya bilərlər,” deyə danışmış quş.

Пері қызының бір әскері жержүзін бір сағатта айналып шығатын жүйрік екен, пері қызы сол жүйрікті жұмсады, ал Асан мен Үсеннің басын кесіп алды. Пері қызының мұнысына патша қарсы болған жоқ. Асан мен Үсеннің басы алынып болған кезде, жүйрік пері Хасан мен Қызды алып келді. Пері қызы Хасанның батырлығына, адамгершілігіне риза болып, құсты өз қолынан Хасанның әкесіне сыйлайды. Патша пері қызына алғыс айтып, қырық күн той, отыз күн ойын жасады. Пері қызы әскерімен қонақ болды. Сонымен адамзат пен пері араласқан үлкен той болыпты.

One of the fairy soldiers had a steed so swift that it could circle the whole world in just one hour. The Fairy King’s daughter sent that swift messenger to search for Hasan and the girl, while she ordered Asan and Üsen to be executed. The king did not object to her judgment. By the time the two brothers were beheaded, the swift fairy returned, bringing Hasan and the girl with him. The Fairy King’s daughter was deeply moved by Hasan’s bravery and kindness. Out of respect, she took the bird in her own hands and presented it as a gift to Hasan’s father. The king thanked the fairy princess and held a great celebration, forty days of feast and thirty nights of merriment. The fairy princess and her army stayed as honored guests. Thus, a grand festival was held, uniting humans and fairies in joy and friendship.

Pari qizining bir askari yer yuzini bir soatda aylanib chiqadigan darajada tezkor ekan. Pari qizi o‘sha tezkor askarni yubordi, Husan va akasining esa boshini kestirdi. Pari qizining bu ishiga podsho qarshilik qilmadi. Husan va akasining boshi olingan vaqtda, tezkor pari Hasan va qizni olib keldi. Pari qizi Hasanning botirligiga, odamiyligiga rizo bo‘lib, qushni o‘z qo‘li bilan Hasanning otasiga sovg‘a qildi. Podsho pari qiziga minnatdorchilik bildirib, qirq kun to‘y, o‘ttiz kun tomosha qildi. Pari qizi askarlari bilan mehmon bo‘ldi. Shunday qilib, insonlar va parilar aralashgan katta to‘y bo‘lib o‘tibdi.

Peri kızının bir askeri, yeryüzünü bir saatte dolaşıp çıkan bir koşucuymuş meğer, peri kızı o koşucuyu göndermiş, Asan ile Üsen’in başlarını da kesivermiş. Peri kızının bu yaptığına padişah karşı çıkmamış. Asan ile Üsen’in başları alındıktan sonra, koşucu peri Hasan ile kızı getirmiş. Peri kızı Hasan’ın cesurluğuna, insanlığına pek bir razı olmuş, kuşu kendi elinden Hasan’ın babasına armağan etmiş. Padişah peri kızına teşekkür etmiş, kırk gün toy, otuz gün oyun yapmış. Peri kızı ordusuyla birlikte misafir olmuş. Böylece insanoğlu ile peri karışık büyük bir toy olmuş.

پەرى قىزىنىڭ بىر ئەسكەرى يەر يۈزىنى <FR/>بىر سائاتتا ئايلىنىپ چىقىدىغان چاققان ئىكەن، پەرى قىزى شۇ چاققانلارنى ئەۋەتتى، ئاسان بىلەن ھۈسەننىڭ بولسا بېشىنى كېسىپ ئالدى. پەرى قىزىنىڭ مۇشۇ قىلغىنىغا پادىشا قارشى بولغىنى يوق. ئاسان بىلەن ھۈسەننىڭ بېشى ئېلىنىپ بولغان ۋاقتىدا، چاققان پەرى خاسان بىلەن قىزنى ئېلىپ كەلدى. پەرى قىزى خاساننىڭ <MS/>باتۇرلىغىغا، ئادامگەرچىلىگىگە رىزا بولۇپ، قۇشنى ئۆز قولىدىن خاساننىڭ دادىسىغا سوغا قىلىدۇ. پادىشا پەرى قىزىغا رەخمەت ئېيتىپ، قىرىق كۈن توي، ئوتتۇز كۈن ئويۇن ياسىدى. پەرى قىزى ئەسكەرلىرى بىلەن <FR/>مېھمان بولدى. شۇنىڭ بىلەن ئادەمزات بىلەن پەرىلەر ئارىلاشقان چوڭ توي بولۇپتۇ.

Pəri qızının bir əsgəri, yeraltı bir saatda gəzib çıxan bir qaçıcı imiş, pəri qızı o qaçıcını göndərmiş, Asan və Üsənin başlarını da kəsib atmış. Pəri qızının bu etdiyinə padşah etiraz etməmiş. Asan və Üsənin başları kəsildikdən sonra, qaçıcı pəri Həsən və qızı gətirmiş. Pəri qızı Həsənin cəsarətinə, insanlığına çox razı qalmış, quşu öz əli ilə Həsənin atasına hədiyyə etmiş. Padşah pəri qızına təşəkkür etmiş, qırx gün toy, otuz gün oyun etmiş. Pəri qızı ordusu ilə birlikdə qonaq olmuş. Beləliklə, insanoğlu ilə pəri qarışıq böyük bir toy olmuş.

Баяғыда Әлболсын деген бір қоңырқай шаруа болыпты. Оның әйелі және бір қызы болыпты. Күндердің бірінде Әлболсын тоқал алуды арман етіпті. Әлболсын тоқал алуды, бір жақтан, жұрт көзіне түсу, екінші жақтан, үй тіршілігінде қол ұзарту деп түсінетін болса керек. Күндердің бірінде Әлболсын арманына жетіп, тоқал алады. Ол да қыз табады. Өзі ұл таппағанбәйбіше тоқалдың да ұл таппауын тілейді екен. Іштей қуана отырып, ұл таппады деп жазғырып, «әдіре қалсын, күң неме» деп, тоқалды басынып алыпты, оған күн көрсетпепті. Тоқал байғұс арқалап отын, шелектеп су тасыпты, сиырды сауатын да, атты ерттейтін де, жүн түтіп, жіп иіріп, қап тоқитын да сол болыпты. Қыста суыққа тоңып, жазда ыстыққа қарылып, аш жүріпті. Жаман сырма киіз етігін үсті-үстіне жамап киіп, бақытсыз қызын баспақ теріге орап өсіріпті.

Long ago there lived a modest peasant named Albolsyn. He had a wife and one daughter. One day Albolsyn began dreaming of taking a second wife. He thought a second wife would not only raise his standing among people but also help with the housework. In time, his dream came true, and he took a second wife. Soon she gave birth to a baby girl. His first wife, who had never borne a son, secretly hoped that the new wife wouldn’t have one either. When her wish came true, she rejoiced inwardly but still mocked and mistreated the second wife, calling her names like “worthless slave.” From that day, the poor woman knew no peace. She carried firewood on her back, fetched water in buckets, milked the cows, saddled the horses, carded wool, spun yarn, and wove sacks. She suffered from cold in winter and heat in summer, often hungry and in rags. Her worn felt boots were patched over and over again. She wrapped her unfortunate daughter in calfskin to keep her warm.

Qadim zamonda Albolsin degan bir o‘rtahol dehqon bo‘lgan ekan. Uning xotini va bir qizi bor edi. Kunlarning birida Albolsin to‘qol olishni orzu qilibdi. Albolsinning fikricha, to‘qol olish bir tomondan el ko‘ziga tushish bo‘lsa, ikkinchi tomondan uy ishlarida yordamchi bo‘ladi, deb hisoblar edi. Kun kelib Albolsin orzusiga yetibdi va to‘qol olibdi. U ham qiz tug‘ibdi. O‘zi o‘g‘il ko‘rmagan boybiche (birinchi xotin) to‘qolning ham o‘g‘il tug‘masligini tilar ekan. Ichida quvonib tursa-da, uni o‘g‘il tug‘mading deb ayblab, «qurib ketsin, cho‘ri» deya kamsitib, unga kun bermay qo‘yibdi. Sho‘rlik to‘qol orqalab o‘tin tashibdi, chelaklab suv keltiribdi; sigir sog‘adigan ham, ot egarlaqdigan ham, jun titib, ip yigirib, qop to‘qiydigan ham o‘zi bo‘libdi. Qishda sovuqdan qotib, yozda issiqdan kuyib, och-nahor yuribdi. Eskirgan sirma kigiz etigini ustma-ust yamab kiyib, baxtsiz qizini buzoq terisiga o‘rab o‘stiribdi.

Vaktiyle Elbolsın adında, mütevazı bir çiftçi yaşarmış. Onun bir eşi ve bir de kızı varmış. Günlerden birinde Elbolsın ikinci bir eş edinmeyi arzulamış. Elbolsın ikinci bir eş almayı, bir yandan cemiyette itibar kazanmak, diğer yandan da hanede yardımcı bir el bulmak olarak addedermiş anlaşılan. Günlerden bir gün Elbolsın arzusuna nail olmuş, ikinci bir eş almış. O da bir kız çocuğu dünyaya getirmiş. Kendisi erkek evlat doğuramayan birinci karısı (baybişe), ikinci karının da erkek evlat doğurmamasını istemiş. İçten içe sevinç duyarken, erkek evlat doğurmadı diye ayıplamış, “defolsun, bu köle” diye ikinci eşi hor görmüş, ona hayatı zindan etmiş. Zavallı ikinci eş, sırtında odun taşımış, kovalarla su taşımış, ineği sağan da, atı eyerleyen de, yün didip ip eğiren, çuval dokuyan da o olmuş. Kışın soğuktan donmuş, yazın sıcaktan kavrulmuş, aç ve çıplak gezmiş. Eski püskükeçe çizmelerini üst üste yamayıp giymiş, bahtı kara kızını ise post deriye sarıp büyütmüş.

