Корпустан іздеу

Әйелі айтты: «Хан кеше кісі жіберген, ертең тығылмай-ақ қойсын, іздемеймін депті. Үйде отыра бер», – деп, үйіне отырғызып қойыпты. Әйелі шай қайнатып әкеліп, екеуі шай ішіп отырғанда, патшаның ауыл жағына қараса, патша келе жатыр екендейді. Құрман ішіп отырған шайын тастай салып, кебеженің ішіне кіріп кетіпті. «Үй, саған не болып қалды?» десе, «ойбай, патша келіп қалды», – дейді. «Ендеше, кебежені салдырлатпай бері кел, мына жерге тығыл», – депті. Көзі жәутеңдей, «қай жерге тығыламын?» – деп, әйелінің қасына келіпті. Әйелі аузы күбірлеп «тфу» деп еді, ұршық болып кетті. Әйелі шайды жинап, ұршықты иіріп отыра беріпті.

His wife replied, – The king sent a messenger yesterday. He said you don’t need to hide tomorrow, that he won’t be searching for you. Stay home – and she made him sit down. She brewed tea, and they sat drinking together. When they looked toward the king’s village, they saw the king approaching. Qurman dropped his bowl of tea and quickly climbed inside a chest. – What’s wrong with you? – asked his wife. – Oh no, the king is here! – said Qurman. – Then don’t rattle that chest. Come here, hide over here – she said. Qurman looked around nervously. – Where should I hide? – he asked. His wife whispered a few words, blew gently, and Qurman turned into a spindle. She gathered the tea things, sat down, and began spinning thread as if nothing had happened.

Ayoli aytdi: "Xon kecha odam yuborgan edi, ertaga berkinib o'tirmasin, izlamayman debdi. Uyda o'tiraver", – deb uni uyda olib qolibdi. Ayoli choy qaynatib kelib, ikkalasi choy ichib o'tirishganida, podshohning qishlog'i tomonga qarasa, podshoh kelayotgan ekan. Qo'rmon ichib o'tirgan choyini tashlab yuborib, kebejaning (yog'och sandiqning) ichiga kirib ketibdi. "Hoy, senga nima bo'ldi?" desa, "Voy, podshoh kelib qoldi", – deydi. "Unda sandiqni g'irchillatmasdan beri kel, mana bu yerga berkin", – debdi. Ko'zlari javdirab, "Qayerga berkinaman?" – deb ayolining yoniga kelibdi. Ayoli og'zini pichirlatib "tuf" degan edi, u urchuqqa aylanib qoldi. Ayoli choyni yig'ishtirib, urchuq yigirib o'tiraveribdi.

Karısı demiş ki: “Han dün adam göndermişti, ‘yarın saklanmasın, aramıyorum’ demiş. Evde oturmaya devam et,” deyip, evine oturtmuş. Karısı çay demleyip getirmiş, ikisi çay içerken, padişahın köy tarafına bakmışlar, padişah geliyormuş. Kurman içtiği çayı bırakıp, sandığın içine girivermiş. “Ay, sana ne oldu?” dediğinde, “Eyvah, padişah geldi!” demiş. “Öyleyse, sandığı gürültü yapmadan buraya gel, şuraya saklan,” demiş. Gözleri şaşkınlıkla, “Nereye saklanayım?” diye, karısının yanına gelmiş. Karısı ağzı mırıldanarak “tfü!” deyince, iğ oluvermiş. Karısı çayı toplayıp, iğ eğirip oturmaya devam etmiş.

ئايالى ئېيتتى: «خان تۈنۈگۈن كىشى ئەۋەتكەن، ئەتە تىقىلمايلا قويسۇن، ئىزدىمەيمەن دەپتۇ. ئۆيدە ئولتۇرىۋەرگىن»، – دەپ، ئۆيىگە ئولتۇرغۇزۇپ قويىپتۇ. ئايالى چاي قاينىتىپ ئەكىلىپ، ئىككىسى چاي ئىچىپ ئولتۇرغاندا، پادىشانىڭ يېزا تەرىپىگە قارىسا، پادىشا كېلىۋاتقان ئىكەن. قۇرمان ئىچىپ ئولتۇرغان چېيىنى تاشلاپ، ساندۇقنىڭ ئىچىگە كىرىپ كېتىپتۇ. «ھۇي، ساڭا نېمە بولۇپ قالدى؟» دېسە، «ۋايەي، پادىشا كېلىپ قالدى»، – دەيدۇ. «ئەمدى، ساندۇقنى تاراقلاتماي بېرى كەل، مونۇ يەرگە تىقىل»، – دەپتۇ. كۆزى چۆچكەندەك، «قەيەرگە تىقىلىمەن؟» – دەپ، ئايالىنىڭ يېنىغا كېلىپتۇ. ئايالى ئېغىزىدا پىچىرلاپ «تفۇ» دېگەن ئىدى، يىپ <MS/>ئېگىرغۇچ بولۇپ كەتتى. ئايالى چاينى يىغىپ، ژىپ <MS/>ئېگىرغۇچ بىلەن ئېگىرىپ ئولتۇردى.

Yoldaşı demiş ki: “Xan dünən adam göndərmişdi, ‘sabah gizlənməsin, axtarmıram’ demiş. Evdə oturmağa davam et,” deyib, evdə oturtmuş. Yoldaşı çay dəmləyib gətirmiş, ikisi çay içərkən, padşahın kənd tərəfinə baxmışlar, padşah gəlirmiş. Kurman içdiyi çayı buraxıb, sandığın içinə giribmiş. “Ay, sənə nə oldu?” dediyində, “Eyvah, padşah gəldi!” demiş. “Elə isə, sandığı gürültü salmadan bura gəl, bura gizlən,” demiş. Gözləri təəccüblə, “Hara gizlənim?” deyə, yoldaşının yanına gəlmiş. Yoldaşı ağzı mırıldanaraq “tfü!” deyincə, iyə dönmüş. Yoldaşı çayı yığıb, iğ əyirib oturmağa davam etmiş.

Патша келіп: «Құрман қайда кетті?» – деп, әйелінен сұрайды, әйелі «білмеймін, тақсыр» дейді. Патша үйін түгел қарайды, бірақ үйінен таппайды. Ауыл төңірегін қарайды, еш жерден таппай үйін қайта қарайды. Бірақ таппайды, хан қайтар болып атына мініп тұрып, «таппадым» деп айғай салады, әйелі ұршықты шанши салып еді, «мұндамын» деп, Құрман үйден шыға келді. «Ертең тағы тығыл», – деп, хан ауылына кетеді.

The king arrived and asked, – Where did Qurman go? – I don’t know, my lord – she said. The king searched the whole house but couldn’t find him. He looked all around the village but saw no sign of him, so he returned to the house and searched again, still nothing. Finally, he mounted his horse, ready to leave, and shouted, – I couldn’t find him! At that moment, the woman stuck the spindle into the ground, and Qurman appeared right there in the house. – Tomorrow, hide again – said the king, and went back to his village.

Podshoh kelib: "Qo‘rmon qayerga ketdi?" – deb ayolidan so‘radi, ayoli esa: "Bilmayman, taqsir", – dedi. Podshoh uyni butunlay ko‘zdan kechirdi, biroq uydan topmadi. Qishloq atrofini qidirdi, hech qayerdan topolmay, uyni qaytadan qaradi. Baribir topolmadi, xon qaytmoqchi bo‘lib otiga mindi-da: "Topolmadim!" – deb hayqirdi. Shu payt ayoli urchuqni sanchib (yerga yoki kigizga) qo‘ygan edi, "Shu yerdaman!" – deb Qo‘rmon uydan chiqib keldi. "Ertaga yana berkin", – deb xon qishlog‘iga ketdi.

Padişah gelmiş: “Kurman nereye gitti?” diye, karısından sormuş, karısı “bilmiyorum, efendim” demiş. Padişah evini baştan sona aramış, ama evinde bulamamış. Köyün etrafına bakmış, hiçbir yerden bulamayınca evini tekrar aramış. Ama bulamamış, han dönecekmiş gibi atına binip durmuş, “bulamadım” diye bağırmış, karısı iği fırlatınca, “buradayım” diye, Kurman evden çıkagelmiş. “Yarın yine saklan,” deyip, han köyüne gitmiş.

پادىشا كېلىپ: «قۇرمان قەيەرگە كەتتى؟» – دەپ، ئايالىدىن سورايدۇ، ئايالى «بىلمەيمەن، تەخسىر» دەيدۇ. پادىشا ئۆيىنى تۈگەل قارايدۇ، بىراق ئۆيىدىن تاپالمايدۇ. يېزا ئەتراپىنى قارايدۇ، ھېچ يەردىن تاپالماي ئۆيىگە قايتىدىن قارايدۇ. بىراق تاپالمايدۇ، خان قايتىدىغان بولۇپ ئېتىغا مىنىپ تۇرۇپ، «تاپالمىدىم» دەپ ۋاقىرايدۇ، ئايالى يىپ <MS/>ئېگىرغۇچنى سانچىۋېدى، «مونۇ يەردە مەن» دەپ، قۇرمان ئۆيدىن چىقىپ كېلىدۇ. «ئەتە يەنە تىقىل»، – دەپ، خان يېزىسىغا كېتىدۇ.

Padşah gəlmiş: “Kurman hara getdi?” deyə, yoldaşından soruşmuş, yoldaşı “bilmirəm, əfəndim” demiş. Padşah evini başdan-başa axtarmış, amma evdə tapa bilməmiş. Kəndin ətrafına baxmış, heç bir yerdən tapa bilməyincə evini təkrar axtarmış. Amma tapa bilməmiş, xan dönəcəkmiş kimi atına minib durmuş, “tapa bilmədim” deyə qışqırmış, yoldaşı iyi fırladınca, “buradayam” deyə, Kurman evdən çıxıb gəlmiş. “Sabah yenə gizlən,” deyib, xan kəndinə getmiş.

Хан келе жатып ойлайды. «Бұл қайда тығылды, осының өзі алаңғасарлау екен, бұл Құрманда ешқандай қасиет жоқ, осы кәптің бәрі әйелден-ау» – деп ойлайды да, «бұл үйінен басқа жерге тығылмайды, ертең таң ата адам жіберіп бақтырайын, егер үйінен ешқайда шықпаса, бұны ертең қайтсем де табам деген қорытындыға келіп, үйіне келе өзі епті бір қуды шақырып алып:

On the way home, the king thought to himself, “This man — where did he manage to hide? He’s not that clever. It must be his wife who helps him every time.” Then he decided, “He won’t hide anywhere else but his house. Tomorrow morning, I’ll send someone to watch. If he doesn’t leave his home, I’ll make sure to find him no matter what.” When he returned to his palace, he summoned one of his cunning servants and said,

Xon yo‘lda kelayotib o‘yladi: "Bu qayerga berkindi? O‘zi ancha landovur ekan, bu Qo‘rmonda hech qanday hislat yo‘q, hamma gap xotinida shekilli", – deb o‘yladi-da, "U uyidan boshqa yerga berkinmaydi, ertaga tong otishi bilan odam yuborib poylataman, agar uyidan hech qayerga chiqmasa, ertaga nima qilib bo‘lsa ham uni topaman" degan xulosaga keldi va uyiga keliboq chaqqon bir ayyorni chaqirib olib:

Han gelirken düşünmüş. “Bu nereye saklandı, kendisi biraz şaşkın galiba, bu Kurman’da hiçbir keramet yok, bütün bu işler kadından geliyor galiba,” diye düşünmüş de, “evinden başka yere saklanmaz, yarın sabah erkenden adam gönderip baktırayım, eğer evinden hiçbir yere çıkmazsa, bunu yarın ne olursa olsun bulurum,” diye bir sonuca varmış, evine gelip usta bir kurnazı çağırıp:

خان كېلىۋېتىپ ئويلايدۇ. «بۇ قايەرگە تىقىلدى، بۇنىڭ ئۆزى <MS/>ئاخماقىراق ئىكەن، بۇ قۇرماندا ھېچ قانداق خەسىيەت يوق، مۇشۇ گەپنىڭ بارلىغى ئايالدىن – ھەي» – دەپ ئويلايدۇدە، «بۇ ئۆيىدىن باشقا يەرگە تىقىلمايدۇ، ئەتە تاڭ ئاتقاندا ئادەم ئەۋەتىپ قاراتقۇزاي، ئەگەر ئۆيىدىن ھېچ ياققا چىقمىسا، بۇنى ئەتە نېمە قىلساممۇ تاپىمەن دېگەن يەكۈنگە كېلىپ، ئۆيىگە كېلىپ ئۆزى چېۋەر بىر قۇۋنى چاقىرتىپ:

Xan gələrkən düşünmüş. “Bu hara gizləndi, özü bir az çaşqın deyəsən, bu Kurmanda heç bir kəramət yoxdur, bütün bu işlər arvadından gəlir deyəsən,” deyə düşünmüş də, “evindən başqa yerə gizlənməz, sabah səhər tezdən adam göndərib baxdırım, əgər evindən heç bir yerə çıxmazsa, bunu sabah nə olursa olsun taparam,” deyə bir nəticəyə gəlmiş, evinə gəlib usta bir hiyləgəri çağırıb:

«Саған мен жұмыс тапсырамын, соны орындасаң, ат басындай алтын беремін, бірақ мұны өзің және менен басқа ешкім білмейтін болсын», – дейді. «Құп, тақсыр, не бұйырсаңыз орындауға мен дайын», – деп, екі көзі алтынды естіген соң жасаурап, патшаның алдына жүгініп отыра кетеді. Сонда патша: «Сен көрінбей Құрманның ауылына барып, Құрман қайда барар екен соны бақ, бірақ көрініп қалып жүрме, ертең ерте мен ауылдан шыққанда, қайда екенін маған айтып, өзің көрінбей ауылға қайтатын бол», – деп тапсырады.

– I have a task for you. If you carry it out successfully, I’ll reward you with gold as big as a horse’s head. But no one must know about this, only you and I. – Yes, my lord, whatever you command, I’ll do it – said the man eagerly, his eyes shining at the mention of gold. The king continued, – Go secretly to Qurman’s village and watch him closely. See where he goes, but don’t let anyone see you. Tomorrow morning, when I leave my palace, come tell me where he is hiding and then return to the village without being noticed.

Senga bir ish topshiraman, shuni bajarsang, otning boshidek keladigan oltinberaman, biroq buni o'zing va mendan boshqa hech kim bilmasin», – deydi. «Xo'p bo'ladi, taqsir, nima buyursangiz bajarishga tayyorman», – deb, oltin haqida eshitgach ikki ko'zi yonib, podshohning oldida tiz cho'kib o'tiradi. Shunda podshoh: «Sen bildirmay Qo'rmonning qishlog'iga borib, Qo'rmon qayerga borishini poyla, lekin ko'rinib qolma. Ertaga tongda men qishloqdan chiqqanimda, uning qayerdaligini menga aytib, o'zing sezdirmay uyingga qaytadigan bo'l», – deb topshiriq beradi.

“Sana bir iş veriyorum, onu yaparsan, at başı kadar altın veririm, ama bunu sen ve benden başka kimse bilmesin,” demiş. “Peki, efendim, ne buyurursanız yapmaya hazırım,” deyip, iki gözü altını duyunca yaşarıp, padişahın önüne diz çöküp oturmuş. O zaman padişah: “Sen görünmeden Kurman’ın köyüne git, Qurman nereye gidecekmiş onu gözle, ama görünme sakın, yarın sabah erkenden ben köyden çıktığımda, nerede olduğunu bana söyle, kendin de görünmeden köye dön,” diye tembihlemiş.

«ساڭا مەن ئىش تاپشۇرىمەن، شۇنى ئورۇنلىساڭ، <FR/>ئاتنىڭ بېشىدەك ئالتۇن بېرىمەن، بىراق بۇنى ئۆزەڭ يەنە مەندىن باشقا ھېچ كىم بىلمەيدىغان بولسۇن»، – دەيدۇ. «ماقۇل، تەخسىر، نېمە بۇيرىسىڭىز ئورۇنلاشقا مەن تەييار»، – دەپ، ئىككى كۆزى ئالتۇن توغرىلىق ئاڭلىغاندىن كېيىن <MS/>ياشلىنىپ، پادىشانىڭ ئالدىغا تىزلىنىپ ئولتۇرىدۇ. شۇندا پادىشا: «سەن كۆرۈنمەي قۇرماننىڭ يېزىسىغا بېرىپ، قۇرمان قەيەرگە بارىدىغانلىغىنى بايقا، بىراق كۆرۈنۈپ قالما، <FR/>ئەتە ئەتىگەندە مەن يېزىدىن چىققاندا، قەيەردە ئىكەنلىگىنى ماڭا ئېيتىپ، ئۆزەڭ كۆرۈنمەي يېزىغا قايتىدىغان بول»، – دەپ تاپشۇرىدۇ.

“Sənə bir iş verirəm, onu etsən, at başı qədər qızıl verərəm, amma bunu sən və məndən başqa heç kim bilməsin,” demiş. “Yaxşı, əfəndim, nə buyursanız etməyə hazıram,” deyib, iki gözü qızılı eşidincə yaşarıb, padşahın qarşısında diz çöküb oturmuş. O zaman padşah: “Sən görünmədən Kurmanın kəndinə get, Kurman hara gedəcəkmiş onu gözlə, amma görünmə sakın, sabah səhər tezdən mən kənddən çıxdığımda, harda olduğunu mənə söylə, özün də görünmədən kəndə dön,” deyə tapşırmış.

Ертең ерте тұрып, патша Құрманды іздеуге келе жатқанда, алдынан өзінің тыңшысын кездестіреді, тыңшысы айтады: «Құрман үйінен ешқайда шыққан жоқ, қазір де үйінде жүр, тақсыр», – дейді. Патша: «Жарайды, бара бер», – дейді де Құрманның үйіне кете береді. Құрман әйелі екеуі шай ішіп отырғанда, патшаның келе жатқанын Құрман көре салып, күндегідей қайда болса сонда тығылмай, әйелінің кереметі барын біліп, «патша мені тауып алуға келе жатқанын қара» деп күледі, өзінің абыржып отырғанын сездірмей. Әйелі патшаны көріп, дастарқанын тез жинап «тфу» дейді. Сонда Құрман ине болып кетеді. Инені камзолының жағасына түйрей салып, ұршығын қолына алып, жіп иіріп отыра береді. Патша келіп: «Құрман қайда?» – деп сұрайды. «Білмеймін, кеше кешке таман кеткен, сонан әлі оралған жоқ», – дейді. Патша ертеңгісін үйінде жүргенін біледі. Үйді қарай бастайды, бірақ үйден күдікті ештеңе табылмай әбден сандалады, кешке дейін ананы бір ұстап, мынаны бір ұстап таппай, таппасына көзі жеткен соң, «Құрман, мен таппадым» деп айғай салады. Сонда әйелі инені жерге қадай салғанда, «мен мұндамын» деп, үйінен шыға келеді. Патша: «Ертең тағы тығыл, таппасам, патшалығымды берем», – дейді де кете барады.

Early the next morning, as the king was on his way to search for Qurman, he met his spy on the road. — Qurman hasn’t left his house, Your Majesty. He’s still at home, — reported the spy. — Very well, you may go, — said the king and continued on toward Qurman’s house. Qurman and his wife were sitting and drinking tea when Qurman saw the king approaching. This time, instead of running to hide somewhere, he smiled calmly, knowing of his wife’s powers. — Look, the king is coming to find me, — he said, laughing lightly, pretending not to be worried. When his wife saw the king, she quickly cleared the table and said softly: — Tfu! At once, Qurman turned into a needle. She pinned the needle to the collar of her kamzol and calmly took up her spindle, spinning thread as if nothing had happened. The king entered. — Where is Qurman? — he asked. — I don’t know, Your Majesty. He left late yesterday and hasn’t returned since, — the wife replied. But the king knew that Qurman had been home that morning. He searched the house thoroughly, touching this and that, looking everywhere, but found nothing suspicious. He searched until evening, exhausted and convinced that he would not find him. Finally, he shouted: — Qurman, I couldn’t find you! At that moment, the wife took the needle and stuck it into the ground — Qurman appeared at once, stepping out of the house. The king said: — Tomorrow, hide once more. If I fail to find you again, I will give you my kingdom, — and he rode away.

Ertalab vaqtli turib, podshoh Qo‘rmonni izlashga kelayotganida, oldidan o‘z ayg‘oqchisi chiqadi. Ayg‘oqchi: "Qo‘rmon uyidan hech qayerga chiqqani yo‘q, hozir ham uyida, taqsir", – deydi. Podshoh: "Yaxshi, boraver", – deydida, Qo‘rmonning uyiga qarab ketadi. Qo‘rmon ayoli bilan choy ichib o‘tirganida, podshoh kelayotganini ko‘rib qoladi. Har kungi kabi u yoq-bu yoqqa yashirinmay, ayolining karomati borligini bilgani uchun "Podshoh meni topib olishga kelayotganini qara" deb, sarosimaga tushayotganini bildirmay kulib qo‘yadi. Ayoli podshohni ko‘rib, dasturxonni tezda yig‘ishtiradi va "tuf" deydi. Shu payt Qo‘rmon ignaga aylanib qoladi. Ayol ignani kamzulining yoqasiga qadab qo‘yadi-da, urchug‘ini qo‘liga olib, ip yigirishda davom etaveradi. Podshoh kelib: "Qo‘rmon qayerda?" – deb so‘raydi. Ayol: "Bilmayman, kecha kechqurun ketganicha hali qaytgani yo‘q", – deydi. Podshoh uning ertalab uyda bo‘lganini bilar edi. Uyni izlay boshlaydi, biroq shubhali hech narsa topolmay, rosa ovora bo‘ladi. Kechgacha u narsani bir ushlab, bu narsani bir ushlab, oxiri topolmasligiga ko‘zi yetgach: "Qo‘rmon, men topolmadim!" – deb hayqiradi. Shunda ayoli ignani yerga qadagan edi, "Men shu yerdaman!" – deb Qo‘rmon uydan chiqib keladi. Podshoh: "Ertaga yana berkin, agar topolmasam, podshohligimni beraman", – deydida, ketaveradi.

Ertesi sabah erkenden kalkıp padişah Kurman’ı aramaya gelirken, önünden kendi casusunu karşılamış, casusu demiş ki: “Kurman evinden hiçbir yere çıkmadı, şimdi de evinde geziyor, efendim,” demiş. Padişah: “Pekala, gidebilirsin,” demiş de Kurman’ın evine gitmiş. Kurman karısıyla çay içerken, padişahın geldiğini Kurman görür görmez, her zamanki gibi nereye olursa oraya saklanmamış, karısının bir kerameti olduğunu bilip, “Padişah beni bulmaya geliyor, bak hele” diye gülmüş, kendi telaşını belli etmeden. Karısı padişahı görünce, sofrasını çabucak toplamış “tfü!” demiş. O zaman Kurman iğne olup gitmiş. İğne kamçısının yakasına takıvermiş, iğneyi eline almış, ip eğirip oturmaya devam etmiş. Padişah gelmiş: “Kurman nerede?” diye sormuş. “Bilmiyorum, dün akşamüstü gitti, ondan beri henüz dönmedi,” demiş. Padişah ertesi sabah evinde olduğunu biliyormuş. Padişah evi aramaya başlamış, ama evde şüpheli hiçbir şey bulunamayınca iyice şaşırmış, akşama kadar şurayı burayı bir yoklamış, bulamayınca, bulamayacağına ikna olunca, “Kurman, ben bulamadım” diye bağırmış. O zaman karısı iğneyi yere saplayıverince, “Buradayım” diye, Kurman evden çıkagelmiş. Padişah: “Yarın yine gizlen, eğer bulamazsam, padişahlığımı (krallığımı) veririm” deyip gitmiş.

<FR/>ئەتىسى ئەتىگەن تۇرۇپ، پادىشا قۇرماننى ئىزدەشكە كېلىۋاتقاندا، ئالدىدىن ئۆزىنىڭ تىڭشىغۇچىسىنى ئۇچراشتۇرىدۇ، تىڭشىغۇچىسى ئېيتىدۇ: «قۇرمان ئۆيىدىن ھەچ ياققا چىققان يوق، ھازىرما ئۆيىدە يۈرىدۇ، تەخسىر»، – دەيدۇ. پادىشا: «ياخشى، بارىۋەر»، – دەيدۇدە قۇرماننىڭ ئۆيىگە ماڭىدۇ. قۇرمان ئايالى ئىككىسى چاي ئىچىپ ئولتۇرغاندا، پادىشانىڭ كېلىۋاتقىنىنى قۇرمان كۆرۈپ، كۈندىكىدەك قەيەرگە بولسا شۇ يەرگە تىقىلماي، ئايالىنىڭ كارامىتى بار ئىكەنلىگىنى بىلىپ، «پادىشا مېنى تاپىدىغانغا كېلىۋاتقىنىنى قارا» دەپ كۈلىدۇ، ئۆزىنىڭ قورقۇپ ئولتۇرغىنىنى سەزدۈرمەي. ئايالى پادىشانى كۆرۈپ، <MS/>داستىخانىنى چاققان ژىغىپ «تفۇ» دەيدۇ. شۇندا قۇرمان يىڭنە بولۇپ كېتىدۇ. يىڭنىنى پىن جىگىنىڭ ياقىسىغا سانچىپ، يىپ <MS/>ئېگىرغۇچنى قولىغا ئېلىپ، يىپ ئېگىرىپ ئوتۇرىدۇ. پادىشا كېلىپ: «قۇرمان قەيەردە؟» – دەپ سورايدۇ. «بىلمەيمەن، تۈنۈگۈن كەچكە يېقىن كەتكەن، شۇنىڭدىن كېيىن تېخى قايتقىنى يوق»، – دەيدۇ. پادىشا ئەتىگەندىن ئۆيىدە يۈرگىنىنى بىلىدۇ. ئۆينى قاراشقا باشلايدۇ، بىراق ئۆيدىن كۈندىكىدەك ھېچ نەرسە تاپالماي نېمە قىلىشنى بىلمەيدۇ، كەچكىرگىچە ئەۋۇنى بىر تۇتۇپ، مونۇنى بىر تۇتۇپ تاپالماي، تاپالمايدىغىنىغا كۆزى يەتكەندىن كېيىن، «قۇرمان، مەن تاپالمىدىم» دەپ ۋاقىرايدۇ. شۇندا ئايالى يىڭنىنى يەرگە تاشلىغاندا، «مەن مونۇ يەردىمەن» دەپ، ئۆيىدىن چىقىپ كېلىدۇ. پادىشا: «ئەتە يەنە تىقىل، تاپمىسام، پادىشالىغىمنى بېرىمەن»، – دەيدۇدە كېتىپ قالىدۇ.

Ertəsi səhər tezdən qalxıb padşah Kurmanı axtarmağa gələrkən, qarşısından öz casusunu qarşılamış, casusu demiş ki: “Kurman evindən heç bir yerə çıxmadı, indi də evində gəzir, əfəndim,” demiş. Padşah: “Yaxşı, gedə bilərsən,” demiş və Kurmanın evinə getmiş. Kurman yoldaşı ilə çay içərkən, padşahın gəldiyini Kurman görən kimi, hər zamankı kimi hara olursa ora gizlənməmiş, yoldaşının bir kəraməti olduğunu bilib, “Padşah məni tapmağa gəlir, bax gör” deyə gülmüş, öz təlaşını bəlli etmədən. Yoldaşı padşahı görüncə, süfrəsini cəld yığışdırmış “tfü!” demiş. O zaman Kurman iynə olub getmiş. İynə qamçısının yaxasına ilişibmiş, iynəni əlinə almış, ip əyirib oturmağa davam etmiş. Padşah gəlmiş: “Kurman hardadır?” deyə soruşmuş. “Bilmirəm, dünən axşamüstü getdi, o vaxtdan bəri hələ dönmədi,” demiş. Padşah ertəsi səhər evində olduğunu bilirmiş. Padşah evi axtarmağa başlamış, amma evdə şübhəli heç bir şey tapılmayınca yaxşıca təəccüblənmiş, axşama qədər buraları yoxlamış, tapa bilməyincə, tapa bilməyəcəyinə əmin olanda, “Kurman, mən tapa bilmədim” deyə qışqırmış. O zaman yoldaşı iynəni yerə sancıb qoyunca, “Buradayam” deyə, Kurman evdən çıxıb gəlmiş. Padşah: “Sabah yenə gizlən, əgər tapa bilməsəm, padşahlığımı (krallığımı) verərəm,” deyib getmiş.

Құрман ертемен тұрып, шаруасын істеп, ертеңгі асын ішіп отырғанда, үй артына білдіртпей келіп түсіп жатқан патшаны әйелі сезіп қалып, «тфу» деп жіберіп еді, қайрақ болып кетеді. Қайрақты әйелі күлдің ішіне тастай салады. Сол кезде патша жетіп келеді. Келсе, қазір екеуі сөйлесіп отырғанын естіген болатын, қақайып әйелі жалғыз отыр екен. «Құрман қайда?» деп сұрайды, әйелі «көргенім жоқ» деп жауап береді. Үйдің ішін ары-бері қарап, «таппадым» деп айғай салады, «мен мұндамын» деп, күлдің арасынан шыға келеді. Сонымен хан жеңіліп патшалығын бермек болады. «Ертең кел түске таман мен елімді жинап отырамын, ел алдында патшалығыңды өткізіп ал», – деп, атына мініп кетіп қалады.

The next morning, Qurman got up early, tended to his chores, and was having breakfast when his wife suddenly sensed that the king was sneaking up behind the house. She quickly said: — Tfu! — and Qurman turned into a whetstone. She tossed the whetstone into the ashes near the hearth. Just then, the king arrived. He had overheard them speaking moments before, but now only the wife sat alone, calm and composed. — Where is Qurman? — he asked. — I haven’t seen him, — she replied. The king searched the house back and forth again, then finally shouted: — I couldn’t find him! And from within the ashes came Qurman’s voice: — I’m here! The king had to admit defeat. — Tomorrow, come to my court at noon. I will gather my people and, before them all , hand over my throne to you, — he said, mounted his horse, and left.

Qo‘rmon ertalab vaqtli turib, ishlarini qilib, nonushta qilib o‘tirganida, uy ortiga bildirmay kelib tushayotgan podshohni ayoli sezib qoladi va "tuf" deb yuborgan edi, u qayroqqa aylanib qoldi. Ayoli qayroqni kulning ichiga tashlab yubordi. Shu payt podshoh yetib keldi. Kelganida, boyagina ikkalasi gaplashib o‘tirganini eshitgan edi, qarasa ayoli bir o‘zi o‘tiribdi. "Qo‘rmon qayerda?" deb so'radi, ayoli esa "ko'rmadim" deb javob berdi. Uyning ichini u yoqdan-bu yoqqa qarab chiqib, "topolmadim" deb hayqirdi. "Men shu yerdaman" deb, Qo‘rmon kul orasidan chiqib keldi. Shunday qilib, xon yengilib, podshohligini beradigan bo‘ldi. "Ertaga tushga yaqin kel, men elimni to‘plab o‘tiraman, el oldida podshohlikni qabul qilib ol", – deb otiga minib ketib qoldi.

Kurman sabah erkenden kalkıp işlerini hallederken, kahvaltısını yapıp otururken, evin arkasına gizlice gelip yatan padişahı karısı hisseder ve “tüh” diye tükürünce (veya nefesiyle üfleyince), Kurman bir biley taşına dönüşür. Karısı biley taşını külün içine atar. Tam o sırada padişah gelir. Geldiğinde, az önce ikisinin konuşmakta olduğunu işitmişti, ama şimdi karısı tek başına oturuyordu. “Kurman nerede?” diye sorar, karısı “görmedim” diye cevap verir. Evi bir sağa bir sola arar, “bulamadım” diye bağırır, “ben buradayım” diyerek Kurman külün arasından çıkar gelir. Böylece han yenilir ve padişahlığını vermeyi kabul eder. “Yarın öğleye doğru gel, ben halkımı toplayıp oturuyor olacağım, halkın önünde padişahlığını teslim al,” der ve atına binip gider.

قۇرمان تاڭ بىلەن تۇرۇپ، ئىشىنى ئىشلەپ، ئەتىگەنلىك تامىغىنى ئىچىپ ئولتۇرغاندا، ئۆي كەينىگە بىلدۈرتمەي كېلىپ چۈشىۋاتقان پادىشانى ئايالى سېزىپ قېلىپ، «تفۇ» دېگەندە، بىلەي بولۇپ كېتىدۇ. بىلەينى ئايالى كۈلنىڭ ئىچىگە تاشلاۋېتىدۇ. شۇ ۋاقىتتا پادىشا يېتىپ كېلىدۇ. كەلسە، ھازىر ئىككىسى سۆزلىشىپ ئولتۇرغىنىنى ئاڭلىغاندى، تىكلەنگەن ئايالى يالغۇز ئولتۇرىپتۇ. «قۇرمان قەيەردە؟» دەپ سورايدۇ، ئايالى «كۆرگىنىم يوق» دەپ جاۋاپ بېرىدۇ. ئۆينىڭ ئىچىنى نېرى – بېرى قاراپ، «تاپالمىدىم» دەپ ۋاقىرايدۇ، «مەن مونۇ يەردىمەن» دەپ، كۈلنىڭ ئارىسىدىن چىقىپ كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن خان يېڭىلىپ پادىشالىغىنى بەرمەك بولىدۇ. «ئەتە كەل چۈشكە يېقىن مەن ئېلىمنى يىغىپ ئولتۇرىمەن، <FR/>ئەل ئالدىدا پادىشالىغىڭنى ئۆتكۈزۈپ ئال»، – دەپ، ئېتىغا مىنىپ كېتىپ قالىدۇ.

Kurman səhər tezdən qalxıb işlərini həll edərkən, səhər yeməyini yeyib oturarkən, evin arxasına gizlincə gəlib yatan padşahı arvadı hiss edir və “tüh” deyib tüpürəndə (və ya nəfəsi ilə üfürəndə), Kurman bir itidaşına (bülöv daşına) çevrilir. Arvadı itidaşını külün içinə atır. Elə o vaxt padşah gəlir. Gələndə, az öncə ikisinin danışmaqda olduğunu eşitmişdi, amma indi arvadı tək oturmuşdu. “Kurman haradadır?” deyə soruşur, arvadı “görmədim” deyə cavab verir. Evi o baş bu baş axtarır, “tapa bilmədim” deyə bağırır, “mən buradayam” deyərək Kurman külün arasından çıxıb gəlir. Beləliklə, xan (padşah) məğlub olur və padşahlığını verməyə razılaşır. “Sabah günortaya yaxın gəl, mən xalqımı toplayıb oturmuş olacağam, xalqın önündə padşahlığını təslim al,” deyir və atına minib gedir.

Құрман ертемен тұрып, атын алдырып мініп, патшаның ауылына жүрмек болады. Сонда әйелі айтады: «Сіз барып хандығыңды, қазынаңды өткізіп алғаннан кейін бір түнеп қайтып келіңіз», – дейді. «Жарайды», – деп Құрман жүріп кетеді.

The next morning, Qurman saddled his horse and prepared to go to the king’s camp. His wife said: — When you go and receive the kingdom and the treasure, stay there for one night and return the next day. — Very well! — Qurman agreed and set off.

Qoʻrmon erta tongda turib, otini oldirib mindi va podshohning qishlogʻiga joʻnamoqchi boʻldi. Shunda ayoli aytdi: "Siz borib xonlikni, xazinani qabul qilib olganingizdan keyin, bir tunab qaytib keling". "Xoʻp boʻladi", - deb Qoʻrmon yoʻlga tushdi

Kurman sabah erkenden kalkmış, atını alıp binmiş, padişahın köyüne gitmek istiyormuş. O zaman karısı: “Siz gidip hanlığınızı, hazinenizi teslim aldıktan sonra bir gece konaklayıp geri dönün,” demiş. “Pekala,” deyip Kurman yola çıkmış.

قۇرمان تاڭ بىلەن تۇرۇپ، ئېتىنى ئەكىلىپ مىنىپ، پادىشانىڭ يېزىسىغا ماڭماق بولىدۇ. شۇندا ئايالى ئېيتىدۇ: «سىز بېرىپ خانلىغىڭىزنى، <MS/>بايلىغىڭىزنى ئۆتكۈزۈپ ئالغاندىن كېيىن بىر تۈنەپ قايتىپ كېلىڭ»، – دەيدۇ. «ماقۇل»، – دەپ قۇرمان مېڭىپ كېتىدۇ.

Kurman səhər tezdən qalxmış, atını alıb minmiş, padşahın kəndinə getmək istəyirmiş. O zaman yoldaşı: “Siz gedib xanlığınızı, xəzinənizi təslim aldıqdan sonra bir gecə qonaqlayıb geri dönün,” demiş. “Yaxşı,” deyib Kurman yola çıxmış.

Құрман патшаның ауылына келсе, патша елді жинап, Құрманға қарап отыр екен. Құрманды аттан көтеріп алып, астына кілем төсеп төрге отырғызып, патша жиналысын ашады. Жиналысында Құрман екеуінің бұғынбақ ойнағанын және пенделік жасап Құрманның әйеліне қызыққанын айтады, «енді маған обал жоқ, тұрмайтын нәрсеге әуреленіп» – деп, өзінің кем ақылдығын ел алдында жасырмай айтып, Құрманға былай дейді: «Ел бастаған адам дүниеге қызықпау керек, міне, мен сияқты қызығам десең, менің қалпыма түсесің, ал ел-жұрт, мен патшалығымды мына Құрманға бердім, енді осы кісі сіздердің патшалырыңыз болады, қош-сау болыңдар», – деп тағынан түсіп, Құрманға тәжкигізіп, таққаотырғызады. Патшаның қазынасын және малын, қырық қатынын бәрін алып, орда кісілеріне ескі дәстүрмен жаңа киім беріп, кешке бір әйелдің үйіне түнеп, ертеңіне қайтайын десе, қалған әйелдері жібермейді, «анадан мені жек көресің бе?» – деп. Қырық қатынның үйіне қырық түнеп, қырық күннен кейін өз әйеліне келеді. Келсе, әйелі бұртиып ашуланып отыр екен. «Саған мен бір түнеп қайтып кел дегенім қайда, сен қырық түнедің, «уәде – Құдай сөзі» деген ата-бабамыз, сен уәдеде неге тұрмайсың?», – деп Құрманмен ұрса кетті. Құрман:

When Qurman arrived, the king had already gathered the people and was waiting for him. They helped Qurman down from his horse, spread a carpet, and seated him at the head of the assembly. The king began his address: He told the people about their game of hide-and-seek and how, being human, he had once desired Qurman’s wife. — I have no excuse — he said — I chased after something I should not have, and that was my folly. A man who leads a people must not be greedy for worldly things. If you desire what is not yours, you will end up like me. Now, people of mine, I give my kingdom to Qurman. From today, he is your ruler. Farewell. The king stepped down from his throne, placed the crown on Qurman’s head, and seated him on the throne. He gave him his treasure, his herds, and all forty of his wives. Following the old custom, Qurman gave new garments to the palace servants and attendants. That evening, he stayed in the house of one of the wives. The next day, when he wished to return home, the other wives wouldn’t let him go. — Do you despise me that you won’t stay in my house too? — each one said. So Qurman spent forty nights in the homes of his forty wives. Only after forty days did he finally return to his own wife. When he came in, his wife was sitting with a pout, angry and silent. — I told you to stay one night and return. You stayed forty. Our ancestors said, “A promise is the word of God.” Why did you break yours? — she scolded. Qurman replied proudly:

Qo'rmon podshohning qishlog'iga kelsa, podshoh xalqni yig'ib, Qo'rmonni kutib o'tirgan ekan. Qo'rmonni otdan tushirib, ostiga gilam to'shab, to'rga o'tqazishadi va podshoh yig'ilishni ochadi. Yig'ilishda Qo'rmon ikkalasi bekinmachoq o'ynaganini va bandalik qilib Qo'rmonning xotiniga ko'z olaytirganini aytadi. "Endi menga hammasi kam, behuda narsaga ovora bo'ldim", deb o'z aqli kaltaligini el oldida yashirmay tan oladi va Qo'rmonga shunday deydi: "El boshqargan odam dunyoga (nafsga) berilmasligi kerak, agar men kabi nafsga berilsang, mening holimga tushasan. Ey xaloyiq, men podshohligimni mana shu Qo'rmonga berdim, endi bu kishi sizlarning podshohingiz bo'ladi, omon bo'linglar", deb taxtdan tushadi va Qo'rmonga toj kiygizib, taxtga o'tqazadi. Podshohning xazinasini, mollarini va qirq nafar xotinini qabul qilib olib, saroy ahliga eski an'anaga ko'ra yangi kiyimlar ulashadi. Kechqurun xotinlardan birining uyiga tunaydi, ertasiga qaytmoqchi bo'lsa, boshqa xotinlari qo'yib yubormaydi, "meni undan kam ko'rasanmi?" deb. Qirq xotinning uyida qirq kecha tunab, qirq kundan keyin o'z xotinining oldiga keladi. Kelsa, xotini lab burib, arazlab o'tirgan ekan. "Senga bir kecha tunab qayt degandim, qani so'zing? Sen qirq kecha qolding, "va'da — Xudoning so'zi" degan ata-bobolarimiz, sen nega va'dada turmading?" deb Qo'rmon bilan urishib ketadi. Qo'rmon:

Kurman padişahın köyüne gelmiş, padişah halkı toplamış, Kurman’a bakıp oturuyormuş. Kurman’ı attan indirmişler, altına kilim serip başköşeye oturtmuşlar, padişah toplantısını açmış. Toplantısında Kurman ile ikisinin saklambaç oynadığını ve yanlış bir zaaf gösterip Kurman’ın karısına heveslendiğini anlatmış, “şimdi bana yazıklar olsun, boş yere uğraşıp” deyip, kendi akılsızlığını halk önünde gizlemeden anlatmış, Kurman’a şöyle demiş: “Ülke yöneten kişi dünyaya heveslenmemeli, işte, benim gibi heveslenirim dersen, benim halime düşersin, ey halkım, ben krallığımı Kurman’a verdim, artık bu kişi sizin padişahınız olacak, hoşça kalın,” deyip tahtından inmiş, Kurman’a taç giydirip, tahta oturtmuş. Padişahın hazinesini ve malını, kırk karısını hepsini alıp, saraydakilere eski gelenekle yeni giysi vermiş, akşam bir kadının evinde konaklamış, ertesi sabah dönecekmiş ama kalan karıları bırakmamış, “ondan beni daha mı az seviyorsun?” demişler. Kırk kadının evinde kırk gece konaklamış, kırk gün sonra kendi karısının yanına gelmiş. Gelmiş ki, karısı somurtmuş, kızgın oturuyormuş. “Sana bir gece konaklayıp geri gel demiştim, sen kırk gece konakladın, ‘söz – Tanrı sözüdür’ diyen atalarımız, sen neden sözünde durmuyorsun?” diye Kurman’la tartışmaya başlamış.

قۇرمان پادىشانىڭ يېزىسىغا كەلسە، پادىشا ئەلنى يىغىپ، قۇرمانغا قاراپ ئولتۇرۇپتۇ. قۇرماننى ئاتتىن كۆتىرىپ ئېلىپ، ئاستىغا گىلەم سېلىپ تۆرىگە ئولتۇرغۇزۇپ، پادىشا يىغىنىنى ئاچىدۇ. يىغىنىدا قۇرمان ئىككىسىنىڭ يوشۇرماق ئوينىغىنىنى يەنە خاتالىق ياساپ قۇرماننىڭ ئايالىغا قىزىققىنىنى ئېيتىدۇ، «ئەمدى ماڭا <FR/>ئۇۋال يوق، تۇرمايدىغان نەرسىگە قىزىقىپ» – دەپ، ئۆزىنىڭ كام ئېقىللىقىنى ئەل ئالدىدا يوشۇرماي ئېيتىپ، قۇرمانغا مۇنداق دېدى: «ئەل باشلىغان ئادەم دۈنىياغا قىزىقمىشى كېرەك، مانا، مەن ئوخشاش قىزىقىمەن دېسەڭ، مېنىڭ قېلىپىمغا چۈشىسەن، ئەل – يۇرتۇم، مەن پادىشالىغىمنى مونۇ قۇرمانغا بەردىم، ئەمدى مۇشۇ كىشى سىلەرنىڭ پادىشاڭلار بولىدۇ، خوش سالامەت بولۇڭلار»، – دەپ تەختىدىن چۈشۈپ، قۇرمانغا <MS/>تاجا كىيگۈزۈپ، <MS/>تەختىسىگە ئولتۇرغۇزىدى. پادىشانىڭ بايلىغىنى يەنە مېلىنى، قىرىق <MS/>خوتۇنلىرىنى ھەممىسىنى ئېلىپ، ئوردا كىشىلىرىگە بۇرۇنقى ئۇرپا – ئادەت بويىچە يېڭى كىيىم بېرىپ، كەچتە بىر ئايالنىڭ ئۆيىدە تۈنەپ، ئەتىگەندە قايتاي دېسە، قالغان ئاياللىرى قويۇپ بەرمەيدۇ، «ئەۋۇنىڭدىن مېنى ئۆچ كۆرەمسەن؟» – دەپ. قىرىق خوتۇنىنىڭ ئۆيىدە قىرىق كۈن تۈنەپ، قىرىق كۈندىن كېيىن ئۆز ئايالىغا كېلىدۇ. كەلسە، ئايالى قاپاقلىنىپ ئاچچىغى كېلىپ ئولتۇرۇپتۇ. «ساڭا مەن بىر تۈنەپ قايتىپ كەل دېگىنىم قەيەردە، سەن قىرىق كۈن تۈنىدىڭ، «ۋەدە – <MS/>خۇدايىمنىڭ سۆزى» دېگەن ئاتا – بوۋىمىز، سەن ۋەدەڭدە نېمىگە تۇرمايسەن؟»، – دەپ قۇرمان بىلەن ئۇرۇشۇپ كەتتى. قۇرمان:

Kurman padşahın kəndinə gəlmiş, padşah xalqı toplamış, Kurmana baxıb otururmuş. Kurmanı atdan endirmişlər, altına xalça sərib baş küncə oturtmuşlar, padşah iclasını açmış. İclasında Kurman ilə ikisinin gizlənpaç oynadığını və yanlış bir zəiflik göstərib Kurmanın arvadına həvəsləndiyini danışmış, “indi mənə yazıqlar olsun, boş yerə çalışıb” deyib, öz ağılsızlığını xalqın qarşısında gizlətmədən danışmış, Kurmana belə demiş: “Ölkə idarə edən şəxs dünyaya həvəslənməməlidir, bax, mənim kimi həvəslənərəm desən, mənim halıma düşərsən, ey xalqım, mən krallığımı Kurmana verdim, artıq bu şəxs sizin padşahınız olacaq, hələlik,” deyib taxtından enmiş, Kurmana tac geydirib, taxta oturtmuş. Padşahın xəzinəsini və malını, qırx arvadını hamısını alıb, saraydakılara köhnə ənənə ilə yeni geyim vermiş, axşam bir qadının evində qonaqlamış, ertəsi sabah dönəcəkmiş amma qalan arvadları buraxmamış, “ondan məni daha az mı sevirsən?” demişlər. Qırx qadının evində qırx gecə qonaqlamış, qırx gün sonra öz yoldaşının yanına gəlmiş. Gəlib ki, yoldaşı qaşqabaqlı, qızğın otururmuş. “Sənə bir gecə qonaqlayıb geri gəl demişdim, sən qırx gecə qonaqladın, ‘söz – Tanrı sözüdür’ deyən atalarımız, sən niyə sözündə durmursan?” deyə Kurmanla mübahisə etməyə başlamış.

«Сен неге ақшаңдайсың, мен патшамын, бұрынғы Құрман екен деме», – деп қожаңдады. «Сен немене, менің тілімді алуға тиіс- тісің, сенің қолыңды патшалыққа жеткізген мен», – дейді әйе- лі. Құрман: «Сен емес, мені патша еткен Алла Тағала, олай деп былжырама», – дейді. Сонымен екеуі ұрсысып төсекке жатады. Төсекке жатқанда, әйелі ашуланып жатады. Сонда Құрман: «Әй, әр таман жатшы, жылан иісің шығып кетті», – дейді. Әйелі: «Рас айтасың ба?» – дейді. «Рас айтпағанда», – деп Құрман теріс қарап жатады. Әйелі: «Сонда сен мені тастайсың ба, жылан иісің шықты деп», – дейді. «Тастаймын, қайтесің?», – дейді. «Рас айта- сың ба?» – дейді. «Рас айтамын», – дейді Құрман. «Онда қайталап үш рет айтшы», – дейді әйелі. «Рас, рас, рас», – деп айғай салады Құрман. Әйел төр алдына төсек салып жата береді.

— Why are you nagging me? I’m a king now. Don’t speak to me as if I were still the old Qurman. — What do you mean? You should listen to me. It was I who brought you to the throne, — she said. — Not you — Qurman snapped — It was Allah who made me king. Don’t talk nonsense. They argued and then went to bed angry. As they lay down, Qurman said irritably: — Turn away from me, you smell like a snake — Do you really mean that? — she asked. — Of course I do — he said, turning his back to her. — So you will leave me because you say I smell like a snake? — I will. Why shouldn’t I? — — Do you swear it’s true? — — I swear. — Then say it three times — she said. — It’s true, it’s true, it’s true! — Qurman shouted. The wife quietly took her blanket, spread it near the head of the bed, and lay down there.

- Sen nege javraysan, men podshohman, meni avvalgi Qo'rmon deb o'ylama, - deb dag'dag'a qildi. - Ie, sen mening gapimga quloq solishing kerak, sening qo'lingni podshohlikka yetkazgan menman, - dedi ayoli. Qo'rmon: - Sen emas, meni podshoh qilgan Alloh Taolo, bunaqa deb valdirama, - dedi. Shunday qilib, ikkovlari urishib, to'shakka yotishdi. To'shakka yotganda ayoli xafa bo'lib yotgan edi. Shunda Qo'rmon: - Hoy, nariroq yotib uxlachi, iloning hidi chiqib ketdi, - dedi. Ayoli: - Rost aytyapsanmi? - dedi. - Rost aytmaganda-chi, - deb Qo'rmon teskari qarab yotdi. Ayoli: - Shunchaki "ilon hidi chiqdi" deb meni tashlab ketasanmi? - dedi. - Tashlayman, nima qilasan? - dedi. - Rost aytyapsanmi?- dedi. - Rost aytyapman, - dedi Qo'rmon. - Unda uch marta qaytarib aytchi,- dedi ayoli. - Rost, rost, rost! - deb baqirdi Qo'rmon. Ayol to'rning oldiga to'shak solib, yotib oldi.

Kurman: “Sen neden böbürleniyorsun, ben padişahım, eskisi gibi Kurman deme,” diye üstünlük taslamış. “Sen ne demek, benim sözümü dinlemek zorundasın, senin elini padişahlığa ulaştıran benim,” demiş karısı. Kurman: “Sen değil, beni padişah yapan Yüce Allah, öyle saçmalama,” demiş. Böylece ikisi tartışarak yatağa yatmışlar. Yatağa yattıklarında, karısı kızgın yatıyormuş. O zaman Kurman: “Hey, biraz öteye yatar mısın, yılan kokun geldi,” demiş. Karısı: “Gerçekten mi söylüyorsun?” demiş. “Doğru söylemeyip de ne yapayım,” deyip Kurman sırtını dönüp yatmış. Karısı: “O zaman sen beni terk edecek misin, yılan kokun geldi diye,” demiş. “Terk ederim, ne yapacaksın?” demiş. “Gerçekten mi söylüyorsun?” demiş. “Doğru söylüyorum,” demiş Kurman. “O zaman üç kez tekrarla,” demiş karısı. “Evet, evet, evet,” diye bağırmış Kurman. Kadın başköşeye yatak serip yatmış.

«سەن نېمىگە ۋاقىرىپ كەتتىڭ، مەن پادىشامەن، بۇرۇنقى قۇرمان ئىكەن دېمە»، – دەپ تەككەپۇرلاندى. «سەن نېمە، مېنىڭ تىلىمنى ئېلىشقا تېگىشلىكسەن، سېنىڭ قولۇڭنى پادىشالىققا يەتكۈزگەن مەن»، – دەيدۇ ئايالى. قۇرمان: «سەن ئەمەس، مېنى پادىشا قىلغان <FR/>ئاللا تائالا، ئۇنداق دەپ بىل جىرلىما»، – دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئىككىسى ئۇرۇشۇپ ئورۇنغا ياتىدۇ. ئورۇنغا ياتقاندا، ئايالى ئاچىقلىنىپ ياتىدۇ. شۇندا قۇرمان: «ھەي، نېرى ياتقىنە، يىلان پۇرىغىڭ چىقىپ كەتتى»، – دەيدۇ. ئايالى: «راستنى ئېيتامسەن؟» – دەيدۇ. «راستنى ئېيمىغاندا»، – دەپ قۇرمان تەتىر قاراپ ياتىدۇ. ئايالى: «شۇندا سەن مېنى تاشلامسەن، يىلان پۇرىغىڭ چىقتى دەپ»، – دەيدۇ. «تاشلايمەن، نېمە قىلىسەن؟»، – دەيدۇ. «راستنى ئېيتىۋاتامسەن؟» – دەيدۇ. «راستنى ئېيتىۋاتىمەن»، – دەيدۇ قۇرمان. «ئۇنداق بولسا قايتىلاپ ئۈچ قېتىم ئېيتقىنە»، – دەيدۇ ئايالى. «راست، راست، راست»، – دەپ ۋاقىرايدۇ قۇرمان. ئايال تۆرە ئالدىغا ئورۇن سېلىپ ياتىدۇ.

Kurman: “Sən niyə lovğalanırsan, mən padşaham, əvvəlki kimi Kurman demə,” deyə üstünlük taslamış. “Sən nə demək, mənim sözümə qulaq asmaq məcburiyyətindəsən, sənin əlini padşahlığa çatdıran mənəm,” demiş yoldaşı. Kurman: “Sən yox, məni padşah edən Uca Allah, elə cəfəngiyat danışma,” demiş. Beləcə ikisi mübahisə edərək yatağa yatmışlar. Yatağa yatdıqlarında, yoldaşı qızğın yatırmış. O zaman Kurman: “Hey, bir az o yana yatarsan, ilan qoxun gəldi,” demiş. Yoldaşı: “Həqiqətən mi deyirsən?” demiş. “Doğru deməyib də nə edim,” deyib Kurman kürəyini dönüb yatmış. Yoldaşı: “O zaman sən məni tərk edəcəksənmi, ilan qoxun gəldi deyə,” demiş. “Tərk edərəm, nə edəcəksən?” demiş. “Həqiqətən mi deyirsən?” demiş. “Doğru deyirəm,” demiş Kurman. “O zaman üç dəfə təkrarla,” demiş yoldaşı. “Hə, hə, hə,” deyə qışqırmış Kurman. Qadın baş küncə yataq sərib yatmış.

Құрман ертеңгісін ұйқысынан оянып көзін ашып қараса, айдалада үй де жоқ, бұрынғы киіп жүрген асыл киім де, шықырлаған сақтиян етік те жоқ, өзінің бұрынғы қойшы күйінде киіп жүрген жаман тоны мен жаман шалбары, одан басқа ештеңе қалмапты.

Qurman woke the next morning and opened his eyes to find the house gone from the steppe, his fine clothes gone, the shining boots vanished, only his old shepherd’s coat and shabby trousers remained.

Ertalab uyqudan uyg‘ongan Qurman ko‘zini ochib qarasa, dalada uy ham yo‘q, ilgari kiygan qimmatbaho kiyimlari ham, g‘ichirlagan saxtiyon etiklari ham yo‘q, o‘zining avvalgi cho‘ponlik paytida kiygan yomon paltosi va yomon shimlari, boshqa hech narsa qolmagan.

Kurman sabah uyandığında gözlerini açıp bir bakmış ki, ıssız bozkırda ne bir ev, ne de eskiden giydiği değerli giysileri, ne de gıcırdayan sahtiyan çizmeleri vardı. Üzerinde sadece eski çoban halindeki yıpranmış kürk mantosu ve kötü pantolonu kalmıştı.

قۇرمان ئەتىسى ئۇيقىدىن ئوخىنىپ كۆزىنى ئېچىپ قارىسا، ئايدالادا ئۆيىمۇ يوق، بۇرۇنقى كىيىپ يۈرگەن ئېسىل كىيىمىمۇ، شىقىرلىغان يالتىراق ئۆتىگىمۇ يوق، ئۆزىنىڭ بۇرۇنقى قويچى ۋاقتىدا كىيىپ يۈرگەن يامان <MS/>تونى بىلەن يامان <MS/>ئىشتىنى، ئۇنىڭدىن باشقا ھېچ نەرسە قالماپتۇ.

​​Kurman səhər oyandığında gözlərini açıb bir baxmış ki, kimsəsiz bozqırda nə bir ev, nə də əvvəllər geyindiyi dəyərli geyimləri, nə də cırıldayan saxtiyan çəkmələri vardı. Üzərində sadəcə köhnə çoban halındakı köhnəlmiş xəz mantosu və pis şalvarı qalmışdı.

«Енді не істеймін?» – деп, аң-таң болып тұрып артына қараса, арт жағында баяғы өзі бағып жүрген бір қора қой мен астына мініп жүрген қызыл өгізі тұр. Өгізіне мініп, қойын өргізіп, «мен патша болдым, қырық әйелім бар, бұл қойды сонда айдап барайын» – деп қойды айдап, ханның ордасының жанына апарып иіріп тастап, құрттаған бір қойдыөңгеріп, патшаның ордасына барып:

— What shall I do now? — he muttered, astonished. He turned and saw behind him the very flock he used to tend and the red ox he rode. Climbing onto the ox, he drove the sheep toward the king’s palace, thinking, I became king, I had forty wives, I’ll take this flock there. He herded the sheep up to the palace gate and, standing on the ox, shouted, calling to the women of the king’s household:

Yendi nima qilaman?" – deb hayron bo'lib ortiga qarasa, orqasida bayagi o'zi boqib yurgan bir poda qo'y va minib yurgan qizil ho'kizi turibdi. Ho'kiziga minib, qo'yni o'tlatib: "Men podshoh bo'ldim, qirq nafar xotinim bor, bu qo'ylarni o'sha yerga haydab borayin", – deb qo'ylarni haydab, xon o'rdasining yoniga olib borib to'xtatadi. Keyin bitta qurtlagan (kasal) qo'yni o'nggarib olib, podshoh o'rdasiga borib:

“Şimdi ne yapacağım?” diye, şaşkınlıkla durup arkasına baktığında, arkasında eskiden güttüğü bir sürü koyun ve altında bindiği kırmızı öküzü duruyordu. Öküzüne binip, koyunlarını otlatarak, “Ben padişah oldum, kırk karım var, bu koyunları da oraya süreyim,” diye koyunları sürüp, hanın sarayının yanına götürüp toplamış. Sonra kurtlanmış bir koyunu sırtına alıp, padişahın sarayına gitmiş:

«ئەمدى نېمە قىلىمەن؟» – دەپ، ھاڭ – تاڭ بولۇپ تۇرۇپ كەينىگە قارىسا، كەينىدە بايايىقى ئۆزى بېقىپ يۈرگەن <FR/>بىر قورا قوي بىلەن ئاستىغا مىنىپ يۈرگەن قىزىل ئۆكۈزى تۇرۇپتۇ. ئۆكۈزىگە مىنىپ، قويىنى ئايلاندۇرۇپ، «مەن پادىشا بولدۇم، قىرىق ئايالىم بار، بۇ قوينى شۇ يەرگە ھايداپ بارىمەن» – دەپ قوينى ھايداپ، خاننىڭ ئوردىسىنىڭ يېنىغا ئاپىرىپ ئايلاندۇرۇپ تاشلاپ، قوتۇر بىر قوينى كۆتىرىپ، پادىشانىڭ ئوردىسىغا بېرىپ:

“İndi nə edəcəyəm?” deyə, çaşqınlıqla durub arxasına baxanda, arxasında əvvəllər otardığı bir sürü qoyun və altında mindiyi qırmızı öküzü dururdu. Öküzünə minib, qoyunlarını otararaq, “Mən padşah oldum, qırx arvadım var, bu qoyunları da ora sürüm,” deyə qoyunları sürüb, xanın sarayının yanına aparıb toplamış. Sonra qurd basmış bir qoyunu kürəyinə alıb, padşahın sarayına getmiş:

«Ей, қатындарым, мына қойды түсіріп алыңдар», – деп, өгіздің үстінде тұрып айғай салады. Қатындары даусын танып үйден жүгіре шықса, бір қойшы қой өңгеріп келіп тұр. Құрман аңырып қарап қалған қатындарына ақырып: «Ал мына қойды, неғып мелшиіп тұрсыңдар?», – деп балағаттайды. Қатындар қойшының балағаттағанына шыдай алмай, қырық қатын, қырық сойыл алып, Құрманды сойылдың астына алып береді. Құрман қашады, өгіз жаяудан оза алмайды. Есі танып, өгізден өкіре құлап, жер қабады. Қатындар: «Сендей қойшыға сол керек, біздің байымыздың даусын салып, бізді алдамақшы», – деп, алдындағы күлге көміп кетіп қалады. Бір уақыттар болғанда, Құрман есін жиса, күлдің ішінде жатыр, күлмен көміп аяқ жағына бір жалпақ тас бастырып кетіп қалыпты. Тасты аударып тастап, көрден шыққандай, үсті-басы жұлма-жұлма болып түрегеліп жан-жағына қарайды, сол жерде қанша жатқанын да білмейді, қазір таң атып келе ме, не күн батып келе ме, әйтеуір, ала көлеңке уақыт, біраз тұрып басы айналып қайта құлап қалады. Біраз қозғалмай сол орнында жатып, аздап есін жиып болған соң, жағдайдың бәрін көз алдына елестетіп, Құрман ойлайды:

— Bring down this sheep! Hearing his voice, the women rushed out, and a shepherd was there tending a sheepfold. The women were startled; seeing Qurman, they hissed and insulted him. Enraged at being mocked, the forty women grabbed clubs and beat Qurman with them. He fled, but the ox could not outpace the men on foot. Qurman fell from the ox, wounded and stunned; the women cried that a mere shepherd had dared to pretend to be their lord and had tried to deceive them by sounding like their master. They buried him under a heap of ashes. After some time, Qurman regained consciousness beneath the ashes. A large flat stone lay across his legs. He rolled the stone away, sat up like someone newly risen, clothes torn and dust-covered, disoriented, he did not know how long he had lain there or whether dawn or dusk was near. Growing dizzy, he collapsed again. Lying still a while, he slowly collected himself and pictured the whole scene in his mind. Then he thought:

-Hoy, xotinlarim, mana bu qo'yni tushirib olinglar! - deb, ho'kiz ustida turib baqirdi. Xotinlari ovozni tanib, uydan yugurib chiqishsa, bir cho'pon qo'yni o'ngarib kelib turibdi. Qo'rmon hayron bo'lib qarab qolgan xotinlariga o'shqirib: - Olinglar mana bu qo'yni, nega anqayib turibsizlar? -- deb haqorat qila boshladi. Xotinlar cho'ponning haqoratiga chiday olmay, qirq nafar ayol qirq tayoqni olib, Qo'rmonni kaltak ostiga olishdi. Qo'rmon qochadi, lekin ho'kiz piyodadan o'zib ketolmaydi. Hushidan ketib, ho'kizdan o'kirib yiqildi va yer tishladi. Xotinlar: - Senday cho'ponga shu kerak, bizning bayimizning (erimizning) ovoziga solib, bizni aldamoqchi bo'lding-a! - deb, uni kul tepasiga ko'mib ketishdi. Bir qancha vaqt o'tgach, Qo'rmon hushiga kelib qarasa, kul ichida yotibdi. Kul bilan ko'mib, oyoq tomoniga bir yassi toshni bostirib ketishibdi. Toshni ag'darib tashlab, go'rdan chiqqandek, usti-boshi ilma-teshik bo'lib o'rnidan turdi va atrofiga qaradi. U yerda qancha vaqt yotganini ham bilmaydi. Hozir tong otyaptimi yoki kun botyaptimi, xullas, g'ira-shira vaqt. Biroz turib, boshi aylanib yana yiqilib qoldi. Bir oz qimirlamay o'sha yerda yotib, hushini biroz yig'ib olgach, bo'lgan voqealarni ko'z oldiga keltirib, Qo'rmon o'yladi:

“Ey karılarım, şu koyunu indirin!” diye öküzün üzerinde durup bağırmış. Karıları sesini tanıyıp evden koşarak çıktıklarında, bir çobanın koyun sırtlamış geldiğini görmüşler. Kurman, şaşkınlıkla bakan karılarına hışımla: “Alın şu koyunu, ne diye öyle dikilip duruyorsunuz?” diye azarlamış. Kadınlar çobanın hakaretlerine dayanamamış, kırk kadın, kırk sopa alıp Kurman’ı sopaların altına almışlar. Kurman kaçmış, öküz yayadan hızlı olamamış. Bilincini kaybedip, öküzden bağırarak düşmüş, yeri öpmüş. Kadınlar: “Senin gibi çobana bu müstahak, bizim beyimizin sesini taklit edip bizi aldatmaya kalkışıyor,” deyip, önündeki küle gömüp gitmişler. Bir süre sonra Kurman kendine geldiğinde, küllerin içinde yatıyormuş, küllerle gömülmüş, ayak ucuna da bir yassı taş bastırıp gitmişler. Taşı devirip, mezardan çıkmış gibi, üstü başı perişan bir halde doğrulup etrafına bakmış, orada ne kadar yattığını da bilmiyormuş, şimdi şafak mı söküyor, yoksa güneş mi batıyor, her neyse, alacakaranlık bir vakitmiş, biraz durup başı dönmüş ve tekrar düşmüş. Biraz hareket etmeden o yerinde yatıp, azıcık kendine geldikten sonra, bütün durumu gözlerinin önüne getirip Kurman düşünmüş:

«ھەي، خوتۇنلىرىم، مونۇ قوينى چۈشۈرۈپ ئېلىڭلار»، – دەپ، ئۆكۈزنىڭ ئۈستىدە تۇرۇپ ۋاقىرايدۇ. خوتۇنلىرى ئاۋازىنى تونۇپ ئۆيدىن يۈگىرەپ چىقسا، بىر قويچى قوي كۆتىرىپ كېلىپ تۇرۇپتۇ. قۇرمان ھەيران قاراپ قالغان خوتۇنلىرىغا ۋاقىراپ: «ئېلىڭلار مونۇ قوينى، نېمىگە قېتىپ تۇرىسىلەر؟»، – دەپ تىلايدۇ. خوتۇنلار قويچىنىڭ تىللىغىنىغا چىدىماي، قىرىق خوتۇن، قىرىق <MS/>سويلا ئېلىپ، قۇرماننى <MS/>سويلانىڭ ئاستىغا ئالىدۇ. قۇرمان قاچىدۇ، ئۆكۈز <MS/>پىيادىكىدىنمۇ ئېشىپ ئالمايدۇ. ھوشىدىن كېتىپ، ئۆكۈزدىن توۋلاپ يىقىلىپ، يەرگە چۈشىدۇ. <MS/>خوتۇنلار: «سەندەك قويچىغا شۇ كېرەك، بىزنىڭ بايىمىزنىڭ ئاۋازىنى سېلىپ، بىزنى ئالدىماقچى»، – دەپ، ئالدىدىكى كۈلگە كۆمۈپ كېتىپ قالىدۇ. <FR/>بىر ۋاقىتلار بولغاندا، قۇرمان ئېسىنى يىغسا، كۈلنىڭ ئىچىدە يېتىپتۇ، كۈل بىلەن كۆمۈپ پۇت تەرىپىگە بىر <MS/>ياپلاق تاش باستۇرۇپ كېتىپتۇ. تاشنى ئۆرۈپ تاشلاپ، گۆردىن چىققاندەك، ئۈستى – بېشى جۇل – جۇل بولۇپ تۇرۇۋېلىپ يان – يېقىغا قارايدۇ، شۇ يەردە قانچە ياتقىنىنىمۇ بىلمەيدۇ، ھازىر تاڭ ئېتىپ كېلىۋاتامدۇ، يە كۈن پېتىپ كېتىۋاتامدۇ، ئەيتەۋۇر، يورۇق بىلەن قاراڭغۇنىڭ ئارىلاشقان پەيتى، بىر ئاز تۇرۇپ بېشى ئاينىلىپ قايتىدىن يىقىلىدۇ. بىر ئاز قوزغالماي شۇ ئورنىدا يېتىپ، ئاستۇ ئېسىنى يىغىپ بولغاندىن كېيىن، جاغداينىڭ ھەممىسىنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرۈپ، قۇرمان ئويلايدۇ:

“Ey arvadlarım, bu qoyunu endirin!” deyə öküzün üzərində durub qışqırmış. Arvadları səsini tanıyıb evdən qaçaraq çıxdıqlarında, bir çobanın qoyun kürəyində gəldiyini görmüşlər. Kurman, çaşqınlıqla baxan arvadlarına hiddətlə: “Alın bu qoyunu, nə deyə elə durub dayanırsınız?” deyə danlamış. Qadınlar çobanın təhqirlərinə dözə bilməmiş, qırx qadın, qırx sopa alıb Kurmanı sopaların altına almışlar. Kurman qaçmış, öküz piyadadan sürətli ola bilməmiş. Özündən gedib, öküsdən qışqıraraq düşmüş, yeri öpmüş. Qadınlar: “Sənin kimi çobana bu müstəhəqdir, bizim bəyimizin səsini təqlid edib bizi aldatmağa qalxışır,” deyib, qarşısındakı külə basdırıb getmişlər. Bir müddət sonra Kurman özünə gələndə, külün içində yatırmış, küllə basdırılmış, ayaq tərəfinə də bir yastı daş basdırıb getmişlər. Daşı devirib, məzardan çıxmış kimi, üst-başı pərişan bir halda doğrulub ətrafına baxmış, orada nə qədər yatdığını da bilmirmiş, indi şəfəqmi sökür, yoxsa günəşmi batır, hər nəysə, alaqaranlıq bir vaxt imiş, bir az durub başı dönmüş və təkrar yıxılmış. Bir az hərəkət etmədən o yerində yatıb, azacıq özünə gəldikdən sonra, bütün vəziyyəti gözlərinin önünə gətirib Kurman düşünmüş:

«Қой, бүйтіп өлуге болмас, қайтадан жыланға барайын, болған кемшілікті айтып жалынайын, оны ажалдан алып қалып едім, менің істеген бір кемшілігімді неге бір жолға кешірмес екен», – деген ойға келіп, орнынан тұрып, үсті-басын қағып, қасындаағып жатқан бұлаққа барып жуынып, ауылдан аулақ барып бір жерге жатып, таң атуын күтеді. Бір уақытта күткен таң да атады, таң атқан соң баяғы өзі көрген жыланның ауылына тартады, соған келіп өзін жылан ертіп келген шұңқырдан түсіп жер астындағы үңгірмен жүре береді.

— I cannot die like this. I will go back to the snake. I saved it from death before; perhaps it will forgive my one error if I plead with it, and so he rose, washed himself at a nearby stream, moved out beyond the village to rest until dawn, and waited. When morning came, he went to the place where he had first met the snake and descended into the cavern the snake had led him to.

«Qo‘y, buyoqqa o‘lishga bo‘lmas, qaytadan ilonga boray, bo‘lgan kamchilikni aytib yolvoray. Uni ajaldan qutqarib qolgan edim-ku, mening qilgan bir xatoyimni nega bir yo‘la kechirmas ekan», – degan o‘yga kelib, o‘rnidan turib, usti-boshini qoqib, yonida oqib yotgan buloqqa borib yuvindi. Qishloqdan olisroqqa borib bir yerda yotib, tong otishini kutdi. Bir mahal kutgan tong ham otdi. Tong otgach, avval o‘zi ko‘rgan ilonning qishlog‘iga yo‘l oldi. O‘sha yerga kelib, ilon uni olib tushgan chuqurlikka tushdi-da, yer ostidagi g‘or bilan ketaverdi.

“Dur, böyle ölmek olmaz, tekrar yılana gideyim, olan eksikliği söyleyip yalvarayım, onu ölümden kurtarmıştım, benim yaptığım bir hatayı neden bir kezliğine affetmesin,” diye bir düşünceye gelmiş, yerinden kalkmış, üstünü başını silkelemiş, yanından akan pınara gidip yıkanmış, köyden uzaklaşıp bir yere yatıp, şafağın sökmesini beklemiş. Bir süre sonra beklenen şafak da sökmüş, şafak söktükten sonra eskiden gördüğü yılanın köyüne doğru yola çıkmış, oraya gelip yılanın kendisini götürdüğü çukurdan inip yer altındaki mağaradan ilerlemiş.

«قويە، مۇنداق قىلىپ ئۆلۈشكە بولمايدىغاندۇ، قايتىدىن يىلانغا باراي، بولغان كامچىلىقنى ئېيتىپ يالۋۇراي، ئۇنى ئە جەلدىن ئېلىپ قالغان ئىدىم، مېنىڭ قىلغان بىر كامچىلىغىمنى نېمىگە بىر قېتىم كەچۈرمەس ئىكەن»، – دېگەن ئويغا كېلىپ، ئورنىدىن تۇرۇپ، ئۈستى – بېشىنى قېقىپ، يېنىدا ئېقىۋاتقان بۇلاققا بېرىپ يۇيۇنۇپ، يېزىدىن يىراق بېرىپ بىر يەرگە يېتىپ، <FR/>تاڭ ئېتىشىنى كۈتىدۇ. بىر ۋاقىتتا كۈتكەن تاڭمۇ ئاتىدۇ، تاڭ ئاتقاندىن كېيىن بايىياقى ئۆزى كۆرگەن يىلاننىڭ يېزىسىغا ماڭىدۇ، شۇنىڭغا كېلىپ ئۆزىنى يىلان ئەگەشتۈرۈپ كەلگەن چوڭقۇردىن چۈشۈپ يەر ئاستىدىكى ئۆڭكۈر بىلەن بارىدۇ.

“Dayan, belə ölmək olmaz, təkrar ilanın yanına gedim, olan çatışmazlığı söyləyib yalvarım, onu ölümdən qurtarmışdım, mənim etdiyim bir səhvi niyə bir dəfəlik əfv etməsin,” deyə bir düşüncəyə gəlmiş, yerindən qalxmış, üstünü-başını silkələmiş, yanından axan bulağa gedib yuyunmuş, kənddən uzaqlaşıb bir yerə yatıb, şəfəqin sökülməsini gözləmiş. Bir müddət sonra gözlənilən şəfəq də sökülmüş, şəfəq söküldükdən sonra əvvəllər gördüyü ilanın kəndinə doğru yola çıxmış, ora gəlib ilanın özünü apardığı çuxurdan enib yeraltındakı mağaradan irəliləmiş.

Баяғы үйіліп жатқан жыланға келеді. Жыландардың үстін басып жүруге болмайды. Айналып өтейін деп, айналып жолдан шығып бара жатқанда, жыландар өзінен-өзі қақ айырылып ортасынан жол ашады, қайта жолға түсіп жүріп кетеді. Өзі көрген үлкен ақ үйге жақындап келгенде, ішінде күбірлеп сөйлескен адам даусын естиді, «бұл не болды екен» деп, үй сыртында тыңдап тұрса, қызбен сөйлесіп отырған әлгі жылан екен. Қызға шешесі:

He reached the great mound of coiled serpents. One must not step on the snakes, so he tried to go round—but as he skirted the mound, the snakes parted by themselves and opened a path through their coils. Qurman followed the passage and eventually approached the large white house he had seen before. He heard human voices murmuring inside. Curious, he stopped and listened from the doorway. Inside the house, the snake in human shape was speaking softly with a girl. Her mother asked,

U ilonlar uyumiga keladi. Ilonlar ustida yurish mumkin emas. Aylanib o'tish uchun yo'ldan chiqib ketayotganda, ilonlar o'z-o'zidan ikkiga bo'linib, o'rtasidan yo'l ochib, yana yo'lga tushadi. U o‘zi ko‘rgan katta oq uyga yaqinlashganda, ichkarida shivirlab gapirayotgan odam ovozini eshitadi, uyning tashqarisida "nima bo‘ldi ekan" deb quloq solsa, qiz bilan gaplashib turgan o‘sha ilon edi. Qizga onasi:

Eski yığılmış yılanların yanına gelmiş. Yılanların üzerinden basıp yürümek yasakmış. Dolaşıp geçeyim diye, yoldan çıkıp giderken, yılanlar kendiliğinden ikiye ayrılıp ortadan yol açmışlar, tekrar yola düşüp yürümüş. Kendi gördüğü büyük beyaz eve yaklaştığında, içeriden mırıldanarak konuşan insan sesi duymuş, “bu ne oldu acaba” diye, evin dışında dinleyip dururken, kızla konuşan o yılanmış. Kızına annesi:

بايىقى دۈگلىنىپ ياتقان يىلانغا كېلىدۇ. يىلانلارنىڭ ئۈستىنى بېسىپ يۈرۈشكە بولمايدۇ. ئايلىنىپ ئۆتەي دەپ، ئايلىنىپ يولدىن چىقىپ بارغاندا، يىلانلار ئۆزىدىن – ئۆزى قاق ئايرىلىپ ئوتتۇرىسىدىن يول ئاچىدۇ، قايتىدىن يولغا چۈشۈپ مېڭىپ كېتىدۇ. ئۆزى كۆرگەن يوغان <MS/>ئاق ئۆيگە يېقىنلاپ كەلگەندە، ئىچىدە پىچىرلاپ سۆزلىگەن ئادەم ئاۋازىنى ئاڭلايدۇ، «بۇ نېمە بولدى ئىئىكەن» دەپ، ئۆي سىرتىدا تىڭشاپ تۇرسا، قىز بىلەن سۆزلىشىپ ئولتۇرغان ھېلىقى يىلان ئىكەن. قىزغا ئانىسى:

Köhnə yığılmış ilanların yanına gəlmiş. İlanların üzərindən basıb yerimək qadağan imiş. Dolanib keçim deyə, yoldan çıxıb gedərkən, ilanlar öz-özünə ikiyə ayrılıb ortadan yol açmışlar, təkrar yola düşüb yerimiş. Özünün gördüyü böyük ağ evə yaxınlaşanda, içəridən mırıldanaraq danışan insan səsi eşitmiş, “bu nə oldu görəsən” deyə, evin kənarında qulaq asıb durarkən, qızla danışan o ilan imiş. Qızına anası:

«Неге қайтып келдің?» – деп отыр екен. қыз жылап, болған уақиғаның бәрін айтады. «Сонан үйдің бәрін көшіріп, осы жер астына кіретін есіктің алдында бір күн отырдым, әлі де артымнан келер деп, бірақ ол келмеді, сонан соң келдім енді, ол келсе, сіз маған қайта бар деп қинамаңыз, мен енді оған қайта бармаймын, ол мені алмаймын деп үш қайыра айтты және мен оған сонша жақсылық жасадым, қойшы басын патшалыққа көтердім, ол сонда да жақсылықты білмейді», – деп солқылдап қыз жылап жіберді. қыз жылағанда, шешесі ашуланып: «Егер енді оны көрсем шағып өлтіремін», – деп қаһарланды. Ол бәрін естіп тұрып жаңа келе жатқан адамша тарсылдатып үйіне жақындады. Сонда «осы келе жаткан күйеу ғой» деп, адам бейнесінен жылан бейнесіне енді қыздыңшешесі. «Ассалаумағалайкүм», – деп кіріп барғанында, шешесі қаһарланып орнынан ысқыра тұра келді. Ол екі қолын қусырып, бар-жоқты айтып жалынып, болған кемшілікті кешіруін сұрады, жылан райынан қайтып адам қалпына түсті, келбетті келген кемпір екен. Сол кемпір болса да оған берген қызынан он есе сұлу екен, сонда кемпір айтты: «қызымды неге қуып жібердің?» – деді. Құрман болған жағдайдың бәрін айтты. Екеуінің сөзін ой таразысына тартқандай біраз үндемей отырып, әлден кейін «жарайды, әлде де тексерем» деп, ас әзірлеуге тысқа шығып кетті. Даладан бір қайнап тұрған самауыр әкелді, екеуі отырып шай ішті. Шай ішіп отырғанда, ол сөз бастады. «Ене, анадағы сізді қуған от не, сол маған жұмбақ, соның сырын маған айтыңыз- шы», – деді. Сонда кемпір ауыр бір күрсініп, былай деді:

— Why did you come back? The girl, weeping, told the whole story: how she had waited at the doorway to the underground house for a day because she expected him to come, how she had resolved not to return to him after he had said he would not take her back, how she had been badly treated by others afterward. She sobbed: — I sat waiting at the entrance to the door into this house for a whole day, hoping he would come, but he did not. When he finally came, tell him not to make me go back I will not go to him again. He had promised me things and then raised another man to kingship, and still he did not appreciate the kindness I showed him and so I suffered. Hearing this, her mother grew furious and vowed, If I ever see him again, I will tear him to pieces! At that moment, someone approached the house with a sudden clatter. The mother assumed it was the same man coming and, in her wrath, took on the form of a serpent. When the newcomer entered and greeted them, — Peace be upon you, the mother hissed and rose in wrath. He folded his hands, confessed everything, and begged for forgiveness. The serpent turned back into a human — an old woman, though her face was noble and beautiful. And though she was old, she was ten times more beautiful than the girl she had given him. – Why did you drive my daughter away? – she asked. Qurman told her everything that had happened. The old woman listened silently for a while, as if weighing his words carefully. Then she said: – Very well, I will test you once more. She went outside to prepare food. Soon she brought back a steaming samovar, and they sat down to drink tea. While they were drinking, Qurman spoke first: – Mother, that fire that chased you, it remains a mystery to me. Please, tell me what it was. The old woman sighed heavily and began her story:

Nega qaytib kelding?” – deb o‘tirgan ekan. Qiz yig‘lab, bo‘lgan voqealarning barchasini aytib beradi. “So‘ng uydagilarning hammasini ko‘chirib, shu yer ostiga kiradigan eshik oldida bir kun o‘tirdim, hali ham ortimdan kelar deb, biroq u kelmadi. Shundan so‘ng keldim endi. Agar u kelsa, siz meni unga qayta bor deb qiynamang, men endi unga qaytib bormayman. U meni olmayman deb uch marta aytdi, holbuki men unga shuncha yaxshilik qildim, cho‘pon boshini podsholikka ko‘tardim, u shunda ham yaxshilikni bilmadi”, – deb qiz o‘ksib-o‘ksib yig‘lab yubordi. Qiz yig‘laganda onasining jahli chiqib: “Agar endi uni ko‘rsam, chaqib o‘ldiraman”, – deb qahrlandi. U (Qurman) hammasini eshitib turib, go‘yo endi kelayotgan odamdek qadamlarini qarsillatib uyga yaqinlashdi. Shunda qizning onasi “shu kelayotgan kuyov-ku” deb, odam qiyofasidan ilon qiyofasiga kirdi. “Assalomu alaykum”, – deb kirib borganida, onasi g‘azab bilan o‘rnidan vishillab turdi. U ikki qo‘lini qovushtirib, bor-yo‘g‘ini aytib yolvordi va bo‘lgan xatolarni kechirishini so‘radi. Ilon qahridan qaytib, yana odam qiyofasiga kirdi, qarasa, kelbatli bir kampir ekan. Kampir bo‘lsa-da, u (Qurman)ga bergan qizidan o‘n barobar go‘zalroq ekan. Shunda kampir aytdi: “Qizimni nega haydab yubording?” Qurman bo‘lgan voqealarning hammasini aytib berdi. Ikkisining so‘zini o‘y tarozisiga tortgandek bir oz indamay o‘tirdi-da, so‘ngra: “Mayli, hali yana tekshiraman”, – deb ovqat tayyorlashga tashqariga chiqib ketdi. Tashqaridan qaynab turgan samovarni olib keldi, ikkovi o‘tirib choy ichishdi. Choy ichib o‘tirishganida, u gap boshladi: “Ena, anadagi sizni quvgan olov nima, shu menga jumboq bo‘lib qoldi, shuning sirini menga aytib beringchi”, – dedi. Shunda kampir og‘ir xo‘rsinib, shunday dedi:

“Neden geri geldin?” diye soruyormuş. Kız ağlayarak, olan olayın hepsini anlatmış. “Ondan sonra evin hepsini taşıyıp, bu yer altındaki kapının önünde bir gün oturdum, hala arkamdan gelir diye, ama o gelmedi, ondan sonra geldim şimdi, o gelirse, siz beni tekrar git diye zorlamayın, ben artık ona geri gitmem, o beni almayacağım diye üç kez söyledi ve ben ona o kadar iyilik yaptım, çobanı padişahlığa yükselttim, o hala iyiliği bilmiyor,” diye hıçkırarak kız ağlayıvermiş. Kız ağlayınca, annesi sinirlenmiş: “Eğer şimdi onu görürsem ısırıp öldürürüm,” diye kükremiş. O (Kurman) her şeyi duyup dururken, sanki yeni gelen bir adam gibi patırtı yaparak evine yaklaşmış. O zaman “bu gelen koca galiba” diye, insan suretinden yılan suretine bürünmüş kızın annesi. “Selamünaleyküm,” diye içeri girdiğinde, annesi hiddetle yerinden tıslayarak kalkmış. O (Kurman) iki elini kavuşturup, olan biteni anlatarak yalvarmış, olan hatayı affetmesini istemiş, yılan huyundan vazgeçip insan haline dönmüş, güzel yüzlü bir kocakarıymış meğer. O kocakarı olsa da ona verdiği kızından on kat daha güzelmiş, o zaman kocakarı: “Kızımı neden kovdun?” diye sormuş. Kurman olan olayın hepsini anlatmış. İkisinin sözlerini teraziye vurur gibi bir süre sessizce oturduktan sonra, biraz sonra “pekala, yine de kontrol ederim” deyip, yemek hazırlamak için dışarı çıkmış. Dışarıdan kaynar bir semaver getirmiş, ikisi oturup çay içmiş. Çay içerken, o (kocakarı) söze başlamış. “Anne, o zaman seni kovalayan ateş neydi, o bana bir muamma, onun sırrını bana anlatır mısın?” diye sormuş. O zaman kocakarı derin bir iç çekip, şöyle demiş:

«نېمىگە قايتىپ كەلدىڭ؟» – دەپ ئولتارغان ئېئىكەن. قىز يىغلاپ، بولغان ۋەقەنىڭ بارلىغىنى ئېيتىدۇ. «شۇنىڭدىن كېيىن ئۆينىڭ ھەممىسىنى كۆچۈرۈپ، مۇشۇ يەر ئاستىغا كىرىدىغان ئىشىكنىڭ ئالدىدا بىر كۈن ئولتاردىم، يەنىمۇ كەينىمدىن كېلەر دەپ، بىراق ئۇ كەلمىدى، شۇنىڭدىن كېيىن كەلدىم ، ئۇ كەلسە، سىز ماڭا قايتىدىن بار دەپ قىينىماڭ، مەن ئەمدى ئۇنىڭغا قايتىدىن بارمايمەن، ئۇ مېنى ئالمايمەن دەپ ئۈچ قايتىلاپ ئېيتتى يەنە مەن ئۇنىڭغا شۇنچە ياخشىلىق ياسىدىم، قويچى بېشىنى پادىشالىققا كۆتەردىم، ئۇ <FR/>شۇندىمۇ ياخشىلىقنى بىلمىدى»، – دەپ ھۆكۈرەپ قىز يىغلاۋەتتى. قىز يىغلىغاندا، ئانىسى ئاچىقلىنىپ: «ئەگەر ئەمدى ئۇنى كۆرسەم چېقىپ ئۆلتىرىمەن»، – دەپ غەزەپلەندى. ئۇ ھەممىنى ئاڭلاپ تۇرۇپ يېڭى كېلىۋاتقان ئادەمگە ئوخشاش تارسىلداپ ئۆيىگە يېقىنلاشتى. شۇندا «مۇشۇ كېلىۋاتقان يولدىشىڭغۇ» دەپ، ئادەم تېنىدىن يىلان تېنىگە ئايلاندى قىزنىڭ ئانىسى. «ئەسسالامۇ ئەلەيكۈم»، – دەپ كىرىپ بارغىنىدا، ئانىسى غەزەپلىنىپ ئورنىدىن شىۋىلداپ تۇرىدۇ. ئۇ ئىككى قولىنى قوشلاپ، بار – يوقنى ئېيتىپ يالۋۇرۇپ، قىلغان كامچىلىغىنى كەچۈرۈشىنى سورايدۇ، يىلان رايىدىن قايتىپ ئادەم قېلىپىگە چۈشتى، چىرايلىق كەلگەن <MS/>موماي ئىكەن. موماي بولسىمۇ ئۇنىڭغا بەرگەن قىزىدىن ئون ھەسسە سۇمبات ئىكەن، شۇندا موماي ئېيتىدۇ: «قىزىمنى نېمىگە قوغلاۋەتتىڭ؟» – دېدى. قۇرمان بولغان جاغداينىڭ بارلىغىنى ئېيتىدۇ. ئىككىسىنىڭ سۆزىنى ئوي تارازىسىغا تارتقاندەك بىر ئاز سۆزلىمەي ئولتۇرىپ، ئۇنىڭدىن كېيىن «بوپتۇ، <FR/>بەرى بىرىدە سىنايمەن» دەپ، ئاش تەييارلاشقا تېشىغا چىقىپ كەتتى. دالادىن بىر قايناپ تۇرغان سامىۋار ئەكەلدى، ئىككىسى ئولتۇرۇپ چاي ئىچتى. چاي ئىچىپ ئولتۇرغاندا، ئۇ <FR/>سۆزىنى باشلىدى. «ئەۋۇ كۈندە سىزنى قوغلىغان ئوت نېمە، شۇ ماڭا تېپىشماق، شۇنىڭ سىرىنى ماڭا ئېيتىپ بەرسىڭىزچۇ»، – دېدى. شۇندا <MS/>موماي ئېغىر بىر دەم ئېلىپ، مۇنداق دېدى:

“Niyə geri döndün?” deyə soruşurmuş. Qız ağlayaraq, olan hadisənin hamısını danışmış. “Ondan sonra evin hamısını daşıyıb, bu yeraltındakı qapının önündə bir gün oturdum, hələ də arxamdan gələr deyə, amma o gəlmədi, ondan sonra gəldim indi, o gələrsə, siz məni təkrar get deyə məcbur etməyin, mən artıq ona geri getmərəm, o məni almayacağam deyə üç dəfə söylədi və mən ona o qədər yaxşılıq etdim, çobanı padşahlığa yüksəltdim, o hələ də yaxşılığı bilmir,” deyə hıçqıraraq qız ağlayıbmiş. Qız ağlayınca, anası əsəbləşmiş: “Əgər indi onu görsəm sancıb öldürərəm,” deyə qışqırmış. O (Kurman) hər şeyi eşidib durarkən, sanki yeni gələn bir adam kimi səs-küy salaraq evinə yaxınlaşmış. O zaman “bu gələn ər deyəsən” deyə, insan surətindən ilan surətinə bürünmüş qızın anası. “Əssəlamu ələyküm,” deyə içəri girdiyində, anası hiddətlə yerindən tıslayaraq qalxmış. O (Kurman) iki əlini qovuşdurub, olub-keçənləri danışaraq yalvarmış, etdiyi səhvi əfv etməsini istəmiş, ilan xasiyyətindən vaz keçib insan halına dönmüş, gözəl üzlü bir qoca qadın imiş. O qoca qadın olsa da, ona verdiyi qızından on qat daha gözəlmiş, o zaman qoca qadın: “Qızımı niyə qovdun?” deyə soruşmuş. Kurman olan hadisənin hamısını danışmış. İkisinin sözlərini tərəziyə vurar kimi bir müddət səssizcə oturduqdan sonra, bir az sonra “yaxşı, yenə də yoxlayaram” deyib, yemək hazırlamaq üçün çölə çıxmış. Çöldən qaynar bir samovar gətirmiş, ikisi oturub çay içmiş. Çay içərkən, o (qoca qadın) sözə başlamış. “Ana, o zaman səni qovalayan od nə idi, o mənə bir müəmmadır, onun sirrini mənə danışarsan mı?” deyə soruşmuş. O zaman qoca qadın dərin bir iç çəkib, belə demiş:

«Ол мені жастайымнан оқытқан молда еді, өзі аса сиқыр адам еді, мені оқытып өзінің молдалық дәрежесіне жеткізіп, бірақ маған сиқыр оқуын оқытпады. Сиқыр кітабы бар еді, сол кітапты өзінен тастамайтын, ол әрбір айда бір Жеті ұйықтайтын еді, мен сол ұйықтағанда сиқыр кітабын алып оқи беретін болдым, айына Жеті күн сабақ оқимын, ол оянар алдында кітабын орнына қоямын, сонан қойшы, сиқыр кітапты түгел оқып бітуге жақындадым, бірақ жылан болу және қайта адам болу өнерін ғана тез үйрендім, басқасын тез үйрене алмадым. Менің оқуым бітуге жақындағанда молда айтты: «Оқуың бітуге жақындады, енді сен үйіңе қайтасың», – деді. Мен оқуды бітіргеннен кейін үйіме қайтпадым, сондағы ойым әлгі сиқыр кітаптың бәрін жатқа біліп алу еді, оқуым бітті, «үйіңе апарамын десе», әзір осы жерде тұрам деп көнбедім. Сөйтсем, мен білмеймін, мен қайтпаймын дегенге әлгі құзғын менде көңілі бар екен деп ойлапты, бір күні маған әйел бол дегендей сөз айтты. Мен ашуланып оны тышқан етіп жібердім сиқырмен, ол қап деп қапы қалды, ол менің неге қайтпай жүргенімді сонда бір-ақ білді де бармағын тістеп қала берді. Мен кітапты алып еліме қайттым. Өзімнің сүйген кісіме қосылдым. Сонан екі-үш бала туды, біз қартайдық. Кейін әлгі кітапты ақ матаға орап, теңге салып қойдым. Сөйтсем, әлгі құзғын молда соны бағып жүріпті де теңге тесіп кіріп, адам болатын қағазын жеп, адам қалпына түсіпті. Түн ортасы болғанда, үстіме біреу ыстық суды шашып жіберді, көзімді ашып алсам, әлгі молдашалыма пышақсалып өлтіріп, енді мені іздеп жүр екен, мен дереу жылан бола кеттім, сөйткенде әлгі от болып маған лап етті, мен атылып қаштым, ол мені қуды, сонан там болдым, сен оны өлтіріп , мені жауымнан құтқардың, ажалдан құтылған соң, мен саған қызымды бердім, Ақыры сен де қызымды тастадың, бүгін келмей қалғанда, мен сені шағып өлтіремін деп отыр едім, алдыңа келсе, атаңның құнын кеш деген, сондықтан сен маған қайта күйеу бола аласың», – деді.

– He was my teacher when I was young. A powerful sorcerer, he taught me all his wisdom, but he never allowed me to learn his magic spells. He had a magic book that he never let out of his sight. Once a month, he would fall into a deep sleep for seven days. While he slept, I would take his book and study it secretly. Every month for seven days, I read his lessons, always returning the book before he woke. – Over time, I learned nearly everything in that book. But I mastered only two spells quickly, how to become a snake and how to return to human form. The rest came slowly. When I was almost done, he said to me: “Your studies are nearly complete. Now you will return home.” – But I didn’t want to leave. My plan was to finish memorizing the book. I refused to go, saying I would stay a little longer. He misunderstood me, he thought I had fallen in love with him. One day he told me to become his wife. Furious, I turned him into a mouse with my magic. He was caught off guard and realized too late why I had stayed. He bit his finger in regret as I took the book and left for home. – I married the man I loved, we had two or three children, and we grew old together. Later, I wrapped the book in white cloth and hid it inside a chest. But that raven-like sorcerer had been watching me all those years. He gnawed through the chest, found the book, and ate the page that would make him human again. That’s how he returned to human form. – One night, while I slept, someone poured boiling water over me. I woke to see the sorcerer killing my husband with a knife. I immediately turned into a snake, but then he became a fire and rushed after me. I fled, turned into stone, and hid. You killed him and saved me from my enemy. When death passed me by, I gave you my daughter. But you abandoned her too. Had you not come today, I would have bitten and killed you. Still, as the saying goes, “When even your enemy stands before you, forgive him.” So you may become my son-in-law again.

U meni yoshligimdan o'qitgan mulla edi, o'zi juda sehrgar odam edi. Meni o'qitib, o'z mullalik darajasiga yetkazdi-yu, lekin menga sehr ilmini o'rgatmadi. Uning sehr kitobi bor edi, o'sha kitobni yonidan tashlamasdi. U har oyda bir hafta uxlardi, u uxlaganida men sehr kitobini olib o'qiydigan bo'ldim. Oyiga yetti kun dars o'qiyman, u uyg'onishidan oldin kitobini joyiga qo'yaman. Shunday qilib, sehr kitobini to'liq o'qib bitirishga yaqinlashdim, lekin ilon bo'lish va qayta odam bo'lish san'atinigina tez o'rgandim, boshqasini tez o'zlashtira olmadim. O'qishim bitishiga yaqin qolganda mulla aytdi: "O'qishing tugadi, endi uyingga qaytasan". Men o'qishni bitirgach uyimga qaytmadim, maqsadim - o'sha sehr kitobining hammasini yodlab olish edi. O'qishim bitdi, "uyingga olib boraman" desa ham, hozircha shu yerda turaman deb ko'nmadim. Ko'rsam, men bilmabman, mening qaytmasligimni ko'rib, haligi quzg'un (mulla) mening unda ko'nglim bor deb o'ylabdi. Bir kuni menga "xotinim bo'l" degan gap aytdi. Men g'azablanib, sehr bilan uni sichqonga aylantirib qo'ydim. U "attang" deb qolib ketdi, mening nega qaytmay yurganimni shundagina bildi va barmog'ini tishlaganicha qoldi. Men kitobni olib, elimga qaytdim. O'zim sevgan kishiga turmushga chiqdim. Ikki-uch farzand ko'rdik, qaridik. Keyin o'sha kitobni oq matoga o'rab, yuklar orasiga (tengga) solib qo'ydim. Ko'rsam, haligi quzg'un mulla o'shani poylab yurgan ekan, matoni teshib kirib, odam bo'ladigan qog'ozini yeb qo'yib, odam qiyofasiga kirib olibdi. Tun yarmida ustimga kimdir issiq suv sepib yubordi. Ko'zimni ochsam, o'sha mulla cholimni pichoqlab o'ldirib, endi meni izlab yurgan ekan. Men darrov ilonga aylandim, shunda u olov bo'lib menga tashlandi. Men otilib qochdim, u meni quvladi. So'ng devor bo'ldim. Sen uni o'ldirib, meni dushmanimdan qutqarding. Ajaldan qutulganimdan so'ng, men senga qizimni berdim. Oxiri sen ham qizimni tashlab ketding. Agar bugun kelmaganingda, men seni chaqib o'ldirmoqchi bo'lib o'tirgan edim. "Oldingga kelsa, otangning xunidan kech" deganlar, shuning uchun sen menga qayta kuyov bo'la olasan», - dedi.

“O beni gençliğimden beri okutan mollaydı, kendisi çok sihirli bir insandı, beni okutarak kendi mollalık derecesine ulaştırdı, ama bana sihir ilmini öğretmedi. Sihir kitabı vardı, o kitabı yanından hiç ayırmazdı, o her ay bir hafta uyurdu, ben de o uyuduğunda sihir kitabını alıp okumaya başlardım, ayda yedi gün ders okurdum, o uyanmadan önce kitabını yerine koyardım, böylece çoban, sihir kitabının tamamını okumaya yaklaştım, ama yılan olma ve tekrar insan olma sanatını sadece hızlıca öğrendim, diğerlerini hızlıca öğrenemedim. Benim okulum bitmek üzereyken molla: “Okulun bitmek üzere, şimdi sen evine döneceksin.” Ben okulu bitirdikten sonra evime dönmedim, o zamanki amacım o sihir kitabının hepsini ezberlemekti, okulum bitti, “evine götüreyim” dese, şimdilik burada kalırım diye razı olmadım. Meğer ben bilmiyormuşum, ben dönmem deyince o kuzgun (molla) bende gönlü varmış diye düşünmüş, bir gün bana karım ol der gibi söz söyledi. Ben sinirlenip onu sihirle fareye çevirdim, o da “kap!” diye şaşkınlıkla kaldı, o benim neden dönmediğimi o zaman anladı ve donakaldı. Ben kitabı alıp ülkeme döndüm. Kendi sevdiğim kişiyle bir araya geldim. Ondan sonra iki-üç çocuk doğdu, biz yaşlandık. Sonra o kitabı beyaz bir beze sarıp, para koydum. Meğer o kuzgun molla onu gözetliyormuş da parayı delip içeri girmiş, insan olacak kağıdını yiyip, insan haline dönmüş. Gecenin bir yarısı, üzerime biri sıcak su serpti, gözlerimi açtığımda, o molla kocamı bıçaklayıp öldürmüş, şimdi de beni arıyormuş, ben de hemen yılan oldum, o sırada o ateş olup bana doğru atıldı, ben fırlayıp kaçtım, o beni kovaladı, sonra da rahatladım, sen onu öldürüp, beni düşmanımdan kurtardın, ölümden kurtulduktan sonra, ben sana kızımı vermiştim, sonunda sen de kızımı terk ettin, bugün gelmeseydin, ben seni ısırıp öldürecektim, önüne geleni nasıl olsa bağışla demişler, bu yüzden sen bana tekrar koca olabilirsin,” demiş.

«ئۇ مېنى ياشلىغىمدىن ئوقۇتقان موللا ئىدى، ئۆزى ئىنتايىن سېخىرچى ئادەم ئىدى، مېنى ئوقۇتۇپ ئۆزىنىڭ موللىلىق دەرىژىسىگە يەتكۈزۈپ، بىراق ماڭا سېخىر ئوقۇشنى ئوقۇتمىدى. سېخىر كىتاۋى بار ئىدى، شۇ كىتابنى ئۆزىدىن تاشلىماتتى، ئۇ ھەر بىر ئايدا بىر ھەپتە ئۇخلاتتى، مەن شۇ ئۇخلىغاندا سېخىر كىتاۋىنى ئېلىپ ئوقىۋېرىدىغان بولدۇم، ئېيىغا يەتتە كۈن دەرىس ئوقۇيمەن، ئۇ ئوخىنار ئالدىدا كىتاۋىنى ئورنىغا قويىمەن، شۇنىڭدىن قويچى، سېخىر كىتابنى تۈگەل ئوقۇپ پۈتۈرۈشكە يېقىنلاشتىم، بىراق يىلان بولۇش يەنە قايتىدىن ئادەم بولۇش ھۈنىرىنىلا چاققان ئۈگەندىم، باشقىسىنى چاققان ئۆگىنەلمىدىم. مېنىڭ ئوقۇشۇم پۈتۈشكە يېقىنلاشقاندا موللا ئېيتتى: «ئوقۇشۇڭ پۈتۈشكە يېقىنلاشتى، ئەمدى سەن ئۆيۈڭگە قايتىسەن»، – دېدى. مەن ئوقۇشنى پۈتەرگەندىن كېيىن ئۆيۈمگە قايتمىدىم، ئۇنىڭدىكى ئويۇم ھېلىقى سېخىر كىتابنىڭ ھەممىسىنى يادقا بىلىپ ئېلىش ئىدى، ئوقۇشۇم تۈگدى، «ئۆزەڭگە ئاپىرىمەن دېسە»، ھازىر مۇشۇ يەردە تۇرىمەن دەپ كۆنمىدىم. شۇنداق دېسەم، مەن بىلمەيمەن، مەن قايتمايمەن دېگەنگە ھېلىقى قىزغۇن مېنىڭدە <FR/>كۆڭلى بار ئىكەن دەپ ئويلاپتۇ، بىر كۈنى ماڭا ئايال بول دېگەندەك <FR/>سۆز ئېيتتى. مەن ئاچچىقلىنىپ ئۇنى چاشقانغا ئايلاندۇردىم سېخىرلىق بىلەن، ئۇ خەپ دەپ <FR/>خاپا بولدى، ئۇ مېنىڭ نېمىگە قايتماي يۈرگۈنىمنى شۇندا بىراق بىلدىدە بارمىغىنى چىشلەپ قالدى. مەن كىتابنى ئېلىپ ئېلىمگە قايتتىم. ئۆزەمنىڭ سۆيگەن كىشىمگە قوشۇلدۇم. شۇنىڭدىن ئىككى – ئۈچ بالا كۆردۈم، بىز قېرىدۇق. كېيىن ھېلىقى كىتابنى ئاق رەختكە ئوراپ، دۇرۇسلاپ سېلىپ قويدۇم. شۇنداق قىلسام، ھېلىقى قىزغۇن <MS/>موللا شۇنى بايقاپ يۈرۈپتۇدە تەنگە تېشىپ كىرىپ، ئادەم بولىدىغان قەغەزنى يەپ، ئادەم قېلىپىغا چۈشۈپتۇ. تۈن ئوتتۇرى بولغاندا، ئۈستۈمگە بىرى ئىسسىق سۇنى چېچىۋەتكەندەك، كۆزۈمنى ئاچسام، ھېلىقى <MS/>موللا بوۋىيىمغا <MS/>پىچاق سېلىپ ئۆلتۈرۈپ، ئەمدى مېنى ئىزدەپ يۈرۈپتۇ، مەن دەررۇ ئىلان بولۇپ كەتتىم، شۇنداق قىلغاندا ھېلىقى ئوت بولۇپ ماڭا <FR/>لاپ ئەتتى، مەن ئېتىلىپ قاچتىم، ئۇ مېنى قوغلىدى، شۇنىڭدىن تام بولدۇم، سەن ئۇنى ئۆلتۈرۈپ، مېنى دۈشمىنىمدىن قۇتقاردىڭ، ئە جەلدىن قۇتۇلغاندىن كېيىن، مەن ساڭا قىزىمنى بەردىم، ئاخىرى سەنما قىزىمنى تاشلىدىڭ، بۈگۈن كەلمەي قالغاندا، مەن سېنى چېقىپ ئۆلتىرىمەن دەپ ئولتۇرغان ئىدىم، ئالدىڭغا كەلسە، ئاتاڭنىڭ <MS/>ھەققىدىن كەچ دېگەن، شۇندىن سەن ماڭا قايتىدىن كۈيوغۇل بولالايسەن»، – دېدى.

“O məni gəncliyimdən bəri oxudan molladır, özü çox sehrli bir insan idi, məni oxudaraq öz mollalıq dərəcəsinə çatdırdı, amma mənə sehr elmini öyrətmədi. Sehr kitabı vardı, o kitabı yanından heç ayırmazdı, o hər ay bir həftə yatırdı, mən də o yatanda sehr kitabını alıb oxumağa başlayardım, ayda yeddi gün dərs oxuyardım, o oyanmadan əvvəl kitabını yerinə qoyardım, beləcə çoban, sehr kitabının hamısını oxumağa yaxınlaşdım, amma ilan olmaq və təkrar insan olmaq sənətini sadəcə cəld öyrəndim, digərlərini cəld öyrənə bilmədim. Mənim məktəbim bitmək üzrəykən molla: “Məktəbin bitmək üzrədir, indi sən evinə dönəcəksən.” Mən məktəbi bitirdikdən sonra evimə dönmədim, o zamankı məqsədim o sehr kitabının hamısını əzbərləmək idi, məktəbim bitdi, “evinə aparım” desə, indilik burada qalaram deyə razı olmadım. Məgər mən bilmirmişəm, mən dönmərəm deyəndə o quzğun (molla) məndə könlü varmış deyə düşünmüş, bir gün mənə arvadım ol deyə söz söylədi. Mən əsəbləşib onu sehir ilə siçana çevirdim, o da “tut!” deyə çaşqınlıqla qaldı, o mənim niyə dönmədiyimi o zaman anladı və donub qaldı. Mən kitabı alıb ölkəmə döndüm. Öz sevdiyim şəxslə bir araya gəldim. Ondan sonra iki-üç uşaq doğuldu, biz qocaldıq. Sonra o kitabı ağ bir bəzə sarıb, pul qoydum. Məgər o quzğun molla onu güdürmüş də pulu dəlib içəri girmiş, insan olacaq kağızını yeyib, insan halına dönmüş. Gecənin bir yarısı, üstümə biri qaynar su səpdi, gözlərimi açdığımda, o molla ərimi bıçaqlayıb öldürmüş, indi də məni axtarırmış, mən də dərhal ilan oldum, o vaxt o od olub mənə doğru atıldı, mən fırlanıb qaçdım, o məni qovaladı, sonra da rahatlaşdım, sən onu öldürüb, məni düşmənimdən qurtardın, ölümdən qurtulduqdan sonra, mən sənə qızımı vermişdim, sonunda sən də qızımı tərk etdin, bu gün gəlməsəydin, mən səni sancıb öldürəcəkdim, qarşısına çıxanı necə olsa bağışla demişlər, buna görə sən mənə təkrar ər ola bilərsən,” demiş.

Ac ішіп болған соң, бір қалайы қоңыр сандық алып қолыма ұстатты да: «Жер үстіне шыққан соң, төрт қанат ақ отаудың орнындай жерді дөңгелетіп сызып алып, мынаны басыңа жастанып жатып ұйықта», – деді.

When they finished eating, the old woman brought out a small brown tin chest and handed it to him. – When you reach the surface, draw a circle on the ground the size of a white yurt and sleep with this under your head.

Ovqatlanib bo‘lgach, u qo‘limga qo‘ng‘ir sandiq tutqazdi-da: "Yerga chiqqandan so‘ng, to‘rt qanotli oq o‘tovning o‘rniga o‘xshash yerni doira shaklida chizib qo‘ying va buni boshingizga yostiq qilib, uxlang," dedi.

Yemeği bitirdikten sonra, elime bir teneke kahverengi sandık verdi ve: “Yeryüzüne çıktıktan sonra, dört kanatlı beyaz bir otağın büyüklüğünde bir yeri yuvarlak çizip, bunu başının altına yastık yapıp uyu,” demiş.

ئاش ئىچىپ بولغاندىن كېيىن، بىر قەلەيلىك قوڭۇر ساندۇق ئېلىپ قولىغا تۇتقازدىدە: «<FR/>يەر ئۈستىگە چىققاندىن كېيىن، <MS/>تۆرت قانات ئاق يېڭى ئۆينىڭ ئورنىدەك يەرنى چۆگىلەپ سىزىپ ئېلىپ، مونۇنى بېشىڭغا قويۇپ يېتىپ ئۇخلا»، – دېدى.

Yeməyi bitirdikdən sonra, əlimə bir tənəkə qəhvəyi sandıq verdi və: “Yeraltından çıxdıqdan sonra, dörd qanadlı ağ bir otağın böyüklüyündə bir yeri dairəvi çəkib, bunu başının altına yastıq etib yat,” demiş.

Кемпірмен қош айтысып кетіп қалды, жер бетіне шыққан соң төрт қанат ақ отаудың орнындай, жер сызып алып ұйықтады, ертеңгісін тұрса, төрт қанат ақ отаудың ішінде жатыр, қасында бір қыз жатыр, анадағы қыздайсұлу емес екен, далаға шықса малы да шамалы, алғашқы қызындай көп емес екен, үйге келіп киінейін деп қараса, әлгі оның патшалық киімін ала келген екен, патшалық киімін киіп барып, өзінің тағына отырды. Сонан әйелін ордаға көшіріп алып, бірнеше жыл патшалық өмір сүрген екен, тату-тәтті тұрып, дүниеден олар да кеткен екен дейді.

After saying goodbye, Qurman left. When he reached the surface, he drew a circle the size of a four-winged white yurt and lay down to sleep. In the morning, he woke to find himself inside a real white yurt. Beside him lay a young woman, not as beautiful as the first, and outside there were fewer herds than before. He went out to dress and saw that his royal clothes had been returned. He put them on, went to his palace, and took his place on the throne. He brought his new wife to the palace, and they lived together in peace and happiness for many years. In the end, they too passed away, leaving their story to live on.

U kampir bilan xayrlashib ketdi, yer yuziga chiqqandan so‘ng, to‘rt qanotli oq o‘tovning o‘rnidek, yerni chizib uxladi, ertalab turganda, u to‘rt qanotli oq o‘tovning ichida yotar edi, uning yonida bir qiz yotardi, u o‘sha qiz kabi go‘zal emas edi, tashqariga chiqqanda mollari ham kam edi, birinchi qizi kabi ko‘p emas edi, uyga kelib kiyinmoqchi bo‘lib qarasa, u uning shohona kiyimlarini olib kelgan ekan, u shohona kiyimlarni kiyib, o‘z taxtiga o‘tirdi. Keyin u xotinini saroyga ko‘chirib olib, bir necha yil podshohlik qilganini, tinch-totuv yashab, ular ham dunyodan o‘tganini aytadi.

Kocakarıyla vedalaşıp gitmiş, yeryüzüne çıktıktan sonra dört kanatlı beyaz bir otağın büyüklüğünde bir yer çizip uyumuş, ertesi sabah kalktığında, dört kanatlı beyaz bir otağın içinde yatıyormuş, yanında bir kız yatıyormuş, önceki kız kadar güzel değilmiş, dışarı çıktığında hayvanları da azmış, ilki kadar çok değilmiş, eve gelip giyineyim diye baktığında, o onun padişahlık giysilerini getirmiş, padişahlık giysilerini giyip, kendi tahtına oturmuş. Ondan sonra karısını saraya taşımış, birkaç yıl padişahlık hayatı sürmüşler, mutlu mesut yaşamışlar, dünyadan onlar da gitmişler..

<MS/>موماي بىلەن خوشلىشىپ كېتىپ قالدى، يەر بېتىگە چىققاندىن كېيىن تۆرت قانات ئاق يېڭى ئۆينىڭ ئورنىدەك يەرنى سىزىپ ئېلىپ ئۇخلىدى، ئەتىسى تۇرسا، تۆرت قانات ئاق يېڭى ئۆينىڭ ئىچىدە يېتىپتۇ، يېنىدا بىر قىز ياتقان، ئەۋۇ چاغدىكى قىزدەك چىرايلىق ئەمەس ئىكەن، دالاغا چىقسا مېلىما ئانچە ئەمەس، ئالدىدىكى قىزىنىڭكىدەك كۆپ ئەمەس ئىكەن، ئۆيگە كېلىپ كىيىنەي دەپ قارىسا، ھېلىقى ئۇنىڭ پادىشالىق كىيىمىدىن ئېلىپ كەلگەن ئىكەن، پادىشالىق كىيىمىنى كىيىپ بېرىپ، ئۆزىنىڭ تەختىگە ئولتۇردى. كېيىن ئايالىنى ئوردىغا كۆچۈرۈپ ئېلىپ، بىر نەچچە يىل پادىشالىق ئۆمۈر سۈرگەن ئىكەن، ئىناق تۇرۇپ، دۇنيادىن ئۇلارمۇ كەتكەن ئىكەن دەيدۇ.

Qoca qadınla vidalaşıb getmiş, yeraltından çıxdıqdan sonra dörd qanadlı ağ bir otağın böyüklüyündə bir yer çəkib yatmış, ertəsi səhər qalxdığında, dörd qanadlı ağ bir otağın içində yatırmış, yanında bir qız yatırmış, əvvəlki qız qədər gözəl deyilmiş, çölə çıxdığında heyvanları da azmış, əvvəlki qədər çox deyilmiş, evə gəlib geyinim deyə baxanda, o onun padşahlıq geyimlərini gətirmiş, padşahlıq geyimlərini geyinib, öz taxtına oturmuş. Ondan sonra arvadını saraya daşımış, bir neçə il padşahlıq həyatı sürmüşlər, xoşbəxt yaşayıblar, dünyadan onlar da köçmüşlər.

Жапанда жалғыз тағы боп жүрген бір түйеге қаңғыған бір жалғыз түлкі ұшырапты. Екеуі жолдас болып кете беріпті.

Once in the steppe a lone fox came upon a solitary camel. They fell into companionship and traveled together.

Cho‘lda yolg‘iz yovvoyi tuya yolg‘iz tulkiga duch keldi. Ikkalasi do‘st bo‘lib ketishdi.

Issız bozkırda yalnız başına gezen bir deveye başıboş bir tilki rastlamış. İkisi arkadaş olup yola koyulmuşlar.

چۆلدە يالغۇز تاغ بولۇپ يۈرگەن بىر تۆگىگە بارىدىغان يېرى يوق بىر يالغۇز تۈلكە ئۇچراپتۇ. ئىككىسى دوست بولۇپ كېتىپتۇ.

Kimsəsiz bozqırda tək başına gəzən bir dəvəyə başıbozuq bir tülkü rast gəlmiş. İkisi dost olub yola düzəlmişlər.

Бұларға бір қасқыр кездесіп, үшеу болыпты. Үшеуі жолдас болып кете барыпты. Сөйтіп келе жатса, алдарынан бір арыстан жолығыпты. Төртеу болған соң «түгел болдық» деп қуанысып:

A wolf met them, and the three became friends. As they journeyed, a lion crossed their path. With four now gathered, they rejoiced and said they were complete:

Ular uchta bo‘riga duch kelishdi. Uchovlari o‘rtoq bo‘lib ketishdi. Shunday qilib, ular yo‘lda bir sherga duch kelishdi. To‘rtta bo‘lgach, "hammamiz bo‘ldik" deb xursand bo‘lib:

Bunlara bir kurt rastlamış, üç hayvan olmuşlar. Üçü arkadaş olup yola devam etmişler. Böylece giderlerken, önlerinden bir aslan çıkmış. Dört hayvan olunca “tamamlandık” diye sevinmişler:

بۇلارغا بىر بۆرە ئۇچىراپ، ئۈچ بولۇپتۇ. ئۈچى دوست بولۇپ كېتىپتۇ. شۇنداق قىلىپ كېلىۋاتسا، ئالدىلىرىغا بىر شىر يولۇقۇپتۇ. تۆرتى بولغاندىن كېيىن «تۈگەل بولدۇق» دەپ خۇشال بولۇپ:

Bunlara bir canavar rast gəlmiş, üç heyvan olmuşlar. Üçü dost olub yola davam etmişlər. Beləcə gedərkən, qarşılarından bir aslan çıxmış. Dörd heyvan olunca “tamamlandıq” deyə sevinmişlər: