Корпустан іздеу

Сол күні әлгі торғай кептердің алыс сапарға кеткен орайынан пайдаланып, оның тұратын жеріне келіп, ұясына кіріп, үш бірдей балапанын жепті. Ұясын бұзып, ағаш бұтақтарын сындырып, сол маңның әптер-тәптерін шығарыпты.

That very day, the sparrow decided to take advantage of her absence. He flew to the pigeon’s nest, crept inside, and ate all three chicks. Not only that he destroyed the nest, broke the branches, and left the place in total ruin.

O‘sha kuni haligi chumchuq kaptarning uzoq safarga ketganidan foydalanib, uning turar joyiga kelibdi, uyasiga kirib, uchala polaponini ham yeb qo‘yibdi. Uyasini buzib, daraxt shoxlarini sindirib, u atrofni ostin-ustun qilib yuboribdi.

O gün o serçe, güvercinin uzak yolculuğa çıktığı fırsattan yararlanmış, onun yaşadığı yere gelmiş, yuvasına girip, üç civcivini birden yemiş. Yuvasını bozmuş, ağaç dallarını kırmış, o civarın altını üstüne getirmiş.

شۇ كۈنى ئەۋۇ قۇشقاچ كەپتەرنىڭ <FR/>يىراق سەپەرگە كەتكىنىنى پايدىلىنىپ، ئۇنىڭ تۇرىدىغان يېرىگە كېلىپ، ئۇگىسىغا كىرىپ، ئۈچ بىردەك چۈجىلىرىنى يەپتۇ. ئۇگىسىنى بۇزۇپ، ياغاچ پۇتاقلىرىنى سۇندۇرۇپ، شۇ ئەتراپنىڭ بىت – چىتىنى چىقىرىپتۇ.

O gün o sərçə, göyərçinin uzaq səyahətə çıxdığı fürsətdən yararlanmış, onun yaşadığı yerə gəlmiş, yuvasına girib, üç cücəsini birdən yemiş. Yuvasını dağıtmış, ağac budaqlarını qırmış, o civarın altını üstünə gətirmiş.

Кептер бірталай шыбын-шіркей ұстаған соң ұясына қарай ұшыпты, ол «Бүгін кешігіп қалдым, тезірек ұшайын, шапшаң барайын, балапандарымның қарыны ашып қалған шығар...» деп ойлап қанатын жылдам қағып ұшып отырыпты. Жолда шашылып жатқан ағаш бұтақтарын көргенде «Рас кеш қалыппын-ау, отыншылар келіп кетіпті» –деп ойлапты. Есігінің алдына келіп қан дақтарын көргенде «Балаларымды қатты сарылтқан екенмін, ет асым уақыт өтіп кетіпті ғой, балапандарымның үні неге шықпайды, әлде олар менің келгенімді байқамады ма?» – деп ойлапты. Осы оймен ауласына кіріп қараса, ұясы тас-талқан болып жатыр екен. Балапандары да көрінбейді.

Meanwhile, the pigeon, having caught enough insects, started flying home. “I’m late today,” she thought. “I should hurry, my babies must be starving by now!” She flapped her wings faster and flew as quickly as she could. When she saw broken branches scattered along the way, she thought, “Oh dear, I really am late, perhaps the woodcutters have been here.” But when she reached her nest and saw bloodstains at the entrance, her heart sank. “I must have been away too long. Why aren’t my chicks chirping? Did they not notice I’m back?” With that thought, she entered the nest only to find it completely destroyed, and her chicks gone.

Kaptar bir qancha pashshalarni tutib, uyasiga uchib ketdi va "Bugun kechikdim, tezroq uchib ketay, tezroq boray, jo‘jalarim och bo‘lsa kerak..." deb o‘ylab, qanotlarini tez-tez qoqib uchib ketdi. U yo‘lda sochilib yotgan daraxt shoxlarini ko‘rib: "Ha, juda kech qoldim, o‘tinchilar kelib ketishdi," deb o‘yladi. Eshigi oldida qon daqlarini ko'rib: "Bolalarimni juda sarg'aytirib qo'ygan ekanman, ovqat vaqti o'tib ketgan, bolalarim nima uchun ovoz chiqarmaydi, yoki ular mening kelganimni payqashmadimi?" - deb o'ylabdi. Shu xayol bilan hovlisiga kirib qarasa, uyasi chilparchin bo‘lib yotibdi. Uning jo‘jalari ham ko‘rinmaydi.

Güvercin epeyce sinek-böcek yakaladıktan sonra yuvasına doğru uçmuş, o “Bugün geç kaldım, daha hızlı uçayım, çabucak varayım, yavrularımın karnı acıkmış olmalı…” diye düşünüp kanatlarını hızla çırparak uçmaya devam etmiş. Yolda etrafa saçılmış ağaç dallarını gördüğünde “Gerçekten de geç kalmışım, oduncular gelip gitmiş” diye düşünmüş. Kapısının önüne gelip kan lekelerini gördüğünde “Yavrularımı çok bekletmişim, et pişirme vakti geçmiş bile, yavrularımın sesi neden çıkmıyor, yoksa benim geldiğimi fark etmediler mi?” diye düşünmüş. Bu düşüncelerle avlusuna girip baktığında, yuvası darmadağın olmuş yatıyormuş. Yavruları da görünmüyormuş.

كەپتەر بىرتالاي چىۋىن – پاشا تۇتقاندىن كېيىن ئۇگىسىغا قاراپ ئۇچۇپتۇ، ئۇ «بۈگۈن كېچىكىپ قالدىم، ئىلدامىراق ئۇچاي، چاپسان باراي، جۆ جۈلىرىمنىڭ قارنى ئېچىپ قالغاندۇ...» دەپ ئويلاپ قاناتىنى ئىلدام قېقىپ ئۇچۇپ كېتىپتۇ. يولدا چېچىلىپ ياتقان ياغاچ پۇتاقلىرىنى «راست كەچ قېلىپتىمەندە، ئوتۇنچىلار كېلىپ كېتىپتۇ» دەپ ئويلاپتۇ. ئىشىگىنىڭ ئالدىغا كېلىپ قان داغلىرىنى كۆرگەندە «بالىلىرىمنى قاتتىق زارلاتقان ئىكەنمەن، گۆش پىشىدىغاندەك ۋاقىت بولۇپتىغۇ، جۆ جۈلىرىمنىڭ ئۈنى نېمىگە چىقمايدۇ، مۈمكىن ئۇلار مېنىڭ كەلگىنىمنى بايقىمىدىمۇ؟» – دەپ ئويلاپتۇ. ئەشۇ ئوي بىلەن ھويلىسىغا كىرىپ قارىسا، ئۇگىسى تۈكۈم – تالقان بولۇپ ياتقان ئىكەن. جۆ جۈلىرىمۇ كۆرۈنمەيدۇ.

Göyərçin xeyli milçək-böcək tutduqdan sonra yuvasına doğru uçmuş, o “Bu gün gecikdim, daha sürətli uçum, cəld çatım, balalarımın qarnı acımış olmalı...” deyə düşünüb qanadlarını sürətlə çırparaq uçmağa davam etmiş. Yolda ətrafa səpilmiş ağac budaqlarını gördüyündə “Həqiqətən də gecikmişəm, odunçular gəlib getmiş” deyə düşünmüş. Qapısının önünə gəlib qan ləkələrini gördüyündə “Balalarımı çox gözlətmişəm, ət bişirmə vaxtı keçib belə, balalarımın səsi niyə çıxmır, yoxsa mənim gəldiyimi hiss etmədilərmi?” deyə düşünmüş. Bu düşüncələrlə həyətinə girib baxanda, yuvası darmadağın olmuş yatırmış. Balaları da görünmürmüş.

Кептер қатты қайғырып: «Балапандарымды өлтіріп , ұямды талқандаған кім екен деші? Әлде торғай шығар! Сол-ақ сұмпайы еді», – деп күңіреніпті. Сонан ол ұшып отырып құс патшасы көкекке келіп, торғайдың үстінен мұңын шағып, еңіреп қоя беріпті. Онан өшін алып беруді өтініпті.

Overcome with grief, the pigeon cried out: — Who could have killed my chicks and destroyed my home? Could it be that wretched sparrow? Only he would do something so vile! She flew straight to the king of birds, the cuckoo, and, weeping bitterly, told him everything. She begged for justice and revenge.

Kabutar qattiq qayg‘urib: "Polaponlarimni o‘ldirib, uyamni vayron qilgan kim ekan-a? Balki chumchuqdir! O‘zi juda surbet edi", – deb nola qilibdi. So‘ng u uchib borib, qushlar podshohi bo‘lgan kukkukka (kakulga) kelib, chumchuqning ustidan dod-voy qilib, hasratini aytibdi. Undan o‘chini olib berishni o‘tinibdi.

Güvercin çok üzülmüş: “Yavrularımı öldürüp, yuvamı darmadağın eden kimmiş acaba? Yoksa serçe mi! O zaten sinsiydi,” diye inlemiş. Ondan sonra uçup kuşların kralı guguk kuşuna gelmiş, serçenin yaptıklarından şikayet edip, hıçkıra hıçkıra ağlamış. Ondan intikamını almasını rica etmiş.

كەپتەر قاتتىق قايغۇرۇپ: « چۈجۈلىرىمنى ئۆلتىرىپ، ئۇگامنى بىچىت قىلغان كىمكىن دېگىنە؟ بەلكىم قۇشقاچمىكىن! شۇ بىر قىسىمدەك ئېدى»، – دەپ <MS/>قاخشىدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ ئۇچۇپ ئولتۇرىپ قۇش پادىشاسى كاككۇكقا كېلىپ، قۇشقاچنىڭ ئۈستىدىن دەردىنى ئېيتىپ، يىغلاپ كېتىپتۇ. ئۇنىڭدىن ئۆچىنى ئېلىپ بېرىشىنى ئۆتۈنۈپتۇ.»

Göyərçin çox üzülmüş: “Balalarımı öldürüb, yuvamı darmadağın edən kim imiş görəsən? Yoxsa sərçəmi! O onsuz da hiyləgər idi,” deyə inildəmiş. Ondan sonra uçub quşların kralı ququ quşuna gəlmiş, sərçənin etdiklərindən şikayət edib, hıçqıra-hıçqıra ağlamış. Ondan intiqamını almasını xahiş etmiş.

Мән-жайды ұққаннан кейін құс патшасы көкек қатты ашуланып қасындағы қарғаға: – Дереу торғайды ұстап алып кел, – деп әмір беріпті.

Hearing her story, the cuckoo grew furious. Turning to the crow standing nearby, he commanded: — Go at once and bring me that sparrow!

Vaziyatni tushungach, qushlar podshohi kakkuk qattiq g'azablanib, yonidagi qarg'aga: - Darhol chumchuqni tutib kel, - deb buyruq beribdi.

Durumu anlayan kuşların kralı guguk kuşu çok sinirlenmiş, yanındaki kargaya: “Hemen serçeyi yakalayıp getir,” diye emretmiş.

ئەھۋالىنى ئۇقۇشقاندىن كېيىن قۇش پادىشاسى كاككۇك قاتتىق ئاچىقلىنىپ قېشىدىكى قارغىغا: – دەررۇ قۇشقاچنى تۇتۇپ ئېلىپ كەل، – دەپ بۇيرۇق بېرىپتۇ.

Vəziyyəti başa düşən quşların kralı ququ quşu çox əsəbləşmiş, yanındakı qarğaya: “Dərhal sərçəni tutub gətir,” deyə əmr etmiş.

Патшаның әмірі бойынша қарға торғайды барлық жерден іздепті. Бір үйдің дөдегесінде күнге қақталып отырған торғай ұшып келе жатқан қарғаны анадайдан көріпті де, қулық сайлап үлгеріпті, ол қарғаның сырын әбден біледі екен, қарға жалбырлап келіп, торғайдың қасына келіп қарлыққан үнмен: – Мені әбден сенделттің! Кептер сенің үстіңнен шағым айтты, көкек мені сені ұстауға жіберді, жүр шапшаң, – депті.

Obeying the king’s order, the crow began searching everywhere. Meanwhile, the sparrow was sunning himself on the roof of a house. Spotting the crow approaching from afar, he quickly devised a plan, he knew the crow’s nature well. When the crow landed beside him, panting, he croaked: — You’ve made me search everywhere! The pigeon has accused you before the cuckoo. The king sent me to capture you, come with me, quickly!

Podshohning amriga binoan qarg'a chumchuqni hamma yoqdan izlabdi. Bir uyning peshtoqida kunga qaqshab o'tirgan chumchuq uchib kelayotgan qarg'ani ancha naridan ko'ribdi-da, darrov ayyorlik o'ylab topibdi. U qarg'aning fe'l-atvorini yaxshi bilar ekan. Qarg'a pishillab kelib, chumchuqning yoniga qo'nib, bo'g'iq ovoz bilan: - Meni rosa laqillatding-ku! Kaptar sening ustingdan shikoyat qildi, kakku meni seni ushlashga yubordi, tezroq yur, - dedi.

Kralın emri üzerine karga serçeyi her yerden aramış. Bir evin saçak altında güneşte ısınan serçe, uçarak gelen kargayı uzaktan görmüş ve kurnazca bir plan yapmaya yetişmiş, o karganın sırrını iyice bilirmiş, karga hışırdayarak gelmiş, serçenin yanına gelip kısık bir sesle: “Beni iyice oyaladın! Güvercin senin hakkında şikayet etti, guguk kuşu beni seni yakalamak için gönderdi, çabuk gel,” demiş.

پادىشانىڭ بۇيرىغى بويىچە قارغا قۇشقاچنى بارلىق يەردىن ئىزدەپ تاپالماپتۇ. بىر ئۆينىڭ <MS/>چوققىسىدا كۈنگە قاقلىنىپ ئولتارغان قۇشقاچ ئۇچۇپ كېلىۋاتقان قارغىنى يىراقتىن كۆرۈپلا قۇۋلىق ئويلاپ ئۈلگۈرۈپتۇ، ئۇ قارغىنىڭ سىرىنى ياخشى بىلىدىكەن، قارغا لەپۈلدەپ كېلىپ، قۇشقاچنىڭ يېنىغا بېرىپ، جاراڭلىق ئاۋازى بىلەن: مېنى شۇنداق ھارغۇزدىڭ! كەپتەر سېنىڭ ئۈستىڭدىن ئەرىزە قىلدى، كاككۇك مېنى سېنى تۇتۇش ئۈچۈن ئەۋەتتى، يۈر چاپسان، – دەپتۇ.

Kralın əmri üzərinə qarğa sərçəni hər yerdən axtarmış. Bir evin saçaq altında günəşdə qızınan sərçə, uçaraq gələn qarğanı uzaqdan görmüş və hiyləgərcəsinə bir plan qurmağa yetişmiş, o qarğanın sirrini yaxşıca bilirmiş, qarğa xışıltıyla gəlmiş, sərçənin yanına gəlib qısıq bir səslə: “Məni yaxşıca əyləndirdin! Göyərçin sənin haqqında şikayət etdi, ququ quşu məni səni tutmaq üçün göndərdi, cəld gəl,” demiş.

Торғай ерте қомданып отыр екен, ол күлмің қағып аппақ қаданы қарғаның мойнына тағып шықылықтап: – Қареке, біз ежелгі доспыз ғой, сіз қайтып барып, көкекке мені таба алмадым деңіз, – депті.

The sparrow, already prepared, chirped slyly and tied a bright white peg to the crow’s neck. Then he said, laughing: — Oh, dear Crow, we’ve been friends for ages. Go back and tell the Cuckoo you couldn’t find me.

Chumchuq oldindan tayyorlanib o‘tirgan ekan, u kulimsirab, oppoq marjonni qarg‘aning bo‘yniga taqib turib, chirillab: – Qar aka, biz qadrdon do‘stlarimiz-ku, siz qaytib borib, kakkukka meni topa olmadim deb ayting, – debdi."

Serçe erkenden hazırlanmış oturuyormuş, o gülümsemiş, bembeyaz bir çubuğu karganın boynuna takmış ve cıvıldayarak: “Kara kardeş, biz eski dostuz ya, sen geri dönüp guguk kuşuna beni bulamadığını söyle,” demiş.

قۇشقاچ بالدۇر دۇرۇسلىنىپ ئولتۇرىپ، ئۇ ھېچ نەرسە بولمىغاندەك كۈلۈپ ئاپپاق <MS/>بېزەكنى قارغىنىڭ بوينىغا تاقاپ چىكىلداپ: قارغا ئاكا، بىز ئەژەلدىن دوستقۇ، سىز قايتىپ بېرىپ، كاككۇكقا مېنى تاپالمىدىم دەڭا، – دەپتۇ.

Sərçə erkəndən hazırlanmış otururmuş, o gülümsəmiş, ağappaq bir çubuğu qarğanın boynuna taxmış və cıvıldayaraq: “Qara qardaş, biz köhnə dostuq axı, sən geri dönüb ququ quşuna məni tapa bilmədiyini de,” demiş.

Қарға қадасын алған соң оған бет келе алмай, құр өзі қайтып барып көкекке: – Төңіректің төрт бұрышынан түгел тінтіп болдым, сонда да әлгі сұмды таба алмадым, – деп мәлімдепті.

The crow, unwilling to argue, took the peg and returned to the cuckoo. Bowing, he reported: — I searched every corner of the world, but I couldn’t find that wretch anywhere.

Qarg‘a marjonni (qadani) olganidan so‘ng, unga (chumchuqqa) qarshi bora olmay, quruq qo‘l bilan qaytib borib, kakkukka: - Dunyoning to‘rt burchagini tushirib tinitib chiqdim, baribir u shumtaka (surbeta)ni topa olmadim, - deb ma’lum qildi.

Karga çubuğunu aldıktan sonra ona karşı gelememiş, boşu boşuna geri dönüp guguk kuşuna: “Çevrenin dört bir yanını tamamen aradım, yine de o sinsi şeyi bulamadım,” diye bildirmiş.

قارغا بېزەكنى ئالغاندىن كېيىن ئۇنىڭغا ئۈز كېلەلمەي، قۇرۇق ئۆزى قايتىپ بېرىپ كاككۇكقا: – ئەتراپنىڭ تۆرت بۇلۇڭىنى تۈگەل قېزىپ بولدۇم، <FR/>شۇندىمۇ ئەۋۇ شۇمنى تاپالمىدىم، – دەپ مەلۇملاپتۇ.

Qarğa çubuğunu aldıqdan sonra ona qarşı gələ bilməmiş, boş yerə geri dönüb ququ quşuna: “Ətrafın dörd bir yanını tamamilə axtardım, yenə də o hiyləgər şeyi tapa bilmədim,” deyə bildirmiş.

Ол осы өтірігімен кетсе бір сәрі, бірақ мойнындағы қада сол бойы жабысып алынбай қойыпты. Ала қарғалардың тамағының астындағы ақ содан қалыпты.

But from that day on, the white peg remained stuck beneath the crow’s throat and that is why crows have a white patch on their necks to this very day.

Agar u bu yolg‘on bilan ketsa, bir narsa bo‘lardi, lekin bo‘ynidagi tayoq o‘sha-o‘sha yopishib qolgan. Ola qarg‘alarning tomog‘i ostidagi oq shundan qolgan.

O bu yalanıyla gitse bir şey değilmiş, ama boynundaki çubuk öylece yapışıp çıkmamış. Alaca kargaların boğazının altındaki beyazlık ondan kalmış.

ئۇ مۇشۇ يالغانچىلىغى بىلەن كەتسە <FR/>مەيلىغۇ، بىراق بوينىدىكى قۇزۇقنى <FR/>شۇ پېتى چاپلىشىپ ئېلىنماي قويۇپتۇ. ئالا قارغىلارنىڭ تامىغىنىڭ ئاستىدىكى ئاق شۇنىڭدىن قېلىپتۇ.

O bu yalanıyla getsə bir şey deyilmiş, amma boynundakı çubuq eləcə yapışıb çıxmamış. Ala qarğaların boğazının altındakı ağlıq ondan qalıb.

– Арамтамақ! – деп ақырыпты құс патшасы көкек. Сонан соң қасындағы сауысқанға: – Сауысқан, әккі торғайдың қол-аяғын байлап алдыма әкел, тез бол! – деп әмір беріпті.

— You liar! — thundered the cuckoo, enraged. Then he turned to the magpie beside him and said: — Magpie! Tie up that cunning sparrow’s hands and feet and bring him before me, quickly!

- Yirtqich! - deb qichqirdi qushlar qiroli kakku. Keyin yonidagi zog‘chaga: "Qaldirg‘och, ayyor chumchuqning qo‘l-oyog‘ini bog‘lab, oldimga olib kel, tezroq!" - deb buyruq berdi.

“Açgözlü!” diye bağırmış kuşların kralı guguk kuşu. Ondan sonra yanındaki saksağana: “Saksağan, kurnaz serçenin elini ayağını bağlayıp karşıma getir, çabuk ol!” diye emir vermiş.

– ھارامتاماق! – دەپ ۋاقىراپتۇ قۇش پادىشاسى كاككۇك. شۇنىڭدىن كېيىن قېشىدىكى سېغىزخانغا: – سېغىزخان، مونۇ قۇشقاچنىڭ قول – ئايىغىنى باغلاپ ئالدىمغا ئەكەل، تېز بول! – دەپ بۇيرۇق بېرىپتۇ.

“Açgözlü!” deyə bağırmış quşların kralı ququ quşu. Ondan sonra yanındakı sağsağana: “Sağsağan, hiyləgər sərçənin əlini-ayağını bağlayıb qarşıma gətir, cəld ol!” deyə əmr vermiş.

Сауысқан орманнан ұшып шыққан бойы әлгі үйдің дөдегесіне келіпті.

The magpie took off from the forest and flew straight to the same rooftop.

Qirg‘iy o‘rmondan uchib chiqib, o‘sha uyning oldiga keldi.

Saksağan ormandan uçar uçmaz o evin saçak altına gelmiş.

سېغىزخان ئورماندىن ئۇچۇپ چىققان بويى ھېلىقى ئۆينىڭ <MS/>چوققىسىغا كېلىپتۇ.

Sağsağan meşədən uçan kimi o evin saçağının altına gəlmiş.

Ұшып келген сауысқанды көрген торғай: «Сауысқан қарғаға қарағанда қуырақ, оны бір қадамен алдап түсіруге болмайды, көбірек шығындар болуға тура келер», – деп ішкі есебін жасап тұрыпты.

Seeing the magpie approach, the sparrow thought to himself: “Hmm, the magpie is shrewder than the crow. I won’t be able to fool him with just one peg, this one will cost me more.” And so, he began plotting his next trick…

Chumchuq uchib kelgan lochinni ko‘rib: "Lochin qarg‘aga qaraganda kuchliroq, uni bir qadam bilan aldab bo‘lmaydi, ko‘proq xarajat qilish kerak bo‘ladi," deb o‘yladi.

Uçarak gelen saksağanı gören serçe: “Saksağan kargaya göre daha kurnaz, onu bir çubukla aldatıp düşürmek olmaz, daha çok masrafa girmek zorunda kalırım,” diye içinden hesap yapıp durmuş.

ئۇچۇپ كەلگەن سېغىزخاننى كۆرگەن قۇشقاچ: «سېغىزخان قارغىغا قاراغاندا قۇۋاراق، ئۇنى بىر قەدەم بىلەن ئالداپ چۈشىرىشكە بولمايدۇ، كۆپىرەك چىقىم چىقىشى مۈمكىن»، – دەپ ئىچكى ھېساۋىنى ياساپ تۇرۇپتۇ.

Uçaraq gələn sağsağanı görən sərçə: “Sağsağan qarğaya görə daha hiyləgərdir, onu bir çubuqla aldadıb salmaq olmaz, daha çox xərcə girməli olaram,” deyə içindən hesablayıb durmuş.

Соның арасында сауысқан келіп қоныпты. Торғай оны жалбырақтай қарсы алдынан шығып қарсы алыпты, әрі ақ түбіттен тоқылған тізе киімді оған тарту етіпті: – Сәке, жапа тартып келіпсіз, мына қақаған суықта тым жалаң борбай жүргеніңіз не, осы су жаңа тізе киімді сіз киіңіз, – депті.

Meanwhile, the magpie landed nearby. The sparrow hurried out to greet him warmly and presented him with a knee cover woven from soft white down: Dear Magpie, you must have come a long way. How can you wander in this biting cold with bare legs? Please, take this brand-new knee cover, it will keep you warm, – he said.

Shu orada bitta sachratqi kelib qonibdi. Chumchuq unga parvona boʻliboldidan chiqibdi va oq tushdan toʻqilgan tizalikni unga tortiq qilibdi: – Saken, qiynalib kelibsiz, mana bu qahraton sovuqda siyraklaringiz yalangʻoch yurganingiz nima bu, mana bu yangigina tizalikni siz kiying, – debdi.

Tam o sırada saksağan gelip konmuş. Serçe onu coşkuyla karşılamış, önüne çıkıp selamlamış, hatta ak tüylü dokunmuş bir dizliği ona hediye etmiş: “Saka ağabey, zahmet edip gelmişsiniz, bu dondurucu soğukta neden böyle çıplak geziyorsunuz, bu yepyeni giysiyi siz giyin,” demiş.

شۇنىڭ ئارقىسىدا سېغىزخان كېلىپ قونۇپتۇ. قۇشقاچ ئۇنى يېيىلىپ ئالدىغا چىقىپ قارشى ئېلىپتۇ، ئاق يۇڭدىن توقۇلغان تىزىغا چۈشىدىغان كىيىمنى ئۇنىڭغا سوغا قىلىپتۇ: – سەكې (سېغىزخان ئاكا)، جاپا تارتىپ كېلىپسىز، مونۇ قاتتىق سوغدا ئىنتايىن يالاڭ قىسقا يۈرگىنىڭىز نېمىسى، مۇشۇ يېپ – يېڭى تىزدىن چۈشۈپ تۇرىدىغان كىيىمنى سىز كىيىڭ، – دەپتۇ.

Tam o vaxt sağsağan gəlib qonmuş. Sərçə onu coşğuyla qarşılamış, qarşısına çıxıb salamlamış, hətta ağ tüklü toxunmuş bir dizlik ona hədiyyə etmiş: “Sağa ağabəy, zəhmət çəkib gəlmisiniz, bu dondurucu soyuqda niyə belə çılpaq gəzirsiniz, bu yepyeni geyimi siz geyinin,” demiş.

Тізе киімге қызыққан сауысқан оны қолына алған соң торғайды ұстау жұмысы жөнінде ауыз ашудан ыңғайсызданып қайтып кетіпті.

Tempted by the gift, the magpie took the knee cover, and after that, he felt awkward bringing up the matter of catching the sparrow. So, he simply left.

Qo'liga kiyimni olgan chaqnoq chaqnoqni tutib olgach, chaqnoqni tutib olish haqida gapirishdan uyaldi va qaytib ketdi.

Giysiye heveslenen saksağan onu eline aldıktan sonra serçeyi yakalama işi hakkında ağız açmaktan utanmış ve geri gitmiş.

ئۇزۇن كىيىمگە قىزىققان سېغىزخان ئۇنى قولىغا ئالغاندىن كېيىن قۇشقاچنى تۇتۇش مەسىلىسى بويىچە <FR/>ئېغىز ئېچىشتىن ئىزا تارتىپ قايتىپ كېتىپتۇ.

Geyimə həvəslənən sağsağan onu əlinə aldıqdan sonra sərçəni tutmaq işi haqqında ağız açmaqdan utanmış və geri getmiş.

Ол барған соң көкекке: – Торғай шынында тым қу екен, қай жерге кіріп алғаны белгісіз, барлық жерді шарлап таба алмай келдім, – депті.

When he returned to the cuckoo, he said: The sparrow is truly cunning. No one knows where he’s hiding. I’ve searched everywhere and couldn’t find him, – he reported.

U borganidan keyin kakkuga: - Chumchuq haqiqatan ham juda ayyor ekan, qayerga kirib olgani noma’lum, hamma joyni qidirib topolmadim, - dedi u.

O gittikten sonra guguk kuşuna: “Serçe gerçekten çok kurnazmış, nereye girdiğini bilmek mümkün değil, her yeri arayıp bulamadan geldim,” demiş.

ئۇ بارغاندىن كېيىن كاككۇكقا: – قۇشقاچ راستىنلا ئىنتايىن قۇۋ ئىكەن، قايسۇ يەرگە كىرىۋالغىنى بەلگۈسىز، بارلىق يەرنى ئارىلاپ تاپالماي كەلدىم، – دەپتۇ.

O getdikdən sonra ququ quşuna: “Sərçə həqiqətən də çox hiyləgər imiş, hara girdiyini bilmək mümkün deyil, hər yeri axtarıb tapa bilmədən gəldim,” demiş.

Оның киген тізе киімі де етіне ет болып жабысыпты. Сауысқанның денесіндегі ала сол екен, ол ұрпағынан-ұрпағына қалып келеді. Торғайды ұстай алмай қарға мен сауысқанның құр келгеніне көкек қатты ызаланып, қырғиды шақырып, оған: – Сен төтенше зерделі ыспар едің, торғайды не қылсаң да алдыма әкел, – деп тапсырыпты. Көкектің сөзі біте қырғи самғай ұшып, бұлт арасына сүңгіп, лезде ғайып болыпты. Ол зеңгір көкте қалықтап, шартарапты шарлап, дөдегенің үстінде күнге қақталып отырған торғайды көріпті. Сонан ол қанатын қомдай сорғалап, торғайдың төбесінен түйіліпті. Кім екенін айырып болғанша торғайды іліп үлгеріп, құс патшасы көкектің тұрған жеріне қарай алып ұшыпты.

The knee cover clung tightly to his body and became part of his feathers. The white patch on the magpie’s body has remained ever since, passed down through generations. When both the crow and the magpie failed to catch the sparrow, the cuckoo grew furious and summoned the hawk. – You are sharp and clever, – said the cuckoo. – No matter what it takes , bring the sparrow to me at once! As soon as the cuckoo finished speaking, the hawk soared into the sky , diving into the clouds and vanishing from sight . From high above, he scanned the land and spotted the sparrow basking in the sun on a rooftop. The hawk folded his wings, dove straight down, and before the sparrow could realize what was happening, the hawk snatched him and flew toward the cuckoo’s domain.

Uning kiyimlari ham go‘shtga yopishgan edi. Sog'iz-qonning tanasidagi ala shu ekan, u avloddan-avlodga o'tib kelyapti. Chumchuqni tuta olmagan qarg‘a va zag‘izg‘onning quruq kelgani uchun kakku qattiq g‘azablanib, qirg‘iyni chaqirib, unga: – Sen favqulodda ziyrak va chaqqon eding, chumchuqni nima qilsang ham oldimga olib kel, – deb topshiribdi. Kakkukning so‘zi tugashi bilan qirg‘iy samoga uchib, bulutlar orasiga sho‘ng‘ib, zumda g‘oyib bo‘libdi. U yuksak ko‘kda parvoz qilib, chor atrofni kezib, peshtoqning ustida quyoshga qaqshab o‘tirgan chumchuqni ko‘rib qolibdi. Shundan so‘ng u qanotlarini yozib, pastga sho‘ng‘ibdi-da, chumchuqning tepasidan tashlanibdi. Kim ekanligini ajratib ulgurmasidan chumchuqni changallab olib, qushlar podshohi kakkuk turgan joyga qarab uchib ketibdi.

Onun giydiği giysi de etine et gibi yapışmış. Saksağanın vücudundaki alacalık oymuş, o nesilden nesile kalmış. Serçeyi yakalayamayan karga ile saksağanın boş gelmesine guguk kuşu çok sinirlenmiş, atmacayı çağırıp, ona: “Sen olağanüstü zeki ve beceriklisin, serçeyi ne yaparsan yap karşıma getir, çabuk ol!” diye guguk kuşu emir vermiş. Guguk kuşunun sözü biter bitmez atmaca süzülerek uçmuş, bulutların arasına dalıp, anında kaybolmuş. O masmavi gökte süzülmüş, dört bir yanı dolaşmış, saçak altında güneşte ısınan serçeyi görmüş. Ondan sonra kanatlarını toplayıp süzülerek serçenin tepesine doğru atılmış. Kim olduğunu anlayana kadar serçeyi kapıp yetişmiş, kuşların kralı guguk kuşunun durduğu yere doğru alıp uçmuş.

ئۇنىڭ كىيگەن ئۇزۇن كىيىمىمۇ ئۈستىگە ئەت بولۇپ چاپلىشىپتۇ. سېغىزخاننىڭ تېنىدىكى ئالا مۇشۇ ئىكەن، ئۇ ئەۋلادتىن – ئەۋلادىغا قېلىپ كېلىۋاتىدۇ. قۇشقاچنى تۇتالماي قارغا بىلەن سېغىزخاننىڭ قۇرۇق كەلگىنىگە كاككۇك قاتتىق غەزەپلىنىپ، قىرغۇينى چاقىرىپ، ئۇنىڭغا: – سەن ئىنتايىن ئېقىللىق پىشىق ئېدىڭ، قۇشقاچنى نېمە قىلساڭمۇ ئالدىمغا ئەكەل، – دەپ تاپشۇرۇپتۇ. كاككۇكنىڭ سۆزى پۈتىشىگە قىرغۇي ئاسمانغا ئۇچۇپ، بۇلۇت ئارىسىغا كىرىپ، بىر دەمدىلا غايىپ بولۇپتۇ. ئۇ ئېگىز كۆكتە پەرۋىز قىلىپ، چارىلاپ چارچاپتۇ، <MS/>چوققىنىڭ ئۈستىدە كۈنگە قاقلىنىپ ئولتارغان قۇشقاچنى كۆرۈپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ قانىتىنى كۈچى بىلەن تۆۋەنگە قاراپ، قۇشقاچنىڭ ئۈستىدىن چۈشۈپتۇ. كىم ئىكەنلىگىنى ئايرىپ بولغانچە قۇشقاچنى ئىلىپ ئۈلگىرىپ، قۇش پادىشاسى كاككۇكنىڭ تۇرغان يېرىگە قاراپ ئېلىپ ئۇچۇپتۇ.

Onun geydiyi geyim də ətinə ət kimi yapışmış. Sağsağanın bədənindəki ala-bulalıq o imiş, o nəsildən-nəslə qalıb. Sərçəni tuta bilməyən qarğa ilə sağsağanın boş gəlməsinə ququ quşu çox əsəbləşmiş, qırğını çağırıb, ona: “Sən qeyri-adi zəki və bacarıqlısan, sərçəni nə edirsən et qarşıma gətir, cəld ol!” deyə ququ quşu əmr vermiş. Ququ quşunun sözü bitər-bitməz qırğın süzülərək uçmuş, buludların arasına cumub, anında yoxa çıxmış. O masmavi göydə süzülmüş, dörd bir yanı dolaşmış, saçaq altında günəşdə qızınan sərçəni görmüş. Ondan sonra qanadlarını toplayıb süzülərək sərçənin təpəsinə doğru atılmış. Kim olduğunu başa düşənə qədər sərçəni qapıb yetişmiş, quşların kralı ququ quşunun durduğu yerə doğru alıb uçmuş.

Сәлден соң есін жиған торғай, өзін ұстап әкетіп бара жатқан қырғи екенін біліп, «Мақтауға жаны құмар, бұл ақымақтың табанына әсем сөзден баспалдақ қойғанда ғана шеңгелінен құтылуға болар» деп ойлап: – Кім екен десем, батыр қырғи екенсіз ғой, мені алып ұшам деп қиналдыңыз білем, әнтек тыныстап алсаңызшы, – депті.

When the sparrow came to his senses and realized he was being carried away by the hawk, he thought: “This fool loves praise. The only way to escape his claws is to flatter him.” Then he said: – Ah, so it’s the mighty hawk himself! You must be exhausted carrying me. Why don’t you take a short rest? – he suggested.

Bir ozdan so‘ng o‘ziga kelgan chumchuq, uni tutib olib ketayotgan qirg‘iy ekanligini bilib, "U maqtashga ishtiyoqmand, bu ahmoqning oyog‘iga chiroyli so‘zlardan narvon qo‘yish orqaligina uning changalidan qutulish mumkin," deb o‘yladi: - Kim ekan deb so‘rasam, siz botir qirg‘iy ekansiz, meni olib ketish uchun qiynaldingiz shekilli, ozgina nafas oling, - dedi.

Biraz sonra kendine gelen serçe, kendisini yakalayıp götürenin atmaca olduğunu bilmiş, “Övgüye düşkün, bu aptalın ayağına güzel sözlerden bir basamak koyarsam ancak pençesinden kurtulabilirim,” diye düşünüp: “Kimmiş diyecektim, meğer yiğit atmaca ağabeymişsiniz, beni alıp uçarken yorulduğunuzu biliyorum, biraz nefes alsanız ya,” demiş.

<FR/>بىر ئازدىن كېيىن ئويىنى يىغقان قۇشقاچ، ئۆزىنى تۇتۇپ ئەكېتىپ بارغان قىرغۇي ئىكەنلىگىنى بىلىپ، «ماختاشقا <FR/>جېنى خۇمار، بۇ ئاخماقنىڭ تاپىنىغا چىرايلىق سۆزلەرنى ئېيتىپ، پەلەمپەيگىچە كۆتەرگەندىلا قارمىغىدىن قۇتۇلۇشقا بولار» دەپ ئويلاپ: – كىم ئىكەن دېسەم، <MS/>باتۇر قىرغۇي ئىكەنسىزغۇ، مېنى ئېلىپ ئۇچىمەن دەپ قىينالدىڭىز بىلىمەن، بىر ئاز دەم ئېلىۋېلىڭا، – دەپتۇ.

Bir az sonra özünə gələn sərçə, özünü tutub aparanın qırğın olduğunu bilmiş, “Tərifə düşkün, bu axmağın ayağına gözəl sözlərdən bir pillə qoysam ancaq pəncəsindən qurtula bilərəm,” deyə düşünüb: “Kim imiş deyəcəkdim, məgər igid qırğın ağabəy imişsiniz, məni alıb uçarkən yorulduğunuzu bilirəm, bir az nəfəs alsanız ya,” demiş.

Торғайды жарым күн қанат жимай алып ұшқан қырғи недәуір шаршаса керек: – Жарайды, – деп көне кетіпті. – Қырғидың өз сөзін бұза алмағанын көрген торғай іле-шала: – Батыр қырғи, сіз құс патшасы көкектің әйгілі батырысыз, ал мен ілікке алғысыз қылмыстымын, сізбен ақыр жерде қатар отырып демалғаныммен келіспес, сіз мәнсап иесісіз, сондықтан биіктеу отыру сізге лайық, үйдің үстіне отырып дем алыңыз, мен қылмыскермін, сондықтан, сіздің аяқ жағыңызда, төменде отырып дем алайын , – депті. Торғайдың сөзі жанына жаққан қырғи көп-көрім желпініп қалыпты, бірақ торғай қашып кетіп жүре ме деп қауіптеніп дағдарып, бірдеме демепті.

Having flown half the day without rest, the hawk was indeed tired. – Very well, – he agreed. The sparrow, seeing that the hawk could not take back his word, continued: – Brave Hawk, you are the great warrior of the cuckoo king, while I am but a wretched criminal. It would be improper for me to rest beside someone of your honor. You should sit higher, on the rooftop, and rest there. I, being unworthy, will stay below at your feet. The hawk was pleased by the sparrow’s flattering words. Yet he hesitated, worried that the sparrow might flee.

Torg'ayni yarim kun qanot qoqmay olib uchgan qirg'iy anchagina charchagan bo'lsa kerak: -Mayli, - deb ko'nibdi. Qirg'iyning o'z so'zidan qaytolmaganligini ko'rgan torg'ay ila-shala (darhol): -Botir qirg'iy, siz qushlar podshohi bo'lmish kukunning (kөkek) mashhur botiridirsiz, men esa arzimas bir jinoyatchiman. Siz bilan oxirgi manzilda qator o'tirib dam olishim to'g'ri bo'lmas. Siz mansab egasisiz, shuning uchun balandroq joyda o'tirishingiz sizga loyiqdir, uyning tepasiga chiqib dam oling. Men esa aybdorman, shu sababli sizning oyoq tomoningizda, pastroqda o'tirib dam olay, - debdi. Chumchuqning so‘zi yoqib tushgan qirg‘iy ancha ruhlanib (kerilib) qolibdi, biroq chumchuq qochib ketmasmikan degan xavotirda ikkilanib, hech narsa demabdi.

Serçeyi yarım gün kanat çırpmadan taşıyan atmaca epeyce yorulmuş olmalıymış: “Pekala,” deyip kabul etmiş. Atmacanın kendi sözünü bozamadığını gören serçe hemen ardından: Serçe başını eğerek şöyle demiş: “Sen bir kahramansın, ey atmaca! Kuşların kralı guguk kuşunun cesur savaşçısı… Ben ise zavallı bir suçluyum. Seninle yan yana oturmak bana yakışmaz. Sen yüksekte olmalısın, evin çatısında otur ve orada dinlen. Ben ise senin ayak ucunda, aşağıda oturayım.”

قۇشقاچنى يېرىم كۈن قانات يىغماي <FR/>ئېلىپ ئۇچقان قىرغۇي ئىنتايىن ھارغان بولۇشى كېرەك: – ماقۇل، – دەپ كۆنۈپتۇ. قىرغۇينىڭ ئۆز سۆزىنى رەت قىلالمىغىنىنى كۆرگەن قۇشقاچ بىردىنلا: – <MS/>باتۇر قىرغۇي، سىز قۇش پادىشاسى كاككۇكنىڭ تانىمال <MS/>باتۇرىسىز، ھە مەن ئىلىۋالغىسىز نەرسىگە جىنايەتچىمەن، سىز بىلەن ئاخىرىدا قاتار ئولتۇرۇپ دەم ئالغىنىم دۇرۇس ئەمەس، سىز مەنسەپ ئىگىسىسىز، شۇنىڭ ئۈچۈن ئېگىزىرەك ئولتۇرۇش سىزگە لايىق، ئۆينىڭ ئۈستىگە ئولتۇرۇپ دەم ئېلىڭ، مەن جىنايەتچىمەن، شۇڭلاشقا، سىزنىڭ ئاياق تەرىپىڭىزدە، تۆۋەندە ئولتۇرۇپ دەم ئالاي، – دەپتۇ. قۇشقاشنىڭ سۆزى جېنىغا ياققان قىرغۇي بىر ئاز كۆتىرىلىۋېتىپ، بىراق قۇشقاچ قېچىپ كېتىپ يۈرمىسۇن دەپ خەۋپلىنىش ئادىتى بىلەن، بىر نېمە دېمەپتۇ.

Sərçəni yarım gün qanad çırpmadan daşıyan qırğın xeyli yorulmuş olmalıymış: “Yaxşı,” deyib qəbul etmiş. Qırğının öz sözünü poza bilmədiyini görən sərçə dərhal ardından: Sərçə başını əyərək belə demiş: Qırğın bu sözləri eşidəndə çox xoşuna gəlmiş. Sinəsi qabarmış amma sərçənin qaçmasından qorxmuş, bir şey deyə bilməmiş. “Sən bir qəhrəmansan, ey qırğın! Quşların kralı ququ quşunun cəsur döyüşçüsü... Mən isə yazıq bir günahkaram. Səninlə yan-yana oturmaq mənə yaraşmaz. Sən yüksəkdə olmalısan, evin damında otur və orada dincəl. Mən isə sənin ayaq ucunda, aşağıda oturum.”

Мұны сезген торғай: – Көзіңіз менен гөрі өткір, оның үстіне ұшу жағынан да менен тезсіз, несіне алаңдайсыз? – депті.

Sensing this, the sparrow said: – Your eyes are keener than mine, and you fly faster too. What need have you to worry?

Buni sezgan chumchuq: – Ko‘zingiz mennikidan ko‘ra o‘tkir, buning ustiga uchish borasida ham mendan tezroqsisiz, nimadan xavotirlanasiz? – debdi.

Atmaca bu sözleri duyunca çok hoşuna gitmiş. Göğsü kabarmış ama serçenin kaçmasından korkmuş, bir şey diyememiş. Serçe bunu sezmiş ve şöyle demiş: “Senin gözlerin benden keskin, kanatların da daha hızlı. Neden endişeleniyorsun ki?”

بۇنى سەزگەن قۇشقاچ: – كۆزىڭىز مېنىڭدىنمۇ ئۆتكۈر، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇچۇش تەرىپىدىنمۇ مېنىڭدىن چاققانسىز، نېمىسىگە ئەنسىرەيسىز؟ – دەپتۇ.

Sərçə bunu hiss etmiş və belə demiş: “Sənin gözlərin məndən kəskin, qanadların da daha sürətlidir. Niyə narahat olursan ki?”

«Тауып айтты, бәрібір менен құтыла алмайды» деп ойлаған қырғи торғайды қоя беріп, өзі дөдегенің үстіне кәміл сеніммен жан-жағына құшырлана көз тастап отырыпты.

“True enough,” thought the hawk. “He can’t escape me anyway.” So he released the sparrow and perched proudly atop the roof, gazing around with satisfaction.

«To‘g‘ri aytdi, baribir mendan qutula olmaydi» deb o‘ylagan qirg‘iy chumchuqni qo‘yib yuborib, o‘zi tom chetiga komil ishonch bilan chor-atrofga mag‘rur ko‘z tashlab o‘tiribdi.

Atmaca içinden “Doğru söylüyor, zaten kaçsa da yakalarım,” diye geçirmiş. Böylece serçeyi serbest bırakmış. Kendisi de yüksek bir kayanın üzerine çıkmış, etrafı güvenle izleyerek dinlenmeye koyulmuş.

«<FR/>دۇرۇس ئېيتتى، بەرىبىر مېنىڭدىن قۇتۇلالمايدۇ» دەپ ئويلىغان قىرغۇي قۇشقاچنى قويىۋېتىپ، ئۆزى <MS/>چوققىنىڭ ئۈستىگە كامىل ئىشەنچە بىلەن يان – يېقىغا زوقلىنىپ كۆز تاشلاپ ئولتۇرۇپتۇ.

Qırğın içindən “Doğru deyir, onsuz da qaçsa da tutaram,” deyə keçirmiş. Beləcə sərçəni sərbəst buraxmış. Özü də yüksək bir qayanın üzərinə çıxmış, ətrafı etibarla izləyərək dincəlməyə başlamış.

Қырғидың тегеуірінінен босаған торғай, жан-жағынан бой тасалайтын жер іздепті. Сонан соң сиырдың мүйізін көзі шалып, қырғи сылана берген әредікте лып етіп, мүйіздің ішіне кіріп алыпты.

The moment the sparrow was freed from the hawk’s grasp, he looked around for a place to hide. Then he spotted a cow’s horn lying nearby. As the hawk turned his head, the sparrow darted inside the hollow horn.

Qirg‘iyning changalidan bo‘shagan chumchuq, atrofidan yashirinadigan joy izlabdi. So‘ng sigirning shoxiga ko‘zi tushib, qirg‘iy kerilib turgan fursatda lip etib, shoxning ichiga kirib olibdi.

Serçe, atmacanın pençesinden kurtulunca hemen etrafına bakmış, saklanacak bir yer aramış. Tam o sırada yerde duran bir ineğin boynuzunu görmüş. Atmaca bir anlık oyalanınca, serçe pırr diye uçup boynuzun içine saklanıvermiş.

قىرغۇينىڭ قۇدرىتىدىن بوشىغان قۇشقاچ، يان – يېقىدىن <FR/>قاچىدىغان جاي ئىزدەپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن سىيىرنىڭ مۈڭگىزىگە كۆزى چۈشۈپ، قىرغۇي سىرىلىپ مېڭىپ لاپ ئېتىپ، مۆڭگۈزنىڭ ئىچىگە كىرىۋاپتۇ.

Sərçə, qırğının pəncəsindən qurtulunca dərhal ətrafına baxmış, gizlənəcək bir yer axtarmış. Tam o vaxt yerdə duran bir inəyin buynuzunu görmüş. Qırğın bir anlıq laqeyd qalınca, sərçə pırrr deyə uçub buynuzun içinə gizlənibmiş.