بۇرۇندا ئەلبولسىن دېگەن بىر قوڭۇرقاي چارۋىچى بولۇپتۇ. ئۇنىڭ ئايالى ۋە بىر قىزى بولۇپتۇ. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئەلبولسىن <MS/>توقال ئېلىشنى ئارمان قىلىپتۇ. ئەلبولسىن توقال ئېلىشنى، بىر تەرەپتىن، يۇرت كۆزىگە چۈشۈش، ئىككىنچى تەرەپتىن، ئۆي تىرىكچىلىگىدە قول ئۇزارتىش دەپ چۈشىنىدىغان بولۇشى كېرەك. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئەلبولسىن ئارمانىغا يېتىپ، <MS/>توقال ئالىدۇ. ئۇما قىز تاپىدۇ. ئۆزى ئوغۇل تاپمىغان <MS/>چوڭ ئايالى <MS/>توقالىنىڭمۇ ئوغۇل تاپمىغىنىنى تىلەيدىكەن. ئىچىدىن خۇشال ئولتۇرۇپ، ئوغۇل تاپمىدى دەپ ئەيىپلەپ، «<MS/>يوقاپ كەتسۇن ،<MS/>قۇل ھارام» دەپ، <MS/>كىچىك ئايالنى بېسىۋاپتۇ، ئۇنىڭغا كۈن كۆرسەتمەپتۇ. كىچىك ئايالى بېچارە دۈمبىسىگە ئېتىپ ئوتۇن، چېلەكلەپ سۇ توشۇپتۇ، سىيىرنىمۇ ساغاتتى، ئاتنىمۇ ئەگەشتۈرەتتى، يۇڭ تىتىپ، يىپ ئېگىرىپ، قاپ توقۇيدىغانمۇ شۇ بولۇپتۇ. قىشتا سوققا توڭۇپ، يازدا ئىسسىققا چىدىماي، ئاچ – يالىڭاچ يۈرۈپتۇ. يامان <MS/>تېيىلغاق كىگىز ئۆتىگىنى ئۈستى – ئۈستىگە ياماپ كىيىپ، بەخىتسىز قىزىنى <MS/>يۇمۇشاق تېرىگە ئوراپ ئۆسۈتۈرۈپتۇ.

Vaxtilə Elbolsın adlı, təvazökar bir əkinçi yaşayırmış. Onun bir yoldaşı və bir də qızı varmış. Günlərin birində Elbolsın ikinci bir yoldaş almağı arzulamış. Elbolsın ikinci bir yoldaş almağı, bir tərəfdən cəmiyyətdə hörmət qazanmaq, digər tərəfdən də evdə yardımçı bir əl tapmaq kimi düşünmüş anlaşılan. Günlərin bir günü Elbolsın arzusuna çatmış, ikinci bir yoldaş almış. O da bir qız uşağı dünyaya gətirmiş. Özü oğlan övladı doğura bilməyən birinci arvadı (baybişə), ikinci arvadın da oğlan övladı doğurmamasını istəmiş. İçdən-içə sevinclə, oğlan övladı doğurmadı deyə onu qınamış, “rədd olsun, bu qul” deyə ikinci yoldaşını alçaltmış, ona həyatı zindan etmiş. Yazıq ikinci yoldaş, kürəyində odun daşımış, vedrələrlə su daşımış, inəyi sağan da, atı yəhərləyən də, yun didib ip əyirən, çuval toxuyan da o olmuş. Qışın soyuğundan donmuş, yazın istisindən qovrulmuş, ac və çılpaq gəzmiş. Köhnə-tükənmiş keçə çəkmələrini üst-üstə yamayıb geymiş, bəxti qara qızını isə dəri posta sarıb böyütmüş.

Бәйбішенің қызы Әлболсынның тапқанын киіп, тоқалдың қызы ысытып берген сумен басын жуып, шашын тарап білгенін істепті. Еркелікпен аузына келген сөзді сөйлеп, бәдік және дөрекі болып өсіпті. Әлболсын осы екі қыздан кейін перзент көрмепті.

The elder wife’s daughter wore everything her father brought home, while the younger daughter washed her hair with the water she heated and learned the little she could by watching others. The elder girl grew up spoiled, rude, and sharp-tongued. After these two girls, Albolsyn had no more children.

Birinchi xotinning qizi Albolsin topgan narsalarni kiyib, ikkinchi xotinning qizi isitib bergan suv bilan boshini yuvib, sochlarini tarab, bilganini qildi. U erkalik bilan og‘ziga kelganini gapirib, g‘iybatchi va qo‘pol bo‘lib o‘sdi. Albolsin bu ikki qizdan keyin farzand ko‘rmadi.

Baybişe’nin kızı Elbolsin’ın getirdiği her şeyi kullanmış, ikinci eşin kızının ısıtıp verdiği suyla başını yıkamış, saçını taramış, istediğini yapmış. Şımarıkça ağzına geleni söylemiş, terbiyesiz ve kaba bir şekilde büyümüş. Elbolsın bu iki kızdan sonra hiç çocuk görmemiş.

<MS/>چوڭ ئايالىنىڭ قىزى ئەلبولسىننىڭ تاپقىنىنى كىيىپ، <MS/>كىچىك ئايالىنىڭ قىزى ئىسىتىپ بەرگەن سۇ بىلەن بېشىنى يۇيۇپ، چېچىنى تاراپ بىلگىنىنى قىلىپتۇ. ئەركىلىك بىلەن ئېغىزىغا كەلگەن سۆزنى سۆزلەپ، <MS/>بېكارچى يەنە <MS/>ئەدەپسىز بولۇپ ئۆسۈپتۇ. ئەلبولسىن مۇشۇ ئىككى قىزدىن كېيىن <MS/>پەرزەنت كۆرمەپتۇ.

Baybişənin qızı Elbolsinin gətirdiyi hər şeyi istifadə etmiş, ikinci yoldaşın qızının isidib verdiyi suyla başını yuyub, saçını daramış, istədiyini etmiş. Şıltaqca ağzına gələni söyləmiş, tərbiyəsiz və kobud bir şəkildə böyümüş. Elbolsın bu iki qızdan sonra heç uşaq görməmiş.

Күндер өтіп, ай толыпты, айлар өтіп жыл толыпты, жылдан жыл өтіп, екі қыз ержетіпті.

Time passed, the months and years went by, and both girls grew up.

Kunlar o‘tib, oy to‘ldi, oylar o‘tib, yil to‘ldi, yillar o‘tib, ikki qiz voyaga yetdi.

Günler geçmiş, aylar dolmuş, aylar geçmiş yıllar dolmuş, yıldan yıla geçip, iki kız da büyümüş.

كۈنلەر ئۆتۈپ، ئاي تولۇپتۇ، ئايلار ئۆتۈپ يىل تولۇپتۇ، يىلدىن يىل ئۆتۈپ، ئىككى قىز چوڭ بولۇپتۇ.

Günlər keçmiş, aylar dolmuş, aylar keçmiş illər dolmuş, ildən ilə keçib, iki qız da böyümüş.

Тоқалдың қызы күң атаныпты. Анасының толып жатқан қиыншылықтарын өз үстіне алып, отын тасып, су әкелетін, ыдыс-аяқ жуатын, сиыр бағатын болыпты. Бәйбішенің қызы бәйбішеліктің әрекет-кимылын, тәкаппарлығын, зілін және жасанды маңғаздықтарын келтіре алмай, шешесінен күнде сөз естіп, таяқ жеп, соның салдарынан өтірікші, жалтарғыш қу болып өсіпті. Бір күні шешесі ұрып-ұрып қуып шығарыпты. Ол жүгірген бойы сиыр бағып жүрген күң ге барыпты. Барса, күң бір шидің түбінде бірдемені жеп отыр екен. Аң-таң болып біраз тұрыпты, тоқалдың қызы оны байқамай, қолындағы өрік-мейіздерін жеп отыра беріпті. Бәйбішенің қызы дереу өзгеріп: – Сіңлім, не жеп отырсың, маған да берші! – деп сұрапты.

The younger one, the daughter of the second wife, was treated as a servant. She took on all her mother’s burdens — carrying water and firewood, washing dishes, and tending the cows. The elder daughter, meanwhile, tried to imitate her mother’s pride and arrogance but lacked her cunning. Because of that, she was scolded and beaten daily. Over time, she grew deceitful and sly. One day, after being beaten and driven out, the elder girl ran away to the pasture where the servant girl was herding cows. When she arrived, she saw the servant girl sitting under a reed bush, eating something. Curious, she stood watching for a while. The servant girl didn’t notice her and kept eating the dried apricots and raisins in her hands. The elder girl suddenly said: – Little sister, what are you eating? Give me some too!

To‘qolning qizi cho‘ri deb atalibdi. U onasining son-sanoqsiz qiyinchiliklarini o‘z zimmasiga olib, o‘tin tashir, suv keltirar, idish-tovoq yuvar va sigir boqar edi. Boybichening qizi esa boybichelarga xos xatti-harakatlarni, takabburlikni, zaharxandani va yasama ulug‘vorlikni eplay olmay, onasidan kunda gap eshitib, tayoq yerdi. Buning oqibatida u yolg‘onchi, gapdan qochadigan ayyor bo‘lib o‘sibdi. Bir kuni onasi uni urib-urib, uydan quvib solibdi. U yugurgancha sigir boqib yurgan cho‘ri qizning oldiga boribdi. Borsa, cho‘ri qiz bir qamish (shiy) tubida nimadir yeb o‘tirgan ekan. Boybichening qizi hayron bo‘lib bir oz qarab turibdi, to‘qolning qizi esa uni payqamay, qo‘lidagi o‘rik va mayizlarni yeb o‘tiraveribdi. Boybichening qizi darrov o‘zini o‘zgartirib: – Singlim, nima yeyapsan, menga ham bergin! – deb so‘rabdi.

İkinci eşin kızı cariye diye anılmış. Annesinin sayısız zorluklarını kendi üzerine almış, odun taşımış, su getirmiş, bulaşık yıkamış, inek güder olmuş. İlk eşin kızı ise ilk eşliğin hareketlerini, kibirini, öfkesini ve yapmacık gururunu gösteremediği için annesinden her gün laf işitmiş, dayak yemiş, bunun sonucunda da yalancı, kaçamakçı ve kurnaz biri olarak büyümüş. Bir gün annesi döve döve dışarı kovmuş. O da koştuğu gibi inek güden cariyeye gitmiş. Gitmiş ki, cariye bir sazlığın dibinde bir şeyler yiyip oturuyormuş. Şaşkınlıkla bir süre durmuş, ikinci eşin kızı onu fark etmeden, elindeki kayısı ve kuru üzümleri yiyip oturmaya devam etmiş. İlk eşin kızı hemen değişmiş: “Kardeşim, ne yiyorsun, bana da versene!” diye sormuş.

<MS/>كىچىك ئايالىنىڭ قىزى <MS/>قۇل ئاتىلىپتۇ. ئانىسىنىڭ تولۇپ ياتقان قىيىنچىلىقلىرىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىپ، ئوتۇن توشۇپ، سۇ ئېلىپ كېلىدىغان، قاچا – قومۇچ يۇيىدىغان، سىيىر باقىدىغان بولۇپتۇ. <MS/>چوڭ ئايالىنىڭ قىزى ئانىسىنىڭ ھەرىكەت – يۈرۈشىنى، تەككەپۇرلىغىنى، زۇلۇم يەنە ياساندى غورۇرلۇقنى كەلتۈرەلمەي، ئانىسىدىن كۈندە سۆز ئاڭلاپ، تاياق يەپ، شۇنىڭ ئاقىۋىتىدىن يالغانچى، جاۋاپكەرسىز قۇۋ بولۇپ ئۆسۈپتۇ. بىر كۈنى ئانىسى ئۇرۇپ – ئۇرۇپ قوغلاپ چىقىرىپتۇ. ئۇ يۈگەرگەن بويى سىيىر بېقىپ يۈرگەن قۇلغا بېرىپتۇ. بارسا، قۇل بىر شىۋىقنىڭ تۈۋىدە بىر نېمىنى يەپ ئولتۇر ئىكەن. ھاڭ – تاڭ بولۇپ بىر ئاز تۇرۇپتۇ، <MS/>كىچىك ئايالنىڭ قىزى ئۇنى بايقىماي، قولىدىكى ئۆرۈك – مېغىزلارنى يەپ ئولتۇرىۋېرىپتۇ. <MS/>چوڭ ئايالىنىڭ قىزى دەررۇ ئۆزگىرىپ: – سىڭلىم، نېمە يەپ ئولتۇرىسەن، ماڭىما بەرگىنە! – دەپ سوراپتۇ.

İkinci yoldaşın qızı cariyə deyə çağırılmış. Anasının saysız çətinliklərini öz boynuna götürmüş, odun daşımış, su gətirmiş, qab-qacaq yumuş, inək otaran olmuş. Birinci yoldaşın qızı isə birinci yoldaşın hərəkətlərini, təkəbbürünü, qəzəbini və yalançı qürurunu göstərə bilmədiyi üçün anasından hər gün söz eşitmiş, döyülmüş, bunun nəticəsində də yalançı, gizlədən və hiyləgər biri kimi böyümüş. Bir gün anası onu döyə-döyə çölə qovmuş. O da qaçdığı kimi inək otaran cariyənin yanına getmiş. Görüb ki, cariyə bir qamışlığın dibində nələrsə yeyib oturub. Təəccüblə bir müddət durmuş, ikinci yoldaşın qızı onu fərq etmədən, əlindəki ərik və kişmişləri yeyib oturmağa davam etmiş. Birinci yoldaşın qızı dərhal dəyişmiş: “Bacı, nə yeyirsən, mənə də versənə!” deyə soruşmuş.

Байқамай қалған күң сасып: – Ойбай, не жеп отырушы едім, қарным ашқан соң бұталардың басындағы бірдеңелерді теріп жеп отырмын, – деп өрік-мейіздерін тыға қойыпты. ана Қыз : – Әкелші, не болса да мен көрейін, – деп қадалып тұрып алғаннан кейін, күң лажсыздан бір тал мейіз беріпті. Бәйбішенің қызы қолына мейіз тиісімен ұшып шешесіне келіп: – Апа, «айдалада сиыр бағып қаңырығы түтеп, жұлығы шығып, үйге келсе, жуынды ішіп, суымен кіріп, күлімен шығып жүрген әлгі қу күң құрлы ақыл, ес болмады сен албастыда» деп, маған кешке шейін ұрсасың. Ол сияқты күнде өрік-мейіз жесем, мен де ақылды болар едім, – депті. Шешесі жалма-жан қызының қолындағы мейізді алып татып көріп, қызына: – күңніңартынан аңдып жүр, қайтер екен, – деп тапсырыпты. Сөйтсе, сиырдың ішінде бір көк сиыр бар екен. Ол өріске барғанда, күңге өрік-мейіз құсып беріп жүреді екен. Күң жартысын өзі жеп, жартысын шешесіне әкеліп беріп жүреді екен. Бұл оқиғаны қызына аңдытып жүріп әбден білгеннен кейін бәйбіше Әлболсынның мазасын алыпты. Ақыры қояр да қоймай жүріп, көк сиырды сойғызатын болыпты.Күңкөк сиырды әкелуге жылай-жылай барады. Көк сиыр жылап келген қызды көріп, жерге қарап мөңіреп, көкке қарап есінеп: «Жылама, мен тегінде сен үшін жаралғанмын, мені сойғанда, ешкімге сездірмей төрт сирағымды, жалбыршақ қарнымды, екі мүйізімді, қарнымды, тілімді ал, ішегімнен бір-екі құлаш ал, сөйт те барлығын мен күнде мейіз құсып беріп жүрген жерге апарып көм. Үш күннен кейін аш», – депті.

Startled, the servant girl stammered: – Oh, I… I was just hungry, so I picked something off the bushes to eat, – and quickly hid her apricots and raisins. But the elder girl insisted: – Come on, let me see what it is! – and wouldn’t leave her alone until the servant reluctantly handed her a single raisin. The moment the elder girl got it, she ran straight home to her mother. – Mother! – she cried. – You scold me all day, saying I’m a fool, that I’ll never be as clever as that poor slave who comes home dirty and smells like cows. If I ate what she eats every day – these apricots and raisins – I’d be smart too! Her mother took the raisin, tasted it, and said: – Follow her secretly. Find out where she gets these. So the elder daughter began spying. She soon discovered that among the cows there was one special blue cow. Each day, when they went to pasture, the blue cow would vomit up apricots and raisins for the servant girl. The girl would eat half and take the rest home to her mother. When the elder wife learned this, she began pestering Albolsyn relentlessly until he agreed to have the blue cow slaughtered. The servant girl wept bitterly as she was sent to bring the cow for slaughter. Seeing her tears, the blue cow looked down at the ground and mooed mournfully, then raised its head to the sky and said: – Do not cry. I was born for your sake. When they slaughter me, take my four legs, my soft stomach, my two horns, my tongue, and a few arm-lengths of my intestines. Tell no one. Bury them all where I used to give you the apricots and raisins. Open the ground after three days.

Payqamay qolgan cho‘ri qiz shoshib qolib: – Voy, nima ham yerdim, qornim ochganidan butalar uchidagi narsalarni terib yeb o‘tiribman, – deb o‘rik-mayizlarini yashiribdi. Anavi qiz: – Berchi, nima bo‘lsa ham men ko‘ray, – deb qadalib turib olganidan keyin, cho‘ri qiz ilojsizlikdan bir dona mayiz beribdi. Boybichening qizi qo‘liga mayiz tegishi bilan yugurib onasining oldiga boribdi: – Opa, “dalada sigir boqib, tomog‘i qaqrab, abgor bo‘lib yursa ham, uyga kelsa yuvindi ichib, kulini chiqarib yurgan anavi ayyor cho‘richalik aqling yo‘q sening, albasti”, deb meni kechgacha urishasiz. Agar men ham u kabi har kuni o‘rik-mayiz yesam, men ham aqlli bo‘lar edim, – debdi. Onasi darhol qizining qo‘lidagi mayizni olib tatib ko‘ribdi va qiziga: – Cho‘rining ortidan poylab yur, nima qilar ekan, – deb topshiribdi. Surishtirsa, sigirlarning ichida bir ko‘k sigir bor ekan. U yaylovga borganda cho‘ri qizga o‘rik-mayiz qusib berar ekan. Cho‘ri qiz yarmini o‘zi yeb, yarmini onasiga olib kelib berar ekan. Bu voqeani qizi orqali poylab, obdon bilib olgach, boybiche Albolsinning mazasini qochiribdi. Oxiri qo‘ymay turib, ko‘k sigirni so‘ydiradigan bo‘libdi. Cho‘ri qiz ko‘k sigirni olib kelishga yig‘lay-yig‘lay boribdi. Ko‘k sigir yig‘lab kelgan qizni ko‘rib, yerga qarab mo‘rab, ko‘kka qarab esnabdi: “Yig‘lama, men aslida sen uchun yaralganman. Meni so‘yganlarida, hech kimga sezdirmay to‘rt oyog‘imni, qatrin qornimni, ikki shoximni, qornimni, tilimni va ichagimdan bir-ikki qulochar ol, shunday qil-da, hammasini men har kuni mayiz qusib berib yurgan joyga aparib ko‘m. Uch kundan keyin och”, – debdi.

Farkına varmayan kız şaşkınlıkla: “Eyvah, ne yiyordum ki, karnım acıkınca çalılıkların tepesindeki bir şeyleri toplayıp yiyordum,” demiş, kayısı ve kuru üzümlerini hızla saklamış. O kız (ilk eşin kızı): “Getir bakalım, ne olursa olsun ben göreyim,” diye ısrarla durup alınca, cariye çaresizce bir tane kuru üzüm vermiş. İlk eşin kızı, eline kuru üzüm geçer geçmez annesine koşmuş: “Anne, ‘ıssız yerlerde inek güdüp burnu akıp, canı çıkmış, eve gelince bulaşık suyu içip, suyla girip, külle çıkan o kurnaz cariye kadar aklın, zekan yok sende, ey cadı’ diye bana akşama kadar kızıyorsun. Onun gibi her gün kayısı ve kuru üzüm yeseydim, ben de akıllı olurdum,” demiş. Annesi hemen kızının elindeki kuru üzümü alıp tatmış ve kızına: “Cariyenin peşinden git, ne yapacakmış, bir bak,” diye tembihlemiş. Meğer, ineklerin arasında bir gök inek varmış. O, otlağa gittiğinde, cariyeye kayısı ve kuru üzüm kusup verirmiş. Cariye yarısını kendi yer, yarısını da annesine getirirmiş. Bu olayı kızına takip ettirip iyice öğrendikten sonra ilk eş Elbolsın’ın huzurunu kaçırmış. Sonunda ısrar ede ede, gök ineği kestirmeye karar vermiş. Cariye, gök ineği getirmeye ağlaya ağlaya gitmiş. Gök inek, ağlayarak gelen kızı görünce, yere bakıp böğürmüş, göğe bakıp iç çekmiş: “Ağlama, ben zaten senin için yaratıldım, beni kestiklerinde, kimseye hissettirmeden dört bacağımı, sarkan karnımı, iki boynuzumu, iç organlarımı, dilimi al, bağırsağımdan bir-iki kulaç al, sonra hepsini benim her gün kuru üzüm kusup verdiğim yere götürüp göm. Üç gün sonra aç,” demiş.

بايقىماي قالغان قۇل چۆچۈپ: – ۋايەي، نېمە يەپ ئولتۇراتتىم، قوسىغىم ئاچقاندىن كېيىن پۇتاقلارنىڭ ئۈستىدىكى بىر نەرسىلەرنى تېرىپ يەپ ئولتۇرىمەن، – دەپ ئۆرۈك – مېغىزلىرىنى تىقىپ قويۇپتۇ. ئەۋۇ قىز: – بەرگىنە، <FR/>نېمە بولسىمۇ مەن كۆرەي، – دەپ قاراپ تۇرۇپ ئالغاندىن كېيىن، قۇل ئامالسىزلىقتىن بىر تال مېغىز بېرىپتۇ. چوڭ قىزى قولىغا مېغىزنى ئېلىپ شۇ ۋاقىتتا ئۇچۇپ ئانىسىغا كېلىپ: – ئاپا، «ئايدالادا سىيىر بېقىپ ئۆپكىسى كۆيۈپ، غەيرىتى چىقىپ، ئۆيگە كەلسە، يۇڭدىنى ئىچىپ، سۈيى بىلەن كىرىپ، كۈلى بىلەن چىقىپ يۈرگەن ھېلىقى قۇۋ <MS/>قۇلدا لايىق ئەقىل بار، ئەسما بولمىدى سەن <MS/>ئالۋاستىدا» دەپ، ماڭا كەچ كىرگىچە ئۇرۇشىسەن. ئۇ ئوخشاش كۈندە ئۆرۈك – مېغىز يېسەم، مەنمۇ ئېقىللىق بولار ئىدىم، – دەپتۇ. ئانىسى دەرھال قىزىنىڭ قولىدىكى مېغىزنى ئېلىپ تارتىپ كۆرۈپ، قىزىغا: – <MS/>قۇلنىڭ كەينىدىن كۈزىتىپ يۈر، قانداق قىلىدىكەن، – دەپ تاپشۇرۇپتۇ. شۇنداق قىلسا، سىيىرنىڭ ئىچىدە بىر كۆك سىيىر بار ئىكەن. ئۇ ئوتلاققا بارغاندا، <MS/>قۇلغا ئۆرۈك – مېغىز قۇسۇپ بېرىپ يۈرىدىكەن. <MS/>قۇل يېرىمىنى ئۆزى يەپ، يېرىمىنى ئانىسىغا ئەكېلىپ بېرىپ يۈرىدىكەن. بۇ ۋەقەنى قىزىغا كۈزەتكۈزۈپ يۈرۈپ ئۇبدان بىلگىنىدىن كېيىن چوڭ ئايالى ئەلبولسىننىڭ تىنىچلىقىنى ئاپتۇ. ئاخىرى <FR/>قويۇپما قويماي يۈرۈپ، كۆك سىيىرنى سويغىزۋېتىدىغان بولۇپتۇ. قۇل كۆك سىيىرنى ئەكىلىدىغانغا يىغلاپ – يىغلاپ بارىدۇ. كۆك سىيىر يىغلاپ كەلگەن قىزنى كۆرۈپ، يەرگە قاراپ مۆڭىرەپ، ئاسمانغا قاراپ ئۆزىگە كېلىپ: «يىغلىما، مەن ئەسلى <FR/>سەن ئۈچۈن يارالغانمەن، مېنى سويغاندا، ھېچ كىمگە سەزدۈرمەي تۆرت ئايىغىمنى، <MS/>دوغلاق قوسۇغۇمنى، ئىككى مۈڭگۈزۈمنى، قارنىمنى، تىلىمنى ئال، ئۈچىيىمدىن بىر – ئىككى غۇلاچ ئال، شۇنداق قىل بارلىغىنى مەن كۈندە مېغىز قۇسۇپ بېرىپ يۈرگەن يەرگە ئاپىرىپ كۆمگىن. ئۈچ كۈندىن كېيىن ئاچقىن»، – دەپتۇ.

Fərqinə varmayan qız təəccüblə: “Eyvah, nə yeyirdim ki, qarnım acıyanda kolluqların üstündəki bir şeyləri yığıb yeyirdim,” demiş, ərik və kişmişlərini tez gizlətmiş. O qız (birinci yoldaşın qızı): “Gətir görüm, nə olursa olsun mən görüm,” deyə israrla durub alanda, cariyə çarəsizcə bir dənə kişmiş vermiş. Birinci yoldaşın qızı, əlinə kişmiş keçər-keçməz anasına qaçmış: “Ana, ‘kimsəsiz yerlərdə inək otarıb burnu axıb, canı çıxmış, evə gələndə qab suyu içib, suyla girib, küllə çıxan o hiyləgər cariyə qədər ağlın, zəkan yoxdur səndə, ey cadu’ deyə mənə axşama qədər qışqırırsan. Onun kimi hər gün ərik və kişmiş yesəydim, mən də ağıllı olardım,” demiş. Anası dərhal qızının əlindəki kişmişi alıb dadmış və qızına: “Cariyənin arxasından get, nə edəcəkmiş, bir bax,” deyə tapşırmış. Məgər, inəklərin arasında bir göy inək varmış. O, otlağa gedəndə, cariyəyə ərik və kişmiş qusub verirmiş. Cariyə yarısını özü yeyər, yarısını da anasına gətirərmiş. Bu hadisəni qızına izlətdirib yaxşıca öyrəndikdən sonra birinci yoldaş Elbolsının rahatlığını əlindən almış. Nəhayət, israr edə-edə, göy inəyi kəsdirməyə qərar vermiş. Cariyə, göy inəyi gətirməyə ağlaya-ağlaya getmiş. Göy inək, ağlayaraq gələn qızı görəndə, yerə baxıb böyürmüş, göyə baxıb iç çəkmiş: “Ağlama, mən zatən sənin üçün yaradıldım, məni kəsəndə, heç kimə hiss etdirmədən dörd ayağımı, sallanan qarnımı, iki buynuzumu, daxili orqanlarımı, dilimi götür, bağırsağımdan bir-iki qulac götür, sonra hamısını mənim hər gün kişmiş qusub verdiyim yerə aparıb basdır. Üç gün sonra aç,” demiş.

Күңсиырдың сирақтары мен мүйіздерін оңай алған болса да, ішек-қарнын әрең алыпты. «Түнде ит алып кетті» қылып ұрлапты. Сөйтіпті де түн ішінде апарып сиырдың айтқан жеріне көміпті. Бір күн өтіпті, екі күн өтіпті, енді қайтер екен деп, бәйбішенің қызы бірінші, екінші күні де аңдып, оның соңынан қалмапты. Бірақ бұл күннің ішінде күңешнәрсе істемей тек жүргендіктен, бәйбіше қызының көңілі жәй тауып, аңдымайтын болыпты.

The servant girl managed to take the cow’s legs and horns easily, but the entrails were much harder to get. She had to sneak them away at night, pretending that dogs had carried them off. In the darkness, she went and buried them all in the place the Blue Cow had told her about. A day passed, then another. The elder wife’s daughter secretly followed her the first and second days, curious to see what would happen. But since the servant girl did nothing unusual those days, the elder daughter grew bored and stopped spying.

Cho‘ri qiz sigirning oyoqlari va shoxlarini osonlikcha olgan bo‘lsa-da, ichak-chovoqlarini arang qo‘lga kiritibdi. Ularni «tunda it olib ketdi» degan bahona bilan o‘g‘rincha olibdi. Shunday qilib, tun ichida aparib, sigir aytgan joyga ko‘mibdi. Bir kun o‘tibdi, ikki kun o‘tibdi, «endi nima qilar ekan» deb, boybichening qizi birinchi va ikkinchi kunlari ham poylab, uning ortidan qolmapdi. Biroq shu kunlar ichida cho‘ri qiz hech narsa qilmay, faqat yurganligi sababli, boybiche qizining ko‘ngli joyiga tushib, endi poylamaydigan bo‘libdi.

Cariye, ineğin bacaklarını ve boynuzlarını kolayca almış olsa da, iç organlarını zorlukla almış. “Gece köpek götürdü” diye çalmış. Sonra da gece vakti götürüp ineğin söylediği yere gömmüş. Bir gün geçmiş, iki gün geçmiş, şimdi ne yapacak diye, ilk eşin kızı birinci ve ikinci gün de takip etmiş, peşini bırakmamış. Ama bu günler içinde cariye hiçbir şey yapmayıp sadece yürüdüğü için, ilk eşin kızının gönlü rahatlamış, takip etmez olmuş.

<MS/>قۇل سىيىرنىڭ ئاياقلىرى بىلەن مۈڭگۈزلىرىنى ئوڭاي ئالغان بولسىمۇ، ئۈچەي – قېرنىنى ئاران ئاپتۇ. «تۈندە ئىت ئېلىپ كەتتى» دەپ ئوغلاپتۇ. شۇنداق قىلىپتۇدە تۈن ئىچىدە ئاپىرىپ سىيىرنىڭ ئېيتقان يېرىگە كۆمۈپتۇ. بىر كۈن ئۆتۈپتۇ، ئىككى كۈن ئۆتۈپتۇ، ئەمدى نېمە قىلىدىكى دەپ، <MS/>چوڭ ئايالىنىڭ قىزى بىرىنچى، ئىككىنچى كۈنىما كۈزىتىپ، ئۇنىڭ كەينىدىن قالماپتۇ. بىراق بۇ كۈننىڭ ئىچىدە قۇل ھەچ نەرسە قىلماي پەقەت يۈرگەنلىكتىن، چوڭ ئايالىنىڭ قىزىنىڭ كۆڭلى خەتىر جەم بولۇپ، كۈزەتمەيدىغان بولۇپتۇ.

Cariyə, inəyin ayaqlarını və buynuzlarını asanlıqla almış olsa da, daxili orqanlarını çətinliklə almış. “Gecə it apardı” deyə oğurlamış. Sonra da gecə vaxtı aparıb inəyin dediyi yerə basdırmış. Bir gün keçmiş, iki gün keçmiş, indi nə edəcək deyə, birinci yoldaşın qızı birinci və ikinci gün də izləmiş, arxasınca getmiş. Amma bu günlər ərzində cariyə heç nə etməyib sadəcə gəzdiyi üçün, birinci yoldaşın qızının ürəyi rahatlaşmış, izləməkdən vaz keçmiş.

Үшінші күн күңәлгі жерді ашса, келіскен бір пар етік, бір көйлек, жекей бөрік, жібек орамал тұр екен. Алып киіп көрсе, сондай жарасыпты. Бірақ көк сиыр сойылғанда, тілі басымен бірге қазанға түсіп кеткендіктен, оны ала алмай қалған екен, егер ол да болған болса келіскен күміс тарақ болып шықпақ екен.

On the third day, the servant dug up the spot — and there she found a beautiful pair of boots, a dress, a fine hat, and a silk scarf. When she tried them on, they fit her perfectly and looked stunning. But because the Blue Cow’s tongue had fallen into the cooking pot with its head, the girl hadn’t been able to take it. If she had, it would have turned into a silver comb to complete the set.

Uchinchi kuni cho‘ri qiz o‘sha joyni ochib ko‘rsa, juda kelishgan bir juft etik, bir ko‘ylak, jekey bo‘rik (hashamatli telpak) va ipak ro‘mol turgan emish. Olib kiyib ko‘rsa, o‘ziga shunday yarashibdiki, ta’riflab bo‘lmas. Biroq ko‘k sigir so‘yilganda, tili boshi bilan birga qozonga tushib ketganligi sababli uni ololmay qolgan ekan; agar u ham bo‘lganda, kelishgan kumush taroq bo‘lib chiqishi kerak ekan.

Üçüncü gün cariye o yeri açmış, tam da anlaştıkları gibi bir çift çizme, bir elbise, bir kürklü şapka, bir ipek eşarp duruyormuş. Alıp giyip bakmış, o kadar da yakışmış. Ama gök inek kesildiğinde, dili başıyla birlikte kazana düştüğü için onu alamamış meğer, eğer o da olsaydı anlaştıkları gümüş tarak olarak ortaya çıkacakmış.

ئۈچۈنچى كۈنى <MS/>قۇل ھېلىقى يەرنى ئاچسا، كېلىشكەن بىر جۈپ ئۆتۈك، بىر كۆينەك، <MS/>باھالىق باش كىيىم ،<MS/>ىپپەك ياغلىق تۇرىدىكەن. ئېلىپ كىيىپ كۆرسە، شۇنداق يارىشىپتۇ. بىراق كۆك سىيىر سويۇلغاندا، تىلى بېشى بىلەن بىرگە قازانغا چۈشۈپ كەتكەنلىكتىن، ئۇنى ئالاماي قالغان ئىكەن، ئەگەر ئۇما بولغان بولسا كېلىشكەن <MS/>كۈمۈچ تاغاق بولۇپ چىقاتتىكەن.

Üçüncü gün cariyə o yeri açmış, tam da razılaşdıqları kimi bir cüt çəkmə, bir paltar, bir xəz papaq, bir ipək şal dururmuş. Götürüb geyinib baxmış, o qədər də yaraşırmış. Amma göy inək kəsiləndə, dili başı ilə birlikdə qazana düşdüyü üçün onu ala bilməmiş, əgər o da olsaydı razılaşdıqları gümüş daraq kimi ortaya çıxacaqmış.

Бұл киімдерді көрген күңбұрынғысынан әрі шаттанып, суға барып әбден шомылыпты, басын жуып, шашын қолымен болса да әдемілеп тарапты. Әлгі киімдерді сиыр баққанда киіп, үйіне қайтқанда, өз орнына тығып қойып кетіп жүріпті.

Overjoyed, the servant girl bathed thoroughly in the river, washed her hair, and carefully combed it with her fingers. Then, dressed in her new clothes, she went to tend the cows. When she returned home, she hid the garments in her secret place.

Bu kiyimlarni ko‘rgan cho'ri qiz yanada xursand bo‘lib, suvda yaxshilab cho‘mildi, boshini yuvib, sochlarini qo‘li bilan bo‘lsa ham chiroyli qilib taradi. U bu kiyimlarni sigir boqqanida kiyib, uyiga qaytganida o‘z joyiga yashirib qo‘ygan.

Bu giysileri gören cariye eskisinden daha da sevinmiş, suya gidip iyice yıkanmış, başını yıkamış, saçını eliyle bile olsa güzelce taramış. O giysileri inek güderken giymiş, evine döndüğünde ise kendi yerine saklayıp gidiyormuş.

بۇ كىيىملەرنى كۆرگەن <MS/>قۇل بۇرۇڭقىسىدىنمۇ شاتلىنىپ، سۇغا بېرىپ ئۇبدان چۆمۈلۈپتۇ، بېشىنى يۇيۇپ، چېچىنى قولى بىلەن بولسىمۇ چىرايلىق قىلىپ تاراپتۇ. ھېلىقى كىيىملەرنى سىيىر باققاندا كىيىپ، ئۆيىگە قايتقاندا، ئۆز ئورنىغا تىقىپ قويۇپ كېتىپ يۈرۈپتۇ.

Bu geyimləri görən cariyə əvvəlkindən daha da sevinmiş, suya gedib yaxşıca yuyunmuş, başını yumuş, saçını əli ilə belə olsa gözəlcə daramış. O geyimləri inək otararkən geymiş, evinə dönəndə isə öz yerinə gizlədib gedirmiş.

күңбұрынғысынан әрі жарқын, жеңіл, епшіл, сүйкімді бола түскендіктен, бәйбіше онан әрі күндестік қылып, өз қызына ұрса бастапты.

From that day, she became even more radiant, graceful, and charming. The elder wife grew jealous beyond measure and began scolding her own daughter constantly.

Cho‘ri ilgarigidan ko‘ra yorqinroq, yengilroq, chaqqonroq va yoqimliroq bo‘lib qolgani uchun, boybiche o‘z qiziga yanada ko‘proq hasad qilib, uni so‘ka boshladi.

Cariye eskisinden daha da parlak, hafif, becerikli ve sevimli bir hale geldiği için, ilk eş onu daha da kıskanmış, kendi kızına kızmaya başlamış.

<MS/>قۇل بۇرۇنقىسىدىنمۇ يارقىن، يېنىك، ئەپچىل، يېقىملىق بولۇپ كەتكەنلىكتىن، <MS/>چوڭ ئايالى ئۇنىڭدىن يەنىمۇ <MS/>قىزغىنىشلىق قىلىپ، ئۆز قىزىغا ئۇرۇشۇشقا باشلاپتۇ.

Cariyə əvvəlkindən daha da parlaq, yüngül, bacarıqlı və sevimli bir vəziyyətə gəldiyi üçün, birinci yoldaş onu daha da qısqanmış, öz qızına qızmağa başlamış.

Бірақ істі бір рет байқатып алған күңендігі сырын бәйбіше мен оның қызына сездірмепті. Күндердің бірінде сиырға оқыра тиіп, бір сиыр табыннан бөлініп шыға қашыпты. Соны қайырамын деп күңжүгіріпті. Сиырға жету қиын болыпты, сонда күң етігі ауырлап, оны шешіп, қолына ала жүгірген екен. Сиыр тіпті бой бермегеннен кейін, бір сыңарын лақтырыпты. Сиыр сонда да қайыру бермепті. Күңнің етікке қайырылуға мұршасы келмей, қуа беріпті, ақыры сиырды зорға дегенде тоқтатыпты. Қайда қалғанын болжай алмай кеткендіктен қайтып келіп етікті әрі іздепті, бері іздепті, таба алмапты, Ақыры үмітін үзіпті.

But the servant, having once been discovered, became very cautious and revealed nothing of her secret. One day, one of the cows was struck by a disease and broke away from the herd, running off into the steppe. The servant girl ran after it. The chase was hard — her boots were heavy, so she took them off and ran barefoot, carrying them in her hands. When the cow still wouldn’t stop, she threw away one boot, hoping to catch it faster. But the cow kept running. She finally managed to turn it back after a long struggle, but by then she had no idea where she had dropped her boot. She searched high and low, here and there, but couldn’t find it. At last, she gave up and went home.

Biroq sirini bir marta boy berib qo‘ygan cho‘ri qiz, endigi sirini boybiche va uning qiziga sezdirmaydi. Kunlarning birida sigirlarni o‘qira (gadvat) tutib, bir sigir podadan bo‘linib qochib ketadi. Uni qaytaraman deb cho‘ri qiz yuguradi. Sigirga yetib olish qiyin bo‘ladi, shunda cho'ri qizning etigi og‘irlik qilib, uni yechib, qo‘liga olib yuguradi. Sigir aslo bo‘yin bermagach, etikning bir poyini uloqtiradi. Shunda ham sigir qayrilmaydi. Cho'ri qizning etikni olishga imkoni bo‘lmay, quvaveradi va nihoyat sigirni zo‘rg‘a to‘xtatadi. Etik qayerda qolganini mo‘ljallay olmagani sababli, qaytib kelib uni u yoqdan izlaydi, bu yoqdan izlaydi, lekin topolmaydi; oxiri umidini uzadi.

Ama işi bir kez belli eden cariye, artık sırrını ilk eş ile kızına sezdirmemiş. Günlerden bir gün ineğe sinek konmuş, bir inek sürüden ayrılıp kaçmış. Onu geri çevireyim diye cariye koşmuş. İneğe yetişmek zor olmuş, o zaman cariye çizmesiağır geldiği için onu çıkarıp, eline alarak koşmuş. İnek hiç durmayınca, bir tekini fırlatmış. İnek yine de geri dönmemiş. Cariyenin çizmeye geri dönmeye fırsatı kalmamış, kovalamaya devam etmiş, sonunda ineği zor bela durdurmuş. Nerede kaldığını tahmin edemediği için geri gelip çizmesini aramış da aramış, bulamamış, sonunda umudunu kesmiş.

بىراق ئىشىنى <FR/>بىر قېتىم بايقىتىپ قويغان <MS/>قۇل ئەمدىكى سىرىنى <MS/>چوڭ ئايالى بىلەن ئۇنىڭ قىزىغا سەزدۈرمەپتۇ. كۈنلەرنىڭ بىرىدە سىيىرنىڭ ئىچى كۆپۈپ، بىر سىيىر توپتىن بۆلۈنۈپ چىقىپ قېچىپتۇ. شۇنى قايتۇرمەن دەپ قۇل يۈگىرەپتۇ. سىيىرغا يېتىش قىيىن بوپتۇ، شۇندا قۇل <MS/>ئۆتۈگى ئېغىرلاپ، ئۇنى يېشىپ، قولىغا ئېلىپ يۈگەرگەن ئىكەن. سىيىر پەقەتلا بوي بەرمىگەندىن كېيىن، <MS/>ئۆتۈكنىڭ بىر جۈپىنى تاشلاپتۇ. سىيىر شۇندىمۇ قايتماپتۇ. قۇلنىڭ <MS/>ئۆتۈككە قايتىدىغانغا چامىسى كەلمەي، قوغلاۋېرىپتۇ، ئاخىرى سىيىرنى <FR/>ئاران دېگەندە توختىتىپتۇ. قەيەردە قالغىنىنى بول جىلالماي كەتكەنلىكتىن قايتىپ كېلىپ <MS/>ئۆتۈكنى نېرى ئىزدەپتۇ، بېرى ئىزدەپتۇ، تاپالماپتۇ، ئاخىرى ئۈمۈتىنى ئۈزۈپتۇ.

Amma işi bir dəfə bəlli edən cariyə, artıq sirrini birinci yoldaş ilə qızına sezdirməmiş. Günlərin bir günü inəyə milçək qonmuş, bir inək sürüdən ayrılıb qaçmış. Onu geri qaytarım deyə cariyə qaçmış. İnəyə yetişmək çətin olmuş, o zaman cariyə çəkməsi ağır gəldiyi üçün onu çıxarıb, əlinə alaraq qaçmış. İnək heç dayanmayınca, bir tayını fırlatmış. İnək yenə də geri dönməmiş. Cariyənin çəkməyə geri dönməyə fürsəti qalmamış, qovalamağa davam etmiş, sonunda inəyi güclə saxlamış. Harda qaldığını təxmin edə bilmədiyi üçün geri gəlib çəkməsini axtarmış da axtarmış, tapa bilməmiş, sonunda ümidini itirmiş.

Бір күні бір жігіт сол жерден өтіп бара жатып, әлгі етікті тауып алыпты. Бұл әкесі үш қатын</MSалған бір байдың баласы екен. Үш қатынның</MSпәлесінен үйінде тыныштықтың болмағанынан әбден тойып, «ержеткенде көп қатын</MSалып мынадай азапта жүргенше, таңдап тұрып сүйген біреуімді алайын» деп жүрген жігіт екен. Әлгі етік оған әбден ұнапты. «Апырай, – депті ол ішінен, – осы етік аяғына дәл келетін қызда мін болар ма екен?»

Some days later, a young man happened to pass that way and found the lost boot. He was the son of a rich man who had three wives . Tired of the endless quarrels and jealousy at home, he had sworn to himself: “When I grow up, rather than marry many wives and suffer like my father, I’ll choose one woman I truly love.” He picked up the boot and turned it over in his hands, deeply impressed by its fine make and delicate size. “Good heavens,” he thought, “if the girl whose foot fits this boot exists, she must be flawless!”

Kunlarning birida bir yigit shu yerdan o‘tib keta turib, haligi etikni topib olibdi. Bu yigit -notasi uch xotin olgan bir boyning bolasi ekan. Uch xotinning janjalidan uyida tinchlik bo‘lmaganidan bezor bo‘lib, «ulg‘ayganimda ko‘p xotin olib mana shunday azobda yurguncha, tanlab turib, sevgan bittamni olay» deb yurgan yigit ekan. Haligi etik unga juda yoqib qolibdi. «Afsus, - debdi u ichida, - shu etik oyog‘iga loyiq keladigan qizda biror ayb bo‘larmidi?»

Bir gün bir genç adam o yerden geçip giderken, o çizmeyi bulmuş. Bu, babası üç kadın almış bir beyin oğluymuş meğer. Üç kadının belasından evinde huzur olmamasından iyice bıkmış, “büyüdüğümde çok kadın alıp böyle eziyet çekeceğime, seçip sevdiğim birini alayım” diye düşünen bir genç olmuş. O çizme onun pek hoşuna gitmiş. “Aman Tanrım,” demiş içinden, “acaba bu çizme ayağına tam uyan kızda bir kusur olur mu ki?”

بىر كۈنى بىر يىگىت شۇ يەردىن ئۆتۈپ كېتىپ بېرىپ، ھېلىقى <MS/>ئۆتۈكنى تېپىۋاپتۇ. بۇ دادىسى ئۈچ <MS/>خوتۇن ئالغان بىر باينىڭ بالىسى ئىكەن. ئۈچ خوتۇننىڭ بەلەسىدىن ئۆيىدە تىنچلىقنىڭ بولمىغانلىغىدىن ئۇبدان تويۇپ، «چوڭ بولغاندا كۆپ خوتۇن ئېلىپ مۇنداق ئازاپتا يۈرگىچە، تاللاپ تۇرۇپ سۆيگەن بىرىنى ئالاي» دەپ يۈرگەن يىگىت ئىكەن. ھېلىقى <MS/>ئۆتۈك ئۇنىڭغا ئۇبدان يېقىپتۇ. «ۋاي – يەي، – دەپتۇ ئۇ ئىچىدە، – مۇشۇ ئۆتۈك پۇتىغا دەل كېلىدىغان قىزدا ئەيىپ بولارمىكەن؟»

Bir gün bir gənc adam o yerdən keçib gedərkən, o çəkməni tapmış. Bu, atası üç arvad almış bir bəyin oğlu imiş. Üç arvadın bəlasından evində rahatlığın olmamasından yaxşıca bezmiş, “böyüdüyümdə çox qadın alıb belə əziyyət çəkəcəyimə, seçib sevdiyim birini alım” deyə düşünən bir gənc olmuş. O çəkmə ona çox yaraşmış. “Aman Tanrım,” demiş içindən, “görəsən bu çəkmə ayağına tam oturan qızda bir qüsur olar mı?”

Сөйтіп, ол етікті алып, ел аралапты. «Осы етік кімде-кімнің аяғына дәл келсе, соны аламын» деп, жар салыпты. Байға қолы жетсе, аспанға қолы жеткендей болатын надан ел қандай, Әлбосынның бәйбішесі сияқты талай бәйбіше қыздарын әкеліп, етікті кигізіп көріпті. Бірақ біреуінің де аяғына сыймай, талай қыз таяқ жепті шешелерінен. Ал етік аяғына сыйған қыздартым кішкене қыздар болыпты. Жігіт: «Апырай, осынша елден ешкімнің шықпағаны ма?» – деп қайтып келе жатып, жолда әлгі сиыр бағып жүрген күңгекездесіпті. Жекей бөрікті сәндеп киген, жібек орамалды мойнына бос салып алған, бір қолында сыңар бәйбіше етігі бар жалаңаяқ қызды көрген жерде жігіт аттан ұшып түсіпті. Қыз да етігін бас салыпты.

So he took the boot and went from village to village, announcing: “Whoever’s foot this boot fits perfectly, I shall marry her.” The simple-minded people, eager to marry their daughters to a rich man, brought many girls, just like Albolsyn’s first wife. They tried the boot on their daughters, but it didn’t fit a single one, and many girls got beaten by their mothers for failing. The few girls whose feet did fit the boot were far too young. The young man sighed: “Strange! Could it be that not a single girl in this land fits this boot?” As he was riding back, he came across a servant girl herding cows. She was wearing a neat velvet cap, a silk scarf loosely around her neck, barefoot with one boot in her hand. The young man jumped off his horse the moment he saw her. The girl immediately grabbed the boot and said:

Shunday qilib, u etikni olib, el orasida kezibdi. «Shu etik kimning oyog‘iga loyiq kelsa, o‘shani olaman» deb jar solibdi. Boyga qo‘li yetsa, osmon kutilgandek bo‘ladigan nodon xalq qanday, Albolsinning boybichasidek qancha boybichalar qizlarini keltirib, etikni kiygizib ko‘ribdilar. Biroq birontasining ham oyog‘iga sig‘may, qancha qiz onasidan tayoq yebdi. Etik oyog‘iga sig‘adigan qizlar juda kichkina qizlar ekan Yigit: «Ajabo, shuncha mamlakatdan hech kim chiqmagani qiziq bo‘ldi-ku?» – deb qaytib kelayotib, yo‘lda o‘sha sigir boqib yurgan cho‘ri qizga duch kelibdi. Jekey bo‘rikni (hasamatli telpakni) sipo kiygan, ipak ro‘molni bo‘yniga erkin tashlab olgan, bir qo‘lida etigining bir poyi bor boybicha yalangoyoq qizni ko‘rgan zahoti yigit otdan uchib tushibdi. Qiz ham etikni darhol tanib, unga yopishibdi.

Böylece o çizmeyi almış, diyar diyar dolaşmış. “Bu çizme kimin ayağına tam uyarsa, onu alırım” diye duyuru yapmış. Zenginlere eli uzansa, sanki gökyüzüne eli uzanmış gibi olan cahil halk ne kadar da çokmuş, Elbolsın’ın ilk eşi gibi nice baybişeler kızlarını getirip, çizmeyi giydirip denemişler. Ama hiçbirinin ayağına sığmamış, nice kızlar annelerinden dayak yemişler. Çizme ayağına sığan kızlar ise pek bir küçük kızlar olmuşlar. Genç adam: “Aman Tanrım, bu kadar halktan kimse çıkmadı mı?” diye geri dönerken, yolda o inek güden cariyeye rastlamış. Kürklü şapkayı şıkça giymiş, ipek eşarbı boynuna gevşekçe atmış, bir elinde tek çizmeyle yalın ayak kızı gördüğü yerde genç adam attan inmiş. Kız da çizmesine doğru koşmuş.

شۇنداق قىلىپ، ئۇ ئۆتۈكنى ئېلىپ، ئەل ئارىلاپتۇ. «مۇشۇ ئۆتۈك كىمدە – كىمنىڭ پۇتىغا دەل كەلسە، شۇنى ئالىمەن» دەپ، ئاۋاز ساپتۇ. بايغا قولى يەتسە، <FR/>ئاسمانغا قولى يەتكەندەك<FR/> بولىدىغان نادان ئەل قانداق، ئەلبوسىننىڭ <MS/>چوڭ ئايالى ئوخشاش تالاي چوڭ ئايال قىزلىرىنى ئەكىلىپ، <MS/>ئۆتۈكنى كىيگىزىپ كۆرۈپتۇ. بىراق بىرىنىڭما پۇتىغا پاتماي، تالاي قىز تاياق يەپتۇ ئانىلىرىدىن. <MS/>ئۆتۈك بولسا پۇتىغا پاتقان قىزلار يامان كىچىككىنە قىزلار بولۇپتۇ. ژىگىت: «ۋاي – يەي، مۇشۇنداق ئەلدىن ھېچ كىمنىڭ چىقمىغىنىمۇ؟» – دەپ قايتىپ كېلىۋېتىپ، يولدا ھېلىقى سىيىر بېقىپ يۈرگەن قۇلغا ئۇچرىشىپتۇ. <MS/>باھالىق باش كىيىمنى بېزەپ كىيگەن، <MS/>ئىپپەك ياغلىقنى بوينىغا بوش سېلىپ ئالغان، بىر قولىدا جۈپسىز ئۆتىگى بار يالاڭ ئاياق قىزنى كۆرگەن يەردە يىگىت ئاتتىن ئۇچۇپ چۈشۈپتۇ. قىزمۇ <MS/>ئۆتۈگىنى بىردىن تۇتۇۋاپتۇ.

Beləcə o çəkməni götürmüş, diyar-diyar gəzmiş. “Bu çəkmə kimin ayağına tam oturarsa, onu alaram” deyə elan etmiş. Zənginlərə əli çatsa, sanki göyə əli çatmış kimi olan savadsız xalq nə qədər də çox imiş, Elbolsının birinci yoldaşı kimi neçə baybişələr qızlarını gətirib, çəkməni geyindirib sınamışlar. Amma heç birinin ayağına sığmamış, neçə qızlar analarından döyülmüşlər. Çəkmə ayağına sığan qızlar isə lap balaca qızlar olmuşlar. Gənc adam: “Aman Tanrım, bu qədər xalqdan heç kim çıxmadı mı?” deyə geri dönərkən, yolda o inək otaran cariyəyə rast gəlmiş. Xəz papağı şıqca geyinmiş, ipək şalı boynuna boşca atmış, bir əlində tək çəkməylə ayaqyalın qızı gördüyü yerdə gənc adam atdan düşmüş. Qız da çəkməsinə cummuş.

– Ағатай-ай, мынау менің етігім ғой, қайдан тауып алдыңыз? – деп сұрапты күң. Жігіт қыздың аты-жөнін сұрап ала салып, үйіне қарай шауыпты. Күң «етігімді беріп кетіңіз» деп, айқай салса, қарамапты. Ол үйіне бара салып әкесіне айтып, ертеңіне күңніңүйіне кісі салыпты.

— Brother, this is my boot! Where did you find it? The young man asked for her name, then quickly rode home. The girl shouted after him, “Please, give my boot back!” but he didn’t turn around. When he reached home, he told his father everything, and the next day they sent people to fetch the servant girl.

- Og‘ajon-oy, bu mening etikim-ku, qayerdan topdingiz? - deb so‘rabdi cho‘ri qiz. Yigit qizning ismi-sharifini so‘rab olib, uyiga tomon chopibdi. Cho‘ri qiz: «Etigimni berib keting!» deb qichqirsa ham, u parvo qilmapti. Yigit uyiga borishi bilan bo‘lgan gapni otasiga aytibdi, ertasiga esa cho‘ri qizning uyiga odam yuboribdi.

“Ağabeyciğim, bu benim çizmem değil mi, nereden buldunuz?” diye sormuş cariye. Genç adam kızın adını sanını öğrenir öğrenmez, evine doğru koşmuş. Cariye “çizmemi verin!” diye bağırmış, ama o hiç bakmamış. Evine varır varmaz babasına anlatmış, ertesi sabah da cariyenin evine adam göndermiş.

– ئاكام – ئەي، مونۇ مېنىڭ <MS/>ئۆتۈگىمغۇ، قايەردىن تېپىۋالدىڭىز؟ – دەپ سوراپتۇ <MS/>قۇل. يىگىت قىزنىڭ ئىسىم – نەسىبىنى سوراپ ئېلىپ، ئۆيىگە قاراپ چېپىپتۇ. <MS/>قۇل «<MS/>ئۆتۈگۈمنى بېرىپ كېتىڭ» دەپ، ۋاقىرىسا، قارىماپتۇ. ئۇ ئۆيىگە بېرىپ دادىسىغا ئېيتىپتۇ، ئەتىسى <MS/>قۇلنىڭ ئۆيىگە كىشى سېلىپتۇ.

“Ağabəyciyim, bu mənim çəkməm deyilmi, hardan tapdınız?” deyə soruşmuş cariyə. Gənc adam qızın adını-sanını öyrənər-öyrənməz, evinə doğru qaçmış. Cariyə “çəkməmi verin!” deyə qışqırmış, amma o heç baxmamış. Evinə çatar-çatmaz atasına danışmış, səhəri gün də cariyənin evinə adam göndərmiş.

Бәйбіше жер-көкке сыймай қуанып, қызын шомылдырып, шашын тарап, даярлатып тұрыпты. Немене, ай-үй дегенше әзірліктерін істеп жіберіп, жігіт келіпті. Келсе, әлгі қыз жоқ, ерні қалың, кабағы түксиген бір сары қыз отыр екен. Жігіт ренжіпті. Әлболсынның үйі жігіттің ренжігенін біліп, лажсыздан күңнің қызын көрсетіпті. Бірақ баяғыдағы киімдері жоқ, сөйтсе де сүйек-сымбаты ұқсап тұр. Көзі-көзіне бір-екі рет тоқталғанда-ақ жігіт қызды тани қойыпты. Кұралайдың көзіндей жалтырап күлімдеген көзге жігіт ойы сүріне беріпті. Қолындағы сыңар етікті</MS кигізсе, дәл келе кетіпті. Жігіт таң қалып, не істерін білмепті. Ақыры күңоқиғаны бастан-аяқ айтып берген соң, жігіт мықты сенімге келеді. Әлбосын қарбаңдап тойын жасап, қызды ұзатыпты.

The first wife was overjoyed, she bathed her daughter, combed her hair, and dressed her up nicely. In no time, everything was prepared and the young man arrived. But when he entered, the girl wasn’t the same one, in her place sat a yellow-faced girl with thick lips and heavy brows. The young man frowned. Seeing his disappointment, Albolsyn’s household reluctantly brought out the servant’s daughter. She no longer had her fine clothes, but her grace and figure were unmistakable. When their eyes met once or twice, the young man immediately recognized her, those bright, smiling eyes sparkled like a gazelle’s. He slipped the remaining boot on her foot and it fit perfectly. The young man was astonished, unsure what to say. When the servant girl told him the whole story, he was convinced. Albolsyn quickly arranged the wedding and sent the girl off with honor.

Boybicha yerga-ko‘kka sig‘may xursand bo‘lib, qizini cho‘miltirdi, sochini taradi va tayyorladi. Nima bo‘ldi, ko‘z ochib yumguncha tayyorgarlik ko‘rib, yigit keldi. Kelsa, o‘sha qiz yo‘q, lablari qalin, qovog‘i soliq bir sariq qiz o‘tirgan ekan. Yigit xafa bo‘ldi. Albosinning uyi yigitning xafa bo‘lganini bilib, noiloj cho‘rining qizini ko‘rsatdi. Lekin avvalgi kiyimlari yo‘q, shunday bo‘lsa-da, suyak tuzilishi o‘xshab turibdi. Ko‘zi-ko‘ziga bir-ikki marta to‘qnashganda yigit qizni tanib qoldi. Kuralayning ko‘zlaridek yaltirab jilmaygan ko‘zlarga yigitning xayollari chalg‘ib ketdi. Qo‘lidagi yolg‘iz etikni kiydirsa, aynan mos keldi. Yigit hayron bo‘lib, nima qilishini bilmay qoldi. Oxiri cho‘ri voqeani boshdan-oyoq aytib bergach, yigit mustahkam ishonchga keldi. Albosin shoshib-pishib to‘y qilib, qizni uzatdi.

İlk eş yer gök sığmaz bir sevinçle, kızını yıkamış, saçını taramış, hazırlayıp bekliyormuş. Ne oldu, ne bitti demeden hazırlıklarını tamamlamışlar, genç adam da gelmiş. Gelmiş ki, o kız yok, dudakları kalın, kaşları çatık, sarışın bir kız oturuyormuş. Genç adam üzülmüş. Elbolsın’ın ailesi genç adamın üzüldüğünü anlayınca, çaresizce cariyenin kızını göstermiş. Ama eski giysileri yokmuş, yine de kemik yapısı benziyormuş. Gözleri gözlerine bir-iki kez değince genç adam kızı hemen tanımış. Ceylan gözü gibi parlayan, gülümseyen gözlere genç adamın aklı takılıp kalmış. Elindeki tek çizmeyi giydirince, tam da uymuş. Genç adam şaşkınlıkla ne yapacağını bilememiş. Sonunda cariye olayı baştan sona anlatınca, genç adam tam bir güvene ulaşmış. Elbolsın telaşla düğününü yapmış, kızı da uğurlamış.

<MS/>چوڭ ئايالى يەر – كۆككە سىغماي خۇشال بولۇپ، قىزىنى چۆمۈلدۈرۈپ، چېچىنى تاراپ، تەييارلاپ تۇرۇپتۇ. نېمىنى، ھاي – ھۇي دېگىچە تەييارلىقلىرىنى پۈتۈرۈپ، يىگىت كەپتۇ. كەلسە، ھېلىقى قىز يوق، كالپۇگى قېلىن، قاپىغى چۈشكەن بىر سېرىق قىز ئولتۇرۇپتۇ. يىگىت رەنجىپتۇ. ئەلبولسىننىڭ ئۆيى يىگىتنىڭ رەن جىگىنىنى بىلىپ، ئىلاجى يوقتىن <MS/>قۇلنىڭ قىزىنى كۆرسىتىپتۇ. بىراق بايىقى كىيىملىرى يوق، شۇنداقتا سۈيەك قىياپىتى ئوخشاپ تۇرغانكەن. كۆزى – كۆزىنى بىر – ئىككى رەت توقتاتقاندىلا يىگىت قىزنى تونۇپ قويۇپتۇ. كۇرالاينىڭ كۆزىدەك يالتىراپ كۈلۈمسىرگەن كۆزگە يىگىت ئويىغا چۆكۈپ كېتىپتۇ. قولىدىكى يۈپسىز ئۆتۈكنى كىيگەزسە، دەل كەپتۇ. يىگىت ھەيران قېلىپ، نېمە قىلىدىغىنىنى بىلمەپتۇ. ئاخىرى قۇل ۋەقەنى باشتىن – ئاياق ئېيتىپ بەرگەندىن كېيىن، يىگىت چىڭ ئىشەنچىگە كېلىدۇ. ئەلبوسىن گۈپۈلدەپ تويىنى ياساپ، قىزنى ئۇزىتىپتۇ.

Birinci yoldaş yer-göyə sığmaz bir sevinclə, qızını yumuş, saçını daramış, hazırlayıb gözləyirmiş. Nə oldu, nə bitdi demədən hazırlıqlarını tamamlamışlar, gənc adam da gəlmiş. Gəlib ki, o qız yoxdur, dodaqları qalın, qaşları çatılmış, sarışın bir qız otururmuş. Gənc adam kədərlənmiş. Elbolsının ailəsi gənc adamın kədərləndiyini anlayınca, çarəsizcə cariyənin qızını göstərmiş. Amma köhnə geyimləri yoxmuş, yenə də sümük quruluşu bənzəyirmiş. Gözləri gözlərinə bir-iki dəfə dəyəndə gənc adam qızı dərhal tanımış. Ceyran gözü kimi parıldayan, gülümsəyən gözlərə gənc adamın ağlı ilişib qalmış. Əlindəki tək çəkməni geyindirincə, tam da uyğun gəlmiş. Gənc adam təəccüblə nə edəcəyini bilməmiş. Sonda cariyə hadisəni başdan sona danışınca, gənc adam tam bir güvənə çatmış. Elbolsın təlaşla toyunu etmiş, qızı da yola salmış.

Сөйтіп, ақылды қызы мен тоқалдың аз да болса кәдірі асып қалады. Ал бәйбіше қызын төмпештей береді. Шыдатар болмаған соң, қыз бір күні ұзатылған сіңлісіне келеді. Сіңлісімен біраз мұң айтысқан болып отырып, суға шомылып келуге ұсыныс етеді. Сіңлісі мақұл болады. Екеуі бір кішкене көлге келеді. Бәйбішенің қызы :

Thus, the clever daughter and the concubine’s family gained some respect, while the first wife kept beating her own daughter out of jealousy. Unable to bear it anymore, the daughter one day visited her newly married sister. They shared their sorrows for a while, and the elder sister suggested going for a swim. The younger sister agreed, and they went to a small lake. The elder one said:

Shunday qilib, aqlli qizi va to'qolning qadri biroz bo'lsa-da oshib qoladi. Boybicha esa qizini do'pposlayveradi. Chidab bo'lmagach, qiz bir kuni uzatilgan singlisinikiga keladi. Singlisi bilan biroz dardlashgan bo'lib o'tirib, suvga cho'milib kelishni taklif qiladi. Singlisi rozi bo'ladi. Ikkalasi bir kichkina ko'lga kelishadi. Boybichaning qizi:

Böylece, akıllı kızı ile ikinci eşin değeri az da olsa artmış. İlk eş ise kızını dövüp duruyormuş. Dayanamaz olunca, kız bir gün evlenmiş olan kız kardeşinin yanına gelmiş. Kız kardeşiyle biraz dertleşip oturmuş, sonra suya gidip yıkanmayı teklif etmiş. Kız kardeşi kabul etmiş. İkisi küçük bir göle gelmişler. İlk eşin kızı:

شۇنداق قىلىپ، ئېقىللىق قىزى بىلەن <MS/>كىچىك ئايالىنىڭ ئازمۇ بولسا قەدىرى ئېشىپ قالىدۇ. <MS/>چوڭ ئايالى بولسا قىزىنى ئۇرۇشىۋېرىدۇ. چىدىمىغانلىقتىن، قىز بىر كۈنى ئۇزىتىلغان سىڭلىسىغا كېلىدۇ. سىڭلىسى بىلەن بىر ئاز مۇڭلاشقان بولۇپ ئولتۇرۇپ، سۇغا چۆمۈلۈپ كېلىشكە ئۇسۇنۇش قىلىدۇ. سىڭلىسى ماقۇل بولىدۇ. ئىككىسى بىر كىچىككىنە كۆلگە كېلىدۇ. <MS/>چوڭ ئايالىنىڭ قىزى:

Beləliklə, ağıllı qızı ilə ikinci yoldaşın dəyəri az da olsa artmış. Birinci yoldaş isə qızını döyüb dururmuş. Dözə bilməyincə, qız bir gün evlənmiş olan bacısının yanına gəlmiş. Bacısı ilə bir az dərdləşib oturmuş, sonra suya gedib yuyunmağı təklif etmiş. Bacısı qəbul etmiş. İkisi kiçik bir gölə gəlmişlər. Birinci yoldaşın qızı:

– Мынау көл шомылғанға жағдайсыздау екен, жиегінде тұрып бір-бірімізді қолымыздан ұстап шомылмасақ болмайды, мен үлкенмін ғой, алдымен мен шомылайын, сен мені қолымнан ұстап тұрып, көлге үш рет матырып ал, одан соң мен сені сүйтем, – депті. Сонымен сіңлісі әпкесін шомылдырыпты. Енді әпкесі сіңлісін екі рет матырып, үшіншіге келгенде, көлдің түбіне қарай итеріп жіберіпті. Сіңлісі бақыра-бақыра көлдің ортасына қарай батып, көрінбей кетіпті. Бәйбішенің қызы жалма-жан суда өлген сіңлісінің киімдерін киіп о жақ, бұ жағына қарап, сіңлісіне ұқсаған болып, үйіне барып, сызылып отырыпты.

— This lake isn’t very safe for swimming. Let’s hold each other’s hands while bathing. I’m older, so I’ll go first. You dip me three times into the water, then I’ll do the same for you. The younger sister did as she was told. But when it was her turn, the elder dipped her twice and on the third time pushed her down to the bottom of the lake. The younger one screamed as she sank toward the middle of the lake and disappeared. The elder sister quickly took the dead girl’s clothes, dressed herself in them, adjusted her appearance, and returned home pretending to be her sister.

– Bu ko'l cho'milishga noqulayroq ekan, qirg'oqda turib bir-birimizni qo'limizdan ushlab cho'milmasak bo'lmaydi. Men kattaman-ku, avval men cho'milayin, sen meni qo'limdan ushlab turib, ko'lga uch marta botirib ol, keyin men seni shunday qilaman, – debdi. Shunday qilib, singlisi opasini cho'miltiribdi. Nabat opasiga kelganda, u singlisini ikki marta botirib, uchinchisida ko'lning tubiga qarab itarib yuboribdi. Singlisi baqira-baqira ko'lning o'rtasiga qarab botib, ko'rinmay ketibdi. Boybichaning qizi darhol suvda o'lgan singlisining kiyimlarini kiyib, u yoq-bu yog'iga qarab, singlisiga o'xshagan bo'lib, uyiga borib, sizilib o'tiribdi.

“Bu göl yıkanmak için pek uygun değil, kenarında durup birbirimizin elinden tutarak yıkanmazsak olmaz, ben büyüğüm ya, önce ben yıkanayım, sen beni elimden tutup, göle üç kez daldır,” demiş. “Ondan sonra ben seni öyle yaparım,” diye söylemiş. Böylece kız kardeşi ablasını yıkamış. Şimdi ablası kız kardeşini iki kez daldırmış, üçüncüye geldiğinde ise, gölün dibine doğru itmiş. Kız kardeşi bağıra bağıra gölün ortasına doğru batmış, gözden kaybolup gitmiş. İlk eşin kızı hemen suda ölen kız kardeşinin giysilerini giymiş, o yana bu yana bakmış, kız kardeşine benzemiş gibi yapıp, evine gidip, sessizce oturmuş.

– مونۇ كۆل چۆمۈلگەنگە قولايسىز ئىكەن، قىرغىغىدا تۇرۇپ بىر – بىرىمىزنى قولىمىزدىن تۇتۇپ چۆمۈلسەك بولمامدۇ، مەن چوڭغۇ، ئالدى بىلەن مەن چۆمۈلەي، سەن مېنى قولۇمدىن تۇتۇپ تۇرۇپ، كۆلگە ئۈچ قېتىم پاتۇرۇپ ئال، ئۇنىڭدىن كېيىن مەن سېنى شۇنداق قىلاي، – دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن سىڭلىسى ھەدىسىنى چۆمۈلدىرىپتۇ. ئەمدى ھەدىسى سىڭلىسىنى ئىككى قېتىم پاتۇرۇپ، ئۈچىنچىگە كەلگەندە، كۆلنىڭ چوڭقۇرىغا قاراپ ئىشتىرىۋېتىدۇ. سىڭلىسى ۋاقىراپ – ۋاقىراپ كۆلنىڭ ئوتتۇرىسىغا قاراپ پېتىپ، كۆرۈنمەي كېتىپتۇ. <MS/>چوڭ ئايالىنىڭ قىزى ئىشتىك سۇدا ئۆلگەن سىڭلىسىنىڭ كىيىملىرىنى كىيىپ ئۇ يېقىغا، بۇ يېقىغا قاراپ، سىڭلىسىغا ئوخشىغان بولۇپ، ئۆيىگە بېرىپ، سۈزۈلۈپ ئولتۇرۇپتۇ.

“Bu göl yuyunmaq üçün çox uyğun deyil, kənarında durub bir-birimizin əlindən tutaraq yuyunmasaq olmaz, mən böyüyəm, əvvəl mən yuyunum, sən məni əlimdən tutub, gölə üç dəfə batır,” demiş. “Ondan sonra mən səni elə edərəm,” deyə söyləmiş. Beləcə bacısı ablasını yumuş. İndi ablası bacısını iki dəfə batırmış, üçüncüyə gələndə isə, gölün dibinə doğru itələmiş. Bacısı qışqıra-qışqıra gölün ortasına doğru batmış, gözdən itib getmiş. Birinci yoldaşın qızı dərhal suda ölən bacısının geyimlərini geymiş, o yana bu yana baxmış, bacısına bənzəmiş kimi edib, evinə gedib, səssizcə oturmuş.