Корпустан іздеу

Сонда Алып Ата аспандап тұрып: Әй, балақай, әурелеме Шыршақайды. Шыршалар билеуге жаралмаған. Шыршалар жүре алмайды. Құдай солай жаратқан. Біз бір орында туамыз, сол жерде өле-өлгенше тұрамыз. Шыршалар қаңғыбас емес, – дейді. – Шыршалар жүре алса, бәрі жан-жаққа қаңғып кетіп, мына тау жалаңаш қалар еді.

Then Alyp Ata, towering above, says: — Hey, little one, do not trouble Firling. Firs were not made to dance. Firs cannot walk. God created them so. We are born in one place, and there we stand until the very end. Firs are not wanderers, — he says. — If firs could walk, they would all scatter, and this mountain would stand bare.

Shunda Alip Ota archa osmonda turgandek holda shunday dedi: - Ey, bolakay, kichkina archani bezovta qilma. Archalar raqsga tushishga yaratilmagan. Archalar yura olmaydi. Xudo shunday yaratgan. Biz bir joyda tug‘ilamiz, o‘sha yerda umrimiz oxirigacha turamiz. Archalar daydi emas, - dedi u. - Agar archalar yura olsa, hammasi har tomonga tarqab ketib, mana bu tog‘ yalang‘och qolardi.

Tam o sırada Alp Dede seslendi: “Hey, küçük yavru!” dedi. “Boşuna uğraşma Şırşaqay’la. Çam ağaçları dans edemezler. Çünkü onların kökleri toprağa bağlı. Tanrı onları öyle yaratmış. Biz bir yerde doğarız, orada kalırız, orada yaşlanırız. Çam ağaçları gezemez” , “Gezebilseydik”, diye devam etti , “hepimiz bir yana savrulurduk da, bu güzel dağ çırılçıplak kalırdı!”

شۇ چاغدا ئالىپ ئاتا ئاسمان بويلاپ تۇرۇپ: – ھەي، بالا، ئاۋارە قىلما كىچىك ئارچىنى. ئارچىلار ئۇسسۇل ئويناشقا يارالمىغان. ئارچىلار يۈرەلەيدۇ. خۇدايم شۇنداق ياراتقان. بىز بىر يەردە تۇغۇلىمىز، شۇ يەردە ئۆلگىچە تۇرىمىز. ئارچىلار قانقىباش ئەمەس، – دەيدۇ. – ئارچىلار يۈرەلىگەن بولسا، ھەممىسى يان-ياققا قانقىپ كېتىپ، مونۇ تاغ يالىڭاچ قالار ئىدى.

Elə o vaxt Alp Dədə səsləndi: “Hey, kiçik bala!” – dedi. “Boşuna çalışma, Şırşakay ilə. Şam ağacları rəqs edə bilməzlər. Çünki onların kökləri torpağa bağlıdır. Tanrı onları belə yaratmış. Biz bir yerdə doğulur, orada qalır və orada qocalırıq.”

Сонда лақтың енесі: – Оның рас, Алып Ата. Шыршалар өз мекенінен ешқайда кетпейді. Өйткені сендердің жауларың жоқ. Ешкім тимейді. Дүниеде қорғансыз жаратылған мына біз, еліктерміз ғой, – дейді: – Айнала бәрі жау: қасқыр да, барыс та, әне анау қалықтап жүрген бүркіт те. Бәрінен де адам жаман. Жаныңа жақындамай-ақ өлтіре салады. Алыста тұрып-ақ түтін түкірсе болды – өлеміз де қаламыз. Сондықтан бізге аяқ керек. Бізді аяғымыз асырайды.

Then the fawn’s mother says: — That is true, Alyp Ata. Firs never leave their dwelling. For you have no enemies. No one harms you. In this world, it is we, the deer, who are defenseless. All around are enemies: wolves, leopards, and even that eagle soaring yonder. Yet man is worse than them all. He kills without even drawing near. It is enough for him to spit smoke from afar and we perish. That is why we need legs. It is our legs that feed us.

Shunda kiyikning onasi dedi: - Ha, to‘g‘ri, Alip Ota. Archalar o‘z makonidan hech qayerga ketmaydi. Chunki sizlarning dushmanlaringiz yo‘q, hech kim sizlarga tegmaydi. Bu dunyoda esa himoyasiz yaratilgan biz - kiyiklarimiz.- Atrofimizning hammasi dushman: bo‘ri ham, qoplon ham, mana u uchib yurgan burgut ham. Barchasidan ham odam yomonroq. Yaqinlashmay turib ham o‘ldiradi. Uzoqdan turib tutun chiqarsa ham - o‘lamiz. Shuning uchun bizga oyoq kerak. Bizni oyoqlarimiz boqadi.

O zaman yavrunun annesi olan karaca başını hafifçe eğerek şöyle dedi: “Doğru söylüyorsun, Alp Dede. Çam ağaçları doğdukları yerden ayrılmaz. Çünkü sizin düşmanınız yok. Size kimse dokunmaz. Bu dünyada savunmasız yaratılmış olan biz karacalarız,” dedi ve: “Çevremiz hep tehlike: kurt, pars, hatta şu süzülerek uçan kartal bile. Ama en kötüsü insandır. Yakınımıza gelmeden öldürebilir. Uzakta durup tüfekle vurması yeterli, hemen ölürüz. Bu yüzden bize ayak lazım. Ayaklarımız sayesinde hayatta kalırız.”

شۇندا بالىنىڭ ئانىسى: – ئۇنىڭ راست، ئالىپ ئاتا. ئارچىلار ئۆز ماكانىدىن ھېچ يەرگە كەتمەيدۇ. سەۋەبى سىلەرنىڭ دۈشمانلىرىڭلا يوق. ھېچكىم تەگمەيدۇ. دۇنيادا قورغانسىز يارىتىلغان مونۇ بىز، جەرەڭلەرمىز، – دەيدۇ: – ئەتراپتىكى ھەممىسى دۈشمەن: بۆرىمۇ، بارسمۇ، ئەينە ئاۋۇ پارلاپ ئۇچۇپ يۈرگەن بۈركۈتمۇ. ھەممىسىدىنمۇ ئادەم يامان. يېنىڭغا يېقىنلاشميلا ئۆلتۈرۈپ تاشلايدۇ. يىراقلا تۇرۇپلا تۈتۈن تۈكەرسە بولدى – ئۆلۈمىزدە قالىمىز. شۇڭا، بىزگە پۇت كېرەك. بىزنى پۇتىمىز قۇتۇلدۇرىدۇ.

O zaman balanın anası olan ceyran başını yüngülcə əyərək dedi: “Düz deyirsən, Alp Dədə. Şam ağacları doğulduqları yerdən ayrılmazlar. Çünki sizin düşməniniz yoxdur. Sizə heç kim toxunmaz. Bu dünyada müdafiəsiz yaradılan biz ceyranlarıq,” – dedi və əlavə etdi: “Ətrafımız həmişə təhlükə ilə doludur: canavar, pələng, hətta o sürüşərək uçan qartal belə.” Amma ən pis olanı insandır. Yaxınımıza gəlmədən öldürə bilər. Uzaqda durub tüfənglə vurması yetərlidir, dərhal ölürük. Buna görə də ayaqlarımız lazımdır. Ayaqlarımız sayəsində həyatda qalırıq.

Енесі лағын жанына шақырып алады. Мен қимаймын. Еліктің лағы жанымда тұра берсе екен. Әңгіме айтса екен деймін. Өйткені ол көп біледі ғой. Бұл тауда ол көрмеген жер жоқ. Бәрін біледі. Ілесіп кеткім келеді, бірақ жүре алмаймын.

She calls her fawn back to her side. I feel a pang of sorrow. How I wish the little deer could stay with me, telling me stories. For he knows so much! There is no corner of this mountain he has not seen. He knows everything. I long to follow him, yet I cannot walk.

Onasi kiyik bolasini yoniga chaqirib oladi. Men uni qo‘yib yuborgim kelmaydi. Kiyik bolasi yonimda shunchaki turaversa, deb xohlayman. U menga hikoya qilib bersa deyman. Chunki u ko‘p narsani biladi. Bu tog‘da u ko‘rmagan joy qolmagan, hammasini biladi. Men u bilan birga ketgim keladi, lekin yura olmayman.

Anne karaca, minik yavrusunu yanına çağırdı. Ben çok üzüldüm. Keşke gitmeseydi. Yavru karaca hep yanımda dursa, bana masallar anlatsa ne güzel olurdu. Çünkü her şeyi bilir. Buranın her köşesini gezmiş. Her yeri biliyor. Ama ne yazık ki yürüyemem.

ئانىسى بالىسىنى يېنىغا چاقىرىپ ئالىدۇ. مەن قىيمايمەن. جەرەڭنىڭ بالىسى يېنىمدا تۇرۇۋەرگەن بولسا پاراڭ ئېيتسا ئىكەن دەيمەن. سەۋەبى ئۇ كۆپ بىلىدۇ. بۇ تاغدا ئۇ كۆرمىگەن يەر يوق. ھەممىنى بىلدۇ. ئىلىشىپ كەتكىم كېلىدي، بىراق يۈرەلمەيمەن.

Ana ceyran kiçik balasını yanına çağırdı. Mən çox kədərləndim. Kaş getsəydi getməzdi. Balaca ceyran həmişə yanımda olsaydı, mənə nağıllar danışsaydı, nə gözəl olardı. Çünki o hər yeri tanıyır. Buradakı hər guşəni gəzmişdir. Mən də onunla getmək istəyirəm. Amma təəssüf ki, gəzə bilmirəm.

Ене елік Алып Атаға қарап: – Рақмет, Алып Ата, жаурағанда панасың, адасқанда ақыл айтар данасың. Шыршақайларың аман болсын. Жаңбыр басылды. Күн ысыды. Киікоты мен көкемаралдың шығы ұшты. Мен мына лағымды отқа апарып, тойдырайын, – дейді. – Бұл байғұстың әкесі де жоқ. Қайда сандалып жүргенін білмеймін. Адамдардың түтін түкірігінен, теңбіл барыстың азуынан аман болсын, жүрген шығар. Қыстың қара суығында, текебұрқақта бір-ақ жолығамыз. Аз күн қызық дәурен сүреміз. Сол біздің көрген күніміз. Қош, рақмет.

Doe Queen looked at Alyp Ata and said: – Thank you, Alyp Ata, you are a shelter when it is cold, and a sage to give counsel when one is lost. May your young fir trees stay safe. The rain has stopped. The sun has warmed up. The thyme and ziziphora have scattered their seeds. I will take this fawn to the pasture and feed it. – This poor creature has no father. I do not know where he is wandering. May he be safe from the smoke of men’s chimneys and the fangs of the snow leopard, he must be somewhere out there. In the bitter frost of winter, in the blizzard, we meet only once. We live a few short days of joyful life. That is our fate . Farewell, and thank you.

Onasi kiyik Alip Ota archaga qarab dedi: - Rahmat, Alyp Ota, sovuqda panohsan, adashganda yo‘l ko‘rsatar donosan. Kichkina archalaringiz sog‘ bo‘lsin. Yomg‘ir to‘xtadi, quyosh chiqdi. Tog‘ o‘simliklarining shudringi ham uchdi. Men mana shu bolamni olib ketaman, to‘yintirib kelaman, - dedi u. - Bu bechoraning otasi yo‘q. Qayerlarda yuribdi, bilmayman. Odamlarning tutuni, qoplonning tishidan omon bo‘lsin. Qishning qattiq sovug‘ida, kuchli qor bo‘ronida birgina uchrashamiz. Biz qisqa, qiziq umr kechiramiz. Shu bizning ko‘rgan kunimiz. Xayr, rahmat.

Anne karaca Alp Dede’ye dönerek şöyle dedi: “Teşekkür ederim, Alp Dede. Soğukta sığınacak bir yersin, yolunu şaşıranlara akıl veren bir bilgesin. Şu minik çam fidanların da sağ olsun. Yağmur dindi, hava ısındı. Kekik ve dağ reyhanlarındaki yağmur damlası havalanmıştır. Şimdi yavrumu götürüp doyurmalıyım. Zavallının babası da yok. Nerelerde dolaştığını bilmiyorum. İnsanların tüfeğinden, parsın pençesinden kurtulmuşsa, bir yerlerde sağ salim yaşıyordur. Biz, kışın dondurucu soğuğunda, buz tutan dağlarda sadece tekeburqaq’ta kavuşuruz. Kısa bir mutluluk yaşarız. İşte bizim hayatımız böyle. Hoşça kal, teşekkür ederim.”

ئانا جەرەڭ ئالىپ ئاتىغا قاراپ: – رەھمەت، ئالىپ ئاتا، يامغۇردا پاناسەن، ئاداشقاندا ئەقىل ئېيتار داناسەن. كىچىك ئارچىلىرىڭ ئامان بولسۇن. يامغۇر بېسىلدى. كۈن ئىچىلدى. كېيىك چۆپى بىلەن كۆكمارالنىڭ چىغى چىقتى. مەن مونۇ بالامنى چۆپكە ئېلىپ بېرىپ، تويدۇراي، – دەيدۇ. – بۇ بېچارىنىڭ دادىسىمۇ يوق. قەيەردە ئادىشىپ يۈرگىنىنى بىلمەيمەن. ئادەملەرنىڭ تۈتۈن تۈكۈرۈگىدىن، تەڭكاش بارىسنىڭ ئاغزىدىن ئامان بولۇپ، يۈرگەندۇ. قىشنىڭ قارا سوغىدا، تىكەبۇلاقتا بىرئاق يولىقىمىز. ئاز كۈن قىزىق ئۆمۈر سۈرىمىز. شۇ بىزنىڭ <MS/>كۆرگەن كۈنىمىز. خوش، رەھمەت.

Ana ceyran Alp Dədəyə üzünü tutaraq dedi: “Təşəkkür edirəm, Alp Dədə. Sən soyuqda sığınacaq verən bir yersən, yolunu itirənlərə hikmət verən bir müdriksən. Bu kiçik şam fidanların da sağ olsun. Yağış dayandı, hava isinib. Kəklik və dağ reyhanlarındakı yağış damcıları havalanıb. İndi balamı götürüb doyurmalıyam. Zavallının atası da yoxdur. Haralarda dolaşdığını bilmirəm. Əgər insanların tüfəngindən, pələngin pəncəsindən xilas olubsa, haradasa sağ-salamat yaşayır. Biz qışın dondurucu soyuğunda, buz bağlamış dağlarda yalnız tekeburqaqda görüşürük. Qısa bir xoşbəxtlik yaşayırıq. Belədir bizim həyatımız. Sağ ol, təşəkkür edirəm.”

Алып Ата: – Сау бол, Елік бике, – дейді. – Бірақ сен жаңа шыршалардың жауы жоқ деп қатты қателестің. Шыршалардан гөрі сендер, еліктер, әлдеқайда бақыттысыңдар. Желмен жарысасыңдар, тастан тасқа секіресіңдер, сәтін салса, жауларыңнан құтылып кетесіңдер. Ал, бізде аяқ жоқ. Ешқайда қаша алмаймыз. Адамдар әсіресе шыршақайларға өш. «Жаңа жыл» деген бірдеңелері бар. Қақаған қыстың қақ ортасы. Ол неғылған Жаңа жыл? Не көктемнің басы емес, дүн–дүние жаңаратын. «Жаңа жыл» дейді де шыршақайларды балтамен шауып қырып салады. Алысарға дәрмен жоқ.

Alyp Ata said: – Farewell, Doe Queen . But you were gravely mistaken just now when you said the young fir trees have no enemies. You deer are far more fortunate than they are. You race with the wind, you leap from rock to rock, and if fortune favors you, you escape your foes. But we have no legs. We cannot flee anywhere. Men are especially hostile to the young firs. They have something called “New Year.” It comes in the very heart of freezing winter. What sort of New Year is that? It is not the beginning of spring, when the whole world is renewed. Yet they call it “New Year” and then cut down the young firs with axes, slaughtering them. We have no strength to resist .

- Xayr, urg'ochi kiyik, - dedi Alip Ota. - Lekin sen yangi archalarning dushmani yo‘q deb qattiq adashding. Archalardan ko‘ra siz, kiyiklar, ancha baxtlisizlar. Shamol bilan poyga qilasizlar, toshdan toshga sakraysizlar, omading kelsa, dushmanlaringizdan qutulib qolasizlar. Bizda esa oyoq yo‘q, hech qayerga qocholmaymiz. Odamlar ayniqsa kichkina archalarga juda o‘ch. “Yangi yil” degan narsalari bor. Qahraton qishning o‘rtasi. Bu qanday “Yangi yil”? Na bahorning boshi, na dunyo yangilanadigan vaqt. “Yangi yil” deb archalarni kesib tashlashadi. Qarshilik qilishga kuch yo‘q.

Alp Dede dedi ki: “Hoşça kal, karaca hanım. Ama sen yeni fidanların düşmanı yok diye çok yanılıyorsun. Aslında siz, karacalar, bizlerden çok daha şanslısınız. Rüzgarla yarışır, taşlardan atlar, fırsat bulunca düşmanlarınızdan kaçarsınız. Bizim ise ayaklarımız yok, kaçacak yerimiz yok. İnsanlar özellikle fidanlara kin besler. “Yeni yıl” diye bir zaman var. O, kışın en soğuk, en zorlu zamanı. Ne yeni yılıymış böyle? Ne baharın başı, ne de hayatın yenilenmesi... “Yeni yıl” deyince fidanları baltayla kesip yok ederler. Karşı koyacak güç yok”

ئالىپ ئاتا: – خوش بول، جەرەڭ <MS/>ئانا، – دەيدۇ. – بىراق سەن يېڭى ئارچىلارنىڭ دۈشمەنى يوق دەپ قاتتىق خاتالىشىسەن. ئارچىلاردىن قارىغاندا سىلەر، جەرەڭلەر ، خېلىلا بەختلىكسىلەر. شامال بىلەن چېپىشىسىلەر، تاشتىن تاشقا سەكىرەيسىلەر، پۇرسەت بولسا، دۈشمەنلىرىڭلاردىن قۇتۇلۇپ كېتىسىلەر. ھە، بىزدە ئاياق يوق. ھېچ يەرگە قېچىپ كەتەلمەيمىز. ئادەملەر ئاساسەن ئارچىلارغا ئۆچ. «يېڭى يىل» دېگەن بىر نېمىسى بار. جاراڭلىق قىشنىڭ دەل ئوتتۇرىى. ئۇ نېمە قىلغان يېڭى يىل؟ يە باھارنىڭ بېشى ئەمەس، پۈتۈن دۇنيا ياڭرايدىغان. « «يېڭى يىل» دەيدۇدە ئارچىلارنى پالتا بىلەن چېپىپ قىرىپ تاشلايدۇ. قارشىلىققا <FR/>دەرمان يوق.

Alp Dədə dedi ki: “Salam, ceyran xanım. Amma sən yeni fidanların düşməni yoxdur deyə çox yanılırsan. Əslində siz, ceyranlar, bizdən çox daha şanslısınız. Küləklə yarışır, daşlardan tullanır, fürsət düşəndə düşmənlərinizdən qaçırsınız. Bizim isə ayaqlarımız yoxdur, qaçacaq yerimiz yoxdur. İnsanlar xüsusilə fidanlara nifrət bəsləyir. Yeni il adlanan bir zaman var. O, qışın ən soyuq, ən çətin vaxtıdır. Nə yeni il imiş belə? Nə baharın başlanğıcı, nə də həyatın yenilənməsi... Yeni il deyəndə fidanları baltayla kəsib məhv edirlər. Biz isə aciz qalırıq.”

– Шыршақайларыңды Құдай жаулардың балтасынан сақтасын, Алып Ата, – дейді Елік бике кетіп бара жатып.

– May God protect your young firs from the enemy’s axe, Alyp Ata, – said Doe Queen as she was leaving.

- Kichik archalaringni Xudo dushmanlarning boltasidan asrasin, Alip Ota, - deydi urg'ochi kiyik ketib borar ekan.

“Allah Şırşaqay’ları düşman baltalarından korusun, Alp Dede” dedi karaca giderken.

– ئارچىلىرىڭنى خۇدايم دۈشمەنلەرنىڭ پالتىسىدىن ساقلىسۇن، ئالىپ ئاتا، – دەيدۇ جەرەڭ <MS/>ئانا كېتىۋېرىپ.

“Allah Şırşakayları düşmən baltalarından qorusun, Alp Dədə,” – dedi ceyran gedərkən.

– Рақмет, Елік бике, келіп тұр. Жоғарыдағы Ұлардың халі қандай екен? Төмендегі Кекіліктің жағдайы жақсы ма? Соны біле кел, – деп қалады Алып Ата.

– Thank you, Doe Queen. Come again. Tell me, how is the Turkey up above? And is the Partridge down below doing well? Find out how they are and let me know, – Alyp Ata said.

- Rahmat, urg'ochi kiyik, kelib tur. Yuqoridagi Ularning holi qanday ekan? Pastdagi keklikning ahvoli yaxshimi? Shuni bilib kel, - deb qoladi Alip Ota.

“Sağ ol, karaca. Yukarıdaki keklik nasıl? Aşağıdaki kınalı keklik iyi mi? Onları da haber getir,” dedi Alp Dede.

– رەھمەت، جەرەