Корпустан іздеу

Бір әйел далаға егін ора келіп, құмыршасын сүтімен бір шөптің арасына қояды. Бұны түлкі көреді де, бұған жасырынып келіп, құмыршаның ішіне басын тығып, сүтті жалап ішіп қойды. Енді құмыршадан басын шығара алмай әлек болады. Түлкі олай жүгірді, бұлай жүгірді, басын бұлғады, сөйледі: «Ау, құмырша, ойнадың, жетер, мені енді жібер. Болар, мазақ қылма, жібер енді!» Құмырша қалмады. Түлкі ашуланды: «Тоқтай тұр, жақсылықпен қалмасаң, сені мен суға батырайын!» – деді.

One day, a woman went out to reap her crops and left her milk pot in the grass. A fox happened to see it, crept up quietly, and stuck its head inside to lap up the milk. Once it finished, however, the fox couldn’t get its head back out! It struggled and flailed, shaking, running this way and that, muttering: — Hey, milk pot, that’s enough fun, let me go now! Don’t make a fool of me, release me! But the pot wouldn’t budge. The fox grew angry: — Fine then! If you won’t let me go nicely, I’ll drown you in the river! — it said.

Bir ayol dalaga ekin o'rishga kelib, ko'zachasini suti bilan bir o'tning orasiga qo'yadi. Buni tulki ko'rib qoladi va unga sekin yaqinlashib kelib, ko'zachaning ichiga boshini tiqadi-da, sutni yalab ichib qo'yadi. Endi ko'zachadan boshini chiqara olmay halak bo'ladi. Tulki u yoqqa yugurdi, bu yoqqa yugurdi, boshini siltadi, gapirdi: «Hoy, ko'zacha, o'ynading, yetar, meni endi qo'yib yubor. Bo'ldi, mazax qilma, qo'yvor endi!» Ko'zacha qo'yib yubormadi. Tulki g'azablandi: «To'xtab tur, yaxshilik bilan qo'ymasang, seni suvga botiraman!» - dedi.

Vaktiyle bir kadın, tarladan dönerken testisini sütle birlikte otların arasına koymuş. Bunu aç bir tilki görmüş. Sessizce yaklaşmış, başını kabın içine sokmuş ve bütün sütü yalayıp içmiş. Ama sonra ne olmuş dersiniz? Tilki başını bir türlü çıkaramamış! Sağa koşmuş, sola koşmuş, başını sallamış durmuş. Sonra başlamış konuşmaya: “Testi, hadi ama, yeter bu oyun! Beni bırak artık. Çok sıkıldım!” demiş. Ama testi hiç bırakmamış. Tilki çok sinirlenmiş: “Öyleyse seni nehre götürüp batıracağım!” demiş.

بىر ئايال تالاغا تېرىلغۇ ئورۇپ كېلىپ، كومزىگىنى <MS/>سۈتى بىلەن بىر چۆپنىڭ ئارىسىغا قويىدۇ. بۇنى تۈلكە كۆرۈدىدە، بۇنىڭغا مۆكۈپ كېلىپ، كومزەكنىڭ ئىچىگە بېشىنى تىقىپ، <MS/>سۈتنى يالاپ ئىچىپ قويىدۇ. ئەمدى كومزەكتىن بېشىنى چىقىرالماي ئاۋارە بولىدۇ. تۈلكە مۇنداق يۈگىرىدى، بۇنداق يۈگىرىدى، بېشىنى لىڭىشتۇرۇپ، سۆزلىدى: «ئائۇ، كومزەك، ئوينىدىڭ، يېتەر، مېنى ئەمدى قويۋەت. بولدى، زاڭلىق قىلما، قويۋەت ئەمدى!» كومزەك قالمىدى. تۈلكە ئاچىقلاندى: «توختاپ تۇر، ياخشىلىق بىلەن قىلمىساڭ، سېنى مەن سۇغا پاتۇرىمەن!» – دېدى.

Bir vaxtlar bir qadın, tarladan dönərkən küpünü südlə birlikdə otların arasına qoymuş. Bunu ac bir tülkü görmüş. Səssizcə yaxınlaşmış, başını qabın içinə soxmuş və bütün südü yalayib içmiş. Amma sonra nə olmuş, bilirsənmi? Tülkü başını heç cür çıxara bilməmiş! Sağa qaçmış, sola qaçmış, başını yelləyib durmuş. Sonra danışmağa başlamış: “Küp, ay bəsdir, bu oyun yetər! Məni burax artıq. Çox sıxıldım!” demiş. Amma küp heç buraxmamış. Tülkü çox əsəbləşmiş: “Elə isə səni çaya aparıb batıracağam!” demiş.

Жүгіріп түлкі өзенге келді, құмыршасын батыра бастады. Өзенге құмырша да батты және түлкіні де ала кетті.

The fox ran to the river and began pushing the pot underwater. But as the pot sank, it dragged the fox down with it and both were swept away by the current.

Tulki daryoga yugurib keldi va qumg‘onini botira boshladi. Daryo chumolini ham, tulkini ham olib ketdi.

Koşa koşa nehre gitmiş, testiyi suya batırmış... Ama sonunda hem testi hem de tilki birlikte suya batmışlar.

يۈگىرەپ تۈلكە دەرىياغا كەلدى، كومزىگىنى پاتۇرۇشقا باشلىدى. دەرىياغا كومزىگىما پاتتى ۋە تۈلكىنىمۇ <FR/>ئېلىپ كەتتى.

Qaça-qaça çaya getmiş, küpü suya batırmış... Amma sonda həm küp, həm də tülkü birlikdə suya batmışlar.

Бір түлкі таң алдында тамақ іздеп жортып келе жатып, ағаш басында бұғып отырған әтешті көріп, жақындап келіп: –  Ой, достым, намаз уақыты болды, түспейсің бе? Жамағат болып намаз оқиық, – дейді.

One early morning, as the fox wandered in search of food, it spotted a rooster perched high on a tree branch. Sneaking closer, the fox called out: — Oh, my friend! It’s time for morning prayer. Won’t you come down? Let’s pray together in congregation.

Bir tulki erta tongda ovqat izlab yurib, daraxt tepasida yashirinib o‘tirgan xo‘rozni ko‘rib, yaqinlashib: - Voy, do‘stim, namoz vaqti bo‘ldi, tushmaysanmi? Jamoat bo‘lib namoz o‘qiylik, – deydi.

Bir sabah tilki karnını doyurmak için ormanda dolaşırken, bir ağacın tepesinde saklanmış duran horozu görmüş. Hemen ona yaklaşıp:“Ey canım dostum! Namaz vakti geldi, haydi in aşağı, birlikte cemaatle kılalım!” demiş.

بىر تۈلكە <FR/>تاڭ ئالدىدا تاماق ئىزدەپ كېزىپ كېلىۋېتىپ، ياغاچ بېشىدا قىچقىرىپ ئولتۇرغان غورازنى كۆرۈپ، يېقىنلاپ كېلىپ: – ھوي، دوستۇم، ناماز ۋاقتى بولدى، چۈشمەمسەن؟ جامائەت بولۇپ ناماز ئوقايلى، – دەيدۇ.

Bir səhər tülkü qarnını doyurmaq üçün meşədə dolaşarkən, bir ağacın təpəsində gizlənmiş duran xoruzu görmüş. Dərhal ona yaxınlaşıb: “Ey canım dostum! Namaz vaxtı gəldi, gəl en aşağı, birlikdə camaatla qılaq!” demiş.

Әтеш: – Жарайды, түсейін, ана имамды оята ғой, ағаш түбінде ұйықтап жатыр, – дегенде, түлкі итті көре сала жалт бұрылып қаша жөнеледі.

The rooster replied: — All right, I’ll come down, but first wake the imam ; he’s asleep right there under the tree. When the fox turned its head and saw the “imam”, which was, in fact, a dog lying nearby, it jumped in fright and bolted away.

Xo‘roz: — Bo‘pti, tushaman, ana u imomni uyg‘ota qol, daraxt tubida uxlab yotibdi, — deganida, tulki itni ko‘rishi bilan yalt burilib qochib ketadi.

Horoz da şöyle demiş: “Tamam inerim. Ama önce imamı uyandırsana, ağacın dibinde mışıl mışıl uyuyor,”demiş.Tilki göz ucuyla aşağıya bir bakmış ki ne görsün! Orada uyuyan “imam” aslında kocaman bir köpek! Bunu gören tilki korkuyla arkasına bile bakmadan kaçmaya başlamış.

غوراز: – ماقۇل، چۈشەي، ئاۋۇ ئىمامنى ئوخۇتىۋەت، ياغاچ تۈۋىدە ئۇخلاۋاتىدۇ، – دېگەندە، تۈلكە ئىتنى كۆرۈپ قېلىپ دەررۇ بۇرۇلۇپ قېچىپ كېتىدۇ.

Xoruz da belə demiş: “Yaxşı enərəm. Amma əvvəl imamı oyatsana, ağacın dibində şirin-şirin yatır,” demiş.Tülkü göz ucuyla aşağıya bir baxmış ki nə görsün! Orada yatan “imam” əslində kocaman bir it! Bunu görən tülkü qorxuyla arxasına belə baxmadan qaçmağa başlamış.

Әтеш дауыстап: – Ай, мұның қалай, бізбен бірге намаз оқысуға қарамай кетіп барасың, – деп шақырады.

The rooster shouted after it: Hey! What’s this? You’re leaving without joining us for prayer?

Xo‘roz ovoz chiqarib: - Voy, bu qanaqasi, biz bilan namoz o‘qishga ham qaramay ketyapsanmi?

Horoz hemen arkasından bağırmış: “Aaa, nereye gidiyorsun böyle? Namazı beklemeyecek misin?”

غوراز ئاھاڭلىق: – ھەي، بۇ نەرسەڭ قانداق، بىز بىلەن بىرگە ناماز ئوقۇشقا قالماي كېتىپ بارىسەن، – دەپ چاقىرىدۇ.

Xoruz dərhal arxasından bağırmış: “Aaa, hara gedirsən belə? Namazı gözləməyəcəksənmi?”

Сонда түлкі жауап қайырады: –  Дәретім сынып кетті, сабыр ете тұрыңдар, дәрет жаңалап келейін, – деп тартып отырыпты.

And the fox, running off, called back: My ablution broke! Wait a bit — I’ll go renew it and return! — and disappeared into the woods.

Shunda tulki javob beradi: – Tahoratim buzilib ketdi, sabr qilib turinglar, tahorat yangilab kelay, – deb juftakni rostlabdi.

Tilki uzaktan cevap vermiş: “Abdestim bozuldu, hemen tazelemeye gidiyorum! Bekleyin beni, hemen geliyorum!” demiş ve ormanın içinde kaybolmuş.

شۇ چاغدا تۈلكە جاۋاپ بېرىدۇ: – تەرىتىم بۇزۇلۇپ كەتتى، سەۋىر قىلىپ تۇرۇڭلار، تەرەت يېڭىلاپ كېلەي، – دەپ يۈگرەپ كېتىپتۇ.

Tülkü uzaqdan cavab vermiş: “Dəstəmazım pozuldu, dərhal təzələməyə gedirəm! Gözləyin məni, dərhal gəlirəm!” demiş və meşənin içində yoxa çıxmış.

Кірпі балалайтын уақыты жақындап, қолайлы орын таба алмай жүргенде ұясында жатқан қоянға келіп: –  Менің де күнім жақындап қалып еді, қолайлы орын таба алмай сізге келдім. Мүмкін болса мына орын қолайлы екен, жеңілдеп, балаларымды аяқтандырып алғанша ұяңыздың бір шетін қарызға беріп тұрсаңыз, – депті.

When the hedgehog’s time to give birth drew near, she wandered around searching for a suitable place but couldn’t find one. Finally, she came to the hare’s burrow and said: My time is almost here, but I can’t find a safe place to settle. Would you, kind neighbor, lend me a corner of your burrow for a short while? I’ll stay just long enough to give birth and raise my little ones until they’re steady on their feet.

Kirpi bolalaydigan vaqti yaqinlashib, qulay joy topa olmay yurganida, uyasida yotgan quyonga kelib: – Mening ham kunim yaqinlashib qolgan edi, qulay joy topolmay sizga keldim. Imkon bo‘lsa, mana bu joy qulay ekan, yengillab, bolalarimni oyoqqa turg‘izib olguncha uyangizning bir chetini qarzga berib tursangiz, – debdi.

Bir gün kirpi telaş içinde ormanda dolaşıyormuş. Çünkü yavrularını doğuracağı gün çok yaklaşmış ama kendine uygun bir yuva bulamamış. Sonunda bir ağacın altında keyifle dinlenen tavşanın yanına gitmiş: “Canım dostum, benim doğum günüm yaklaştı ama yuva bulamadım. Senin yuvan çok sıcak ve güvenli görünüyor. Yavrularım büyüyene kadar yuvanın bir köşesini bana ödünç verir misin?”

كىرپە بالىلايدىغان ۋاقىتى يېقىنلاپ، قولايلىق ئورۇن تاپالماي يۈرگەندە ئۇگىسىدا ياتقان توشقانغا كېلىپ: – مېنىڭمۇ كۈنۈم يېقىنلاپ قالغاندى، قولايلىق ئورۇن تاپالماي سىزگە كەلدىم. مۇمكىن بولسا مونۇ ئورۇن قولايلىق ئىكەن، يېنىكلىشىپ، بالىلىرىمنى ئاياقلىرىغا تۇرغۇزۇۋالغىچە ئۇگىڭىزنىڭ بىر چېتىنى قەرىزگە بېرىپ تۇرسىڭىز، – دەپتۇ.

Bir gün kirpi təlaş içində meşədə dolaşırmış. Çünki balalarını doğuracağı gün çox yaxınlaşmış amma özünə uyğun bir yuva tapa bilməmiş. Sonda bir ağacın altında keflə dincələn dovşanın yanına getmiş: “Canım dostum, mənim doğuş günüm yaxınlaşdı amma yuva tapa bilmədim. Sənin yuvan çox isti və etibarlı görünür. Balalarım böyüyənə qədər yuvanın bir küncünü mənə borc verərsənmi?”

Ақкөңіл қоян: – Бақан жаққан баста бар, ол не дегеніңіз , берейін! Келіп орналасып, беліңді бекітіп, балаларыңды қара құлақтандырып ал да, орын тапқан соң бірақ көшіңіз, – депті де, ұясының бір жағын босатып беріпті.

The kind-hearted hare replied: Why, of course! Make yourself at home. Come settle in and rest. Once your little ones are grown, you can move wherever you please. — and he gave up a corner of his burrow.

Oqko‘ngil quyon: – Mehmon kelsa – rizqi bilan keladi, u nima deganingiz, beraman! Kelib o‘rnashib, belingizni bog‘lab, bolalaringizni o‘nglab oling-da, joy topganingizdan keyin ko‘charsiz, – debdi-da, uyasining bir chetini bo‘shatib beribdi.

Tavşan hemen sevinçle cevap vermiş: “Tabii ki vereceğim! Gel, yerleş rahatça. Yavrularını doğur, büyüt. Sonra yeni bir yuva bulduğunda gidersin. Yuvamın bir köşesi sana emanet!” Ve böylece kirpi tavşanın yuvasında kendine minik bir yer bulmuş.

ئاقكۆڭۈل توشقان: – باققان ياققان باشتا بار، ئۇ نېمە دېگىنىڭىز، بېرىمەن! كېلىپ ئورۇنلىشىپ، بېلىڭىزنى بەكىتىپ، بالىلىرىڭنى پۇتىغا تۇرغۇزىۋالدە، ئورۇن تاپقاندىن كېيىن بىراق كۆچۈڭ، – دەپتۇدە، ئۇگىسىنىڭ بىر تەرىپىنى بوشىتىپ بېرىپتۇ.

Dovşan dərhal sevinclə cavab vermiş: “Əlbəttə verəcəyəm! Gəl, yerləş rahatca. Balalarını doğur, böyüt. Sonra yeni bir yuva tapanda gedərsən. Yuvamın bir küncü sənə əmanət!” Və beləcə kirpi dovşanın yuvasında özünə kiçik bir yer tapmış.

Кірпі көшіп кеп орналасып, баласын туып, ержеткізіп алса да көшпепті. Тұратын орын да тауып алмапты. Қоянның балалары мен кірпік шешеннің балалары да аяқтанып, марқайып, бір ұяға сиыса алмай, әсіресе кірпі балаларының инедей тікен жүндері, қоянның балаларына жұғысып кетсе қадалып, көжектерді қан қақсатып, зарлата берген соң, ана қоян шыдай алмай, кірпіге: – Көрші, сіздің шаруаларыңыз да бітті, кететін де уақытыңыз болды.

The hedgehog moved in, gave birth, and raised her young, but she never left. Time passed, and both families’ children grew up. Soon the burrow became too cramped, and the hedgehog’s prickly offspring began poking the hares, leaving them scratched and bleeding. Unable to bear it anymore, the hare said gently: Neighbor, your business here seems to be done. Maybe it’s time to move on?

- Tipratikan ko‘chib kelib joylashdi, bolasini tug‘ib, voyaga yetkazdi, lekin ko‘chmadi. Yashash uchun joy ham topilmadi. Quyon bolalari va tipratikan chechening bolalari ham oyoqqa turib, yayrab, bir uyaga sig‘may, ayniqsa, tipratikan bolalarining ninadek tikan junlari quyon bolalariga tegib ketsa, sanchib, quyonchalarni qon qaqshatib, zor-zor yig‘latib yuborganidan so‘ng, ona quyon chidab turolmay, tipratikanga:

Kirpi yeni yuvaya yerleşmiş, minik yavrularını doğurmuş. Günler geçmiş, yavrular büyümüş. Ama kirpi hâlâ taşınmamış. Yeni bir yuva da aramamış. Bu arada tavşanın minik yavruları da büyümüş. Fakat bir sorun çıkmış! Kirpi yavrularının dikenli sırtları, tavşanın yavrularına batıyor, onların canı çok acıyormuş. Zavallı yavrular hep ağlıyormuş. Tavşan artık üzülüp kirpiye şöyle demiş:“Sevgili komşum, işleriniz bitti, yavrular büyüdü.

كىرپە كۆچۈپ كېلىپ ئورنۇنلىشىپ، بالىلىرىنى تۇغۇپ، ئەر يەتكۈزۈپ ئالسىمۇ، كۆچمەپتۇ. تۇرىدىغان ئورۇنمۇ تېپىپ ئالماپتۇ. توشقاننىڭ بالىلىرى بىلەن كىرپىك ئانىنىڭ بالىلىرىمۇ چوڭ بولۇپ، يوغىرىپ، بىر ئۇگىغا پاتماي، ئەكسىنچە كىرپە بالىلىرىنىڭ ئۇگىسىدەك تىكەن يۇڭلىرى، توشقاننىڭ بالىلىرىغا تېگىپ كەتسە قادىلىپ، <MS/>تەنلىرىنى قان – قاخشىتىپ، زارلىتىۋەرگەندىن كېيىن، ئەۋۇ توشقان چىدالماي، كىرپىگە: – خوشنا، سىزنىڭ ئىشلىرىڭىزمۇ تۈگىدى، كېتىدىغانمۇ ۋاقتىڭىز بولدى.

Kirpi yeni yuvaya yerləşmiş, kiçik balalarını doğmuş. Günlər keçmiş, balalar böyümüş. Amma kirpi hələ də köçməmiş. Yeni bir yuva da axtarmamış. Bu arada dovşanın kiçik balaları da böyümüş. Lakin bir problem çıxmış! Kirpi balalarının tikanlı kürəkləri, dovşanın balalarına batır, onların canı çox ağrıyırmış. Yazıq balalar həmişə ağlayırmış. Dovşan artıq kədərlənib kirpiyə belə demiş: “Əziz qonşum, işləriniz bitdi, balalar böyüdü.

Енді осы жақсы кезіңізде ініңізді тауып алсаңыз, көп отыра берсеңіз, балалар арасынан жаңжал шығып қалса, үлкендер ренжісіп, берекемізге ықпал жетіп қалар ма екен, – деп сөздің жөнін айтыпты.

If we stay together much longer, our children might start fighting, and that’ll sour things between us.

Endi mana shu yaxshi vaqtingizda oʻz iningizni topib olsangiz, koʻp oʻtiraversangiz, bolalar orasida janjal chiqib qolsa, kattalar ranjishib, barakamizga putur yetib qolarmikan, – deb gapning mantiqini (toʻgʻrisini) aytibdi.

Artık güzel bir yuva bulmanın zamanı geldi. Yoksa çocuklar arasında kavga çıkar, biz büyükler de üzülürüz.” Ama kirpi “Teşekkür ederim” deyip gitmek yerine...

ئەمدى مۇشۇ ياخشى ۋاقتىدا <MS/>ئۇگىڭىزنى تېپىۋالسىڭىز، بالىلار ئارىسىدا جاڭ جال چىقىپ قالسا، چوڭلار رەن جىشىپ، بېرىكىتىمىزگە تەسىرى يېتىپ قالارمىكىن، – دەپ سۆزنىڭ راستىنى ئېيتىپتۇ.

Artıq gözəl bir yuva tapmağın vaxtı gəldi. Yoxsa uşaqlar arasında dava çıxar, biz böyüklər də üzülərik.” Amma kirpi “Təşəkkür edirəm” deyib getmək yerinə...

Сонда кірпі рақымет айтып, ұясын босатып берудің орнына: – Е, мен енді қайда барады деп отырсың! Балалар сиыса алмаса, қайтушы едім, мен бұл орыннан ешқайда кете алмаймын. Жерің тар келіп, шыдамасаң, кең жеріңді тауып ал, – депті.

But instead of being grateful, the hedgehog replied: Oh no, where would I go now? If your children can’t stand it, you’re the one who should find a wider place. I’m staying put.

Shunda kirpi rahmat aytib, uyani boʻshatib berishning oʻrniga: – E, men endi qayoqqa boradi deb o‘ylayapsan! Bolalar sig‘isha olmasa, nima ham qilardim, men bu joydan hech qayerga keta olmayman. Joring (joying) tor kelib, chiday olmasang, kengroq joyingni topib ol, – debdi.

Kirpi ise: “Ee, şimdi ben nereye gidecekmişim ki? Çocuklar sığamıyorsa, ne yapayım? Bu yerden hiçbir yere gitmem. Sana yer dar geliyorsa, dayanamazsan, kendine daha geniş bir yer bul,”demiş.

شۇندا كىرپە رەخمەت ئېيتىپ، ئۇگىسىنى بوشىتىپ بېرىشنىڭ ئورنىدا: – ھە، ئەمدى مېنى قەيەرگە بارىدۇ دەپ ئولتۇرىسەن! بالىلار پاتمىسا، نېمە قىلار ئىدىم، مەن بۇ ئورۇندىن ھېچقەيەرگە كېتەلمەيمەن. يېرىڭ تار كېلىپ، چىدىمىساڭ، كەڭ يېرىڭنى تېپىپ ئال، – دەپتۇ.

Kirpi isə: “Ee, indi mən hara gedəcəkmişəm ki? Uşaqlar sığışmırsa, nə edim? Bu yerdən heç bir yerə getmərəm. Sənə yer dar gəlirsə, dözə bilməzsən, özünə daha geniş bir yer tap,” demiş.

Кірпі шешеннің зорлығына төтеп бере алмаған, әрі шыдамаған қоян байырғы мекенін де құрылысын да кірпіге босатып беріп, Ақыры өзі көшуге мәжбүр болыпты да, содан соң соңғыларға: – Қояншылап жүрмейік! – деген аңыз қалыпты.

The hare, unable to argue with such stubbornness, finally gave up her own home and moved away. From that day on, people began to say: — Let’s not act like the hare, don’t be driven out of your own home!

Kirpi notiqning zo‘ravonligiga bardosh berolmagan va chidamagan quyon o‘zining qadimiy maskanini ham, inshootini ham kirpiga bo‘shatib berib, oxir-oqibat o‘zi ko‘chishga majbur bo‘libdi va so‘ng keyingilarga: - Quyon oviga berilib ketmaylik! - degan naql qolgan.

Kirpinin bu inatçılığına ve nankörlüğüne dayanamayan tavşan, sonunda eski yuvasını da, oradaki düzenini de bırakıp mecburen taşınmak zorunda kalmış. O günden sonra da halk arasında şu söz kalmış:“Tavşan gibi olma!” (ya da: “Tavşan gibi çekip gitmeyelim!”)

كىرپە ئانىنىڭ زومىگەرلىگىگە تېتىپ بېرەلمىگەن، يەنى چىدىمىغان توشقان بايىقى ماكانىنىمۇ، قۇرۇلۇشىنىمۇ كىرپىگە بوشىتىپ بېرىپ، ئاخىرى ئۆزى كۆچۈشكە مەجبۇر بولۇپتىدە، شۇنىڭدىن كېيىن كېيىنكىلەرگە: – توشقانچىلاپ يۈرمەيلۇق! – دېگەن رىۋايەت قاپتۇ.

Kirpinin bu inadkarlığına və nankorluğuna dözə bilməyən dovşan, sonda köhnə yuvasını da, oradakı nizamını da buraxıb məcburi köçməyə məcbur qalmış. O gündən sonra da xalq arasında bu söz qalıb:“Dovşan kimi olma!” (ya da: “Dovşan kimi çəkib getməyək!”)

Қыстақ сыртындағы суға жүзуге барған үйрек соның қызығында күннің кешкіргенін білмей қалыпты. Сонан соң ол жалма-жан жағаға шығыпты. Енді қайтайын деп қыстаққа беттепті, соның арасынша ымырт та жабылып, қас қарайып кетіпті. Үйрек жол ортаға келе бір түлкіге тап болыпты. Тосыннан тап берген түлкі үйректі табанда басып алыпты да, аузын арандай ашып жемекші болыпты. Үйрек, міне, түлкіге жем болмақ! Осындай шұғыл сағатта, үйрек не саспапты, не қорықпапты. Ол қыстақ жаққа шола көз тастаған екен, есіне бір ой сап ете түсіпті.

One day, a duck went swimming in a pond outside the village. She enjoyed herself so much that she didn’t notice how late it had become. When the sun began to set, she hurried ashore and started back home. But dusk soon fell, and before long it was completely dark. As she waddled along the path toward the village, a fox suddenly appeared and pounced on her, pinning her down with his paws. He opened his jaws wide, ready to swallow her whole. The duck was on the brink of death! However, even in that desperate moment, she neither panicked nor showed fear. Casting a quick glance toward the village, she suddenly had an idea and spoke quickly to the fox:

Qishloq tashqarisidagi suvda suzish uchun borgan o‘rdak kun kech bo‘lganini sezmay qoldi. Keyin u darhol qirg‘oqqa chiqdi. Endi qaytish uchun qishloq tomon yo‘l oldi, shu orada qorong‘i tushib, qosh qorayib qoldi. O‘rdak yo‘lning o‘rtasiga kelganda bir tulkiga duch keldi. To‘satdan tashlangan tulki o‘rdakni ushlab oldi va og‘zini katta ochib yemoqchi bo‘ldi. O‘rdak, mana, tulkiga yem bo‘ladi! Bunday shoshilinch paytda o‘rdak na sarosimaga tushdi, na qo‘rqdi. U qishloq tomonga bir qarab qo‘ydi-yu, xayoliga bir fikr keldi.

Köyün dışındaki suda yüzmeye giden ördek o kadar mutluymuş ki, zamanın nasıl geçtiğini fark etmemiş. Sonra aceleyle sudan çıkmış. Köyüne doğru yürümeye başlamış. Ama o sırada hava kararır, akşam olur, ortalık iyice karanlığa gömülmüş. Yolun ortasında birdenbire bir tilki çıkıvermiş karşısına! Tilki hızlıca atlamış ve ördeği yakalamış. Ağzını kocaman açmış, tam yiyecekmiş ki… Ördek hiç korkmamış, hiç şaşırmamış. Köy tarafına bir göz atmış ve hemen aklına bir şey gelmiş. Tilkiye hızla seslenmiş:

قىشلاق سىرتىدىكى سۇدا يۈزىدىغانغا بارغان ئۆدەك شۇنىڭ قىزىغىدا كۈننىڭ كەچكىرگىنىنىمۇ سەزمەي قاپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ دەرھال قىرغاققا چىقىپتۇ. ئەمدى قايتاي دەپ قىشلاققا قاراپ يولغا ئاپتۇ، <FR/>ئارىلىقتا <FR/>گۇگۇم چۈشۈپ، قاپ – قاراڭغۇ بولۇپ كېتىپتۇ. ئۆدەك يولنىڭ يېرىمىغا يېتىپ بارغاندا بىر تۈلكىگە دۇچ كەپتۇ. كۈتمىگەن يەردىن تاپ بەرگەن تۈلكە، ئۆدەكنى ھۇ جۇم قىلىپ بېسىۋاپتىدە، ئاغزىنى چوڭ ئېچىپ يېمەكچى بولۇپتۇ. ئۆدەك، مانا، تۈلكىگە يەم بولماق! بۇ شىددەتلىك پەيتتە، ئۆدەك يە ھودۇقماپتۇ، يە قورقماپدۇ. ئۇ قىشلاق تەرەپكە بىر كۆز تاشلاپتۇ، ئېسىغا بىر ئوي دەررۇ چۈشۈپتۇ.

Kəndin kənarındakı suda üzməyə gedən ördək o qədər xoşbəxt imiş ki, vaxtın necə keçdiyini hiss etməmiş. Sonra tələsik sudan çıxmış. Kəndinə doğru yeriməyə başlamış. Amma o vaxt hava qaralır, axşam olur, ətraf tamamilə qaranlığa bürünmüş. Yolun ortasında birdən-birə bir tülkü çıxıb gəlmiş qarşısına! Tülkü cəld atılmış və ördəyi tutmuş. Ağzını kocaman açmış, tam yeyəcəkmiş ki... Ördək heç qorxmamış, heç çaşmamış. Kənd tərəfə bir göz atmış və dərhal ağlına bir şey gəlmiş. Tülküyə cəld səslənmiş:

Сонан түлкіге шұғыл тіл қатып: – Мені шыныңмен жейсің бе? – депті. – Әрине, – депті түлкі. – Сен сияқты жүйрік еместігім өзіңе аян шығар? – Иә? – Менің әлім саған жетпейді ғой? – Дұрыс-дұрыс! – Мені көрген жерден тарпа бас салып тапжылтпадың ғой! – Иә! – Мен енді бәрібір қашып құтыла алмаймын, – қашан болмасын, мені бәрібір жейсің, сондай бола тұра менен несін алаңдайсың? – Таңдайымның тасқа тимесіне сенімім кәміл! – Сенімің кәміл болса, мені босат, бітпей қалған шаруамды бітірейін, онан кейін жесең де кеш болмас. – Нендей шаруа айт, қане! – Менің түлкі сияқты шәуілдейтін өнерім бар, тамағымды кенеп шындап үретін болсам, сендер жол қаласыңдар! – Қой, ары, үйрек қайтып түлкіше шәуілдейді – Айтқаныма сенбесең босат, құлақ құрышыңды қандыра шәуілдеп берейін.

— Are you really going to eat me? — Of course, — said the fox. — You know I’m not as swift as you, right? — Yes. — I couldn’t possibly escape from you? — True. — You caught me the very moment you saw me, didn’t you? — I did. — Then there’s no way I can get away, you’ll eat me sooner or later anyway. So why are you still anxious about it? — I’m sure my teeth will reach your bones soon enough, — said the fox smugly. — If you’re that confident, — said the duck, — then let me go for just a moment to finish some unfinished business. You can eat me afterward; it won’t be too late. — What business could you possibly have? — I have a special skill: I can bark just like a fox! If I clear my throat and really start, you’ll be amazed! — Nonsense! How could a duck bark like a fox? — If you don’t believe me, let me go and I’ll show you myself. You can hear it with your own ears.

So‘ng tulkiga keskin gapirdi: - Meni chindan ham yeysanmi? - debdi. - Albatta, - debdi tulki. - Sen kabi chopqir emasligim o‘zingga ayon bo‘lsa kerak? - Ha? - Mening kuchim senga yetmaydi-ku? - To‘ppa-to‘g‘ri! - Meni ko‘rgan joyingda darrov bosib olib, qimirlatmay qo‘yding-ku! - Ha! - Men baribir endi qochib qutula olmayman, qachon bo‘lmasin, baribir meni yeysan, shunday ekan, mendan nima uchun xavotirlanasan? - Tanlayimning (omadimning) toshga tegmasligiga isonchim komil! - Ishonching komil bo‘lsa, meni qo‘yib yubor, bitmay qolgan ishlarimni bitirib olay, undan keyin yesang ham kech bo‘lmaydi. - Qanaqa ish, qani ayt-chi! - Mening tulki kabi vovullaydigan (shovullaydigan) hunarim bor, tomoqlarimni rostlab, chindan vovullaydigan bo‘lsam, sizlar yo‘lda qolasizlar! - Qo‘ysang-chi, o‘rdak qanday qilib tulkidek vovullaydi? - Aytganimga ishonmasang, qo‘yib yubor, quloqlaring qonib eshitadigan qilib vovullab beray.

— Beni gerçekten yiyecek misin? — Elbette yiyeceğim, — demiş tilki. — Senin gibi hızlı olmadığım belli değil mi? — Evet? — Benim sana gücüm yetmez ki! — Doğru, doğru! — Beni görür görmez hemen yakaladın zaten! — Evet! — Artık nasıl olsa kaçıp kurtulamayacağım. Er ya da geç beni zaten yiyeceksin. O zaman neden hâlâ beni düşünüyorsun ki? — Artık senin beni yemene kesin gözüyle bakıyorum! — Madem bana bu kadar güveniyorsun, o zaman beni bırak da yarım kalan işimi bitireyim.Sonra dönüp beni yersin, hiç sorun değil, — demiş ördek. — Ne işiymiş o? Anlat bakalım! - demiş tilki. — Benim de senin gibi havlama yeteneğim var. Eğer boğazımı iyice açar da var gücümle bağırırsam, herkes beni duyar! — Saçmalama, bir ördek hiç tilki gibi havlayabilir miymiş? — Bana inanmıyorsan, bırak da sana göstereyim nasıl havladığımı!

شۇنىڭ بىلەن تۈلكىگە دەرھال سۆز باشلاپتۇ: — مېنى راستىنلا يەمسەن؟ — دەپتۇ. — ئەلۋەتتە، — دەپتۇ تۈلكە. — سەن ئوخشاش يۈگۈرۈك ئەمەسلىكىم ساڭا مەلۇمدۇ؟ —ھە ئە؟ —مېنىڭ كۈچۈم ساڭا يەتمەيدىغۇ؟ —توغرا، توغرا! — مېنى كۆرگەن يەردىن بىردىنلا ھۇ جۇم قىلىپ، قىمىرتمىدىڭغۇ! —ھەئە! —مەن ئەمدى بەرىبىر قېچىپ قۇتۇلالمايمەن، قاچان بولمىسۇن، مېنى بەرى بىر يەيسەن، شۇنداق بولا تۇرۇپ مېنىڭدىن نېمىگە ئەنسىرەيسەن؟ —تاڭلىيىمنىڭ تاشقا تەگمىشىگە ئىشەنچىم كامىل! —ئىشەنچەڭ كامىل بولسا، مېنى قويىۋەت، تۈگىمەي قالغان ئىشىمنى تۈگىتەي، شۇنىڭدىن كېيىن يېسەڭمۇ كەچ بولماس. —قانداق، ئىش ئېيت، قېنى! —مېنىڭ تۈلكە ئوخشاش چېقىرايدىغان سەنئىتىم بار، تامىغىمنى ئېچىپ، كۈچلىنىپ چىۋىرلايدىغان بولسام، سىلەر يولدا قالىسىلەر! —قوي، نېرى، ئۆدەك قانداق قىلىپ تۈلكىدەك ئۈن چىقىرىشنى بىلسۇن؟ — — ئېيتقىنىمغا ئىشەنمىسەڭ، قويىۋەت، قۇلاقىڭ راھەت ئالغىدەك قىلىپ چىۋىرلاپ بېرەي.

— Məni həqiqətən yeyəcəksənmi? — Əlbəttə yeyəcəyəm, — demiş tülkü. — Sənin kimi sürətli olmadığım bəlli deyilmi? — Bəli? — Mənim sənə gücüm çatmaz ki! — Doğru, doğru! — Məni görər-görməz dərhal tutdun onsuz da! — Bəli! — Artıq necə olsa qaçıb qurtula bilməyəcəyəm. Gec ya da tez məni onsuz da yeyəcəksən. O zaman niyə hələ də məni düşünürsən ki? — Artıq sənin məni yeməyinə qəti gözlə baxıram! — Madam mənə bu qədər güvənirsən, o zaman məni burax da yarım qalan işimi bitirim. Sonra dönüb məni yeyərsən, heç problem deyil, — demiş ördək. — Nə işiymiş o? Danış görək! — demiş tülkü. — Mənim də sənin kimi hürə bilmə qabiliyyətim var. Əgər boğazımı yaxşıca açıb var gücümlə bağırıramsa, hər kəs məni eşidər! — Saçmalama, bir ördək heç tülkü kimi hürə bilərmiymiş? — Mənə inanmırsansa, burax da sənə göstərim necə hürdüyümü!

«Бәрібір қашып кете алмайтын болған соң, мұның бұл кереметін бір көрейін», – деп түлкі үйректі босатыпты.

Thinking, “She can’t escape anyway, might as well see this strange trick,” the fox loosened his grip and released the duck.

"Baribir qochib keta olmas ekanman, buning bu mo‘jizasini bir ko‘ray," deb tulki o‘rdakni qo‘yib yuboribdi.

“Nasıl olsa elimden kaçamaz, bari şu numarasını izleyeyim,” demiş tilki, ördeği bırakmış.

«بەرى بىر قېچىپ كېتەلمەيدىغان بولغاندىن كېيىن، بۇنىڭ بۇ ئالاھىدىلىگىنى بىر كۆرەي»، دەپ تۈلكە ئۆدەكنى قويۇۋېتىپتۇ.

“Necə olsa əlimdən qaça bilməz, heç olmasa bu nömrəsinə baxım,” demiş tülkü, ördəyi buraxmış.

Түлкінің шеңгелінен азат болған үйрек қанатын қағып, барқ-барқ етіп барқылдапты, үйрек қайтып түлкіше шәуілдей алсын.

As soon as she was free, the duck flapped her wings and went quack-quack-quack! as loudly as she could.

Tulkining changalidan ozod bo‘lgan o‘rdak qanotlarini qoqib, barq-barq qilib qaqilladi, o‘rdak qaytib tulkiday vovullay olarmidi.

Ördek bir kurtulmuş, bir kurtulmuş! Kanatlarını çırpa çırpa kaçmış, ‘vak vak vak’ diye bağırmış durmuş. Ama tilki gibi havlamak mı? O da neymiş!

تۈلكىنىڭ ئالقىنىدىن ئازات بولغان ئۆدەك قانىتىنى قېقىپ، «غاق – غاق» قىلىپ غاقىلداپتۇ، ئۆدەك قانداق قىلىپ تۈلكىدەك ۋاقىراشنى بىلسۇن.

Ördək bir qurtulmuş, bir qurtulmuş! Qanadlarını çırpa-çırpa qaçmış, ‘vaq-vaq-vaq’ deyə bağırıb durmuş. Amma tülkü kimi hürməkmi? O da nəymiş!

Мұны естіген түлкі басын шайқап: – Бұныңды шәуілдеу деуге қайтып болады, біздің дауысымыз былай, – деп шәуілдей бастапты. Мұны естіген үйрек басын шайқап: – Түлкінің шәуілдеуіне ұқсамайды, титтей де ұқсамайды! – депті. Бұны естіп ашуланған түлкі: – Түлкі әсілінде осындай шәуілдейді ғой! Мұның қай жері ұқсамайды, сенбесең, мен тағы үрейін, жақсылап тыңда, – деп тағы үріпті.

The fox frowned and shook his head. — How can you call that barking? That’s nothing like us! Listen, this is how a real fox barks! — and he began to bark loudly. The duck shook her head: — No, no, that doesn’t sound like a fox at all, not even a little! Angered, the fox barked even louder: — That’s how a fox truly barks! Don’t believe me? Then listen again, I’ll show you properly!

uni eshitgan tulki boshini chayqab: - Buni qanday qilib vovullash deyish mumkin, bizning ovozimiz bunday, - deb vovullay boshlabdi. Buni eshitgan o‘rdak boshini chayqab: - Tulkining vovullashiga o‘xshamaydi, zarracha ham o‘xshamaydi! - debdi. Buni eshitib g‘azablangan tulki: - Tulki aslida shunday vovullaydi-ku! Buning qaysi joyi o‘xshamaydi, ishonmasang, men yana vovullayman, yaxshilab tingla, - deb yana vovullabdi.

Tilki bunu duyunca başını sallamış: — Seninkine mi havlamak denir? Biz tilkiler böyle havlarız! — deyip hemen havlamaya başlamış. Ördek de başını sallayıp gülümsemiş: — Hiç benzemiyor ki! Tilki havlaması böyle olmaz! — demiş. Tilki buna çok sinirlenmiş: — Tilkiler işte böyle havlar! İnanmıyorsan bir daha havlayayım, iyi dinle! — diyerek bir kez daha havlamış.

بۇنى ئاڭلىغان تۈلكە بېشىنى سىلكىپ: —بۇ نەرسەڭنى ۋاقىراش دېيىشكە قانداق بولىدۇ، بىزنىڭ ئاۋازىمىز مۇنداق، — دەپ ۋاقىراشقا باشلاپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان ئۆدەكمۇ بېشىنى چايقاپ: —تۈلكىنىڭ ۋاقىرىغىنىغا ئوخشىمايدۇ، بىر تالمۇ ئوخشىمايدۇ! — دەپتۇ. بۇنى ئاڭلاپ غەزەپلەنگەن تۈلكە: —تۈلكە ئەسلىدە مۇشۇنداق ۋاقىرايدىغۇ! بۇنىڭ قايسۇ يېرى ئوخشىمايدۇ؟ ئىشەنمىسەڭ، مەن يەنە ۋاقىراي، دىققەت بىلەن ئاڭلا، — دەپ يەنە ۋاقىراپتۇ.

Tülkü bunu eşidincə başını yelləmiş: — Səninkinəmi hürmək deyərlər? Biz tülkülər belə hürürük! — deyib dərhal hürməyə başlamış. Ördək də başını yelləyib gülümsəmiş: — Heç oxşamır ki! Tülkü hürməsi belə olmaz! — demiş. Tülkü buna çox əsəbləşmiş: — Tülkülər bax belə hürürlər! İnanmırsansa bir daha hürüm, yaxşı qulaq as! — deyərək bir daha hürmüş.

Түлкі үрген кезде, қыстақтан бір ит осы жаққа қарай тұра ұмтылыпты. Үйрек әсілінде қыстақ шетіндегі үйлердің иті бар екенін, иттің дыбысшыл болатынын, түлкінің шәуілін естіген иттің дереу жетіп келетіндігін біледі екен. Өзіне төніп келе жатқан итті көргенде, түлкінің үні өшіпті, сасқалақтағанда ол үйрекке де қарай алмай, зытып беріпті.

However, at that very moment, a dog from the edge of the village, who had heard the barking, came running full speed toward them. The duck, of course, had known there was a dog living nearby and that dogs were quick to respond to a fox’s bark. When the fox saw the dog rushing toward him, his voice caught in his throat, and in sheer panic he bolted, without even glancing back at the clever duck who had just outwitted him.

Tulki hurganida, qishloqdan bir it shu tomonga qarab intildi. O‘rdak aslida qishloq chetidagi uylarda itlar borligini, itlarning sezgir bo‘lishini, tulkining vovullashini eshitgan it darhol yetib kelishini bilar ekan. O‘ziga yaqinlashib kelayotgan itni ko‘rganda, tulkining ovozi o‘chdi va sarosimaga tushib, o‘rdakka ham qaray olmay, qochib ketdi.

Ama o da ne! Tilki havlayınca köyden bir köpek sese doğru koşarak gelmiş. Meğer ördek önceden biliyormuş: köyün kenarında köpek varmış, sesi duyar duymaz koşarlarmış, tilkinin sesi duyulunca hemen gelirlermiş. Gerçekten de köpeği karşısında görünce tilkinin dili tutulmuş. O kadar korkmuş ki ne yapacağını bilemeden oradan kaçmış, ördeğe bile bakamamış.

تۈلكە ۋاقىرىغان ۋاقتىدا، قىشلاقتىن بىر ئىت مۇشۇ تەرەپكە قاراپ ئۇددۇل يۈگىرەپتۇ. ئۆدەك ئەسلىدە قىشلاقنىڭ سىرتىدىكى ئۆيلەرنىڭ ئىتى بارلىغىنى، ئىتنىڭ سەزگۈر بولىدىغانلىقىنى، تۈلكىنىڭ ۋاقىرىشىنى ئاڭلىغان ئىتنىڭ دەرھال يېتىپ كېلىدىغانلىقىنى بىلىدىكەن. ئۆزىگە قاراپ يۈگىرىپ كېلىۋاتقان ئىتنى كۆرگەندە، تۈلكىنىڭ ئۈنى ئۆچۈپتۇ، ھودۇققىنىدىن ئۇ ئۆدەككىمۇ قارىماي، <FR/>يۈگرەپ كېتىپتۇ.

Amma o da nə! Tülkü hürəndə kənddən bir it səsə doğru qaçaraq gəlmiş. Məgər ördək əvvəldən bilirmiş: kəndin kənarında it varmış, səsi eşidən kimi qaçarlarmış, tülkünün səsi eşidilincə dərhal gələrlərmiş. Həqiqətən də iti qarşısında görüncə tülkünün dili tutulmuş. O qədər qorxmuş ki nə edəcəyini bilmədən oradan qaçmış, ördəyə belə baxa bilməmiş.

Мен өліп тірілген шыршамын. Кішкентаймын.

I am a fir tree that has died and come back to life. Still small.

Men o‘lib-tirilgan archaman. Kichkinaman.

Ben, ölüp yeniden dirilmiş bir çam fidanıyım. Henüz küçüğüm.

مەن ئۆلۈپ تىرىلگەن ئارچىمەن. كىچىكمەن.

Mən, ölüb yenidən dirilmiş bir şam fidanıyam. Hələ kiçiyəm.

Тауда туыппын. Қалай туғанымды, қалай жаратылғанымды мен білмеймін. Мүмкін, мені бір игі жан шыбықтан шаншыған шығар. Мүмкін, Алып Атаның жаңғағынан жаратылған шығармын.

I was born in the mountains. How I was born, how I was created, I do not know. Perhaps some kind soul planted me as a sapling. Or perhaps I sprouted from the nut of Alyp Ata.

Tog‘da tug‘ilibman. Qanday tug‘ilganimni, qanday yaratilganimni bilmayman. Balki meni bir ezgu inson shoxchadan qadab qo‘ygandir. Balki Men Alip Ota yong‘og‘idan yaratilgandirman.

Dağda doğmuşum. Nasıl var olduğumu, kim tarafından dikildiğimi bilmiyorum. Belki iyi bir insan beni bir fidandan dikip büyütmüştür. Belki de ben Alp Dede'nin kozalağından yaratıldım.

تاغدا تۇغۇلۇپمەن. قانداق تۇغۇلغانلىقىمنى، قانداق يارىتىلغانلىقىمنى مەن بىلمەيمەن. مۇمكىن، مېنى بىر ياخشى كىشى چىۋىقتىن سانجىغان بولار. مۇمكىن، ئالىپ ئاتىنىڭ پارچىسىدىن يارىتىلغانمەن.

Dağda doğulmuşam. Necə mövcud olduğumu, kim tərəfindən əkildiyimi bilmirəm. Bəlkə də yaxşı bir insan məni fidan kimi əkib böyütmüşdür. Bəlkə də mən Alp Dədənin şam tumurcuğundan yaradılmışam.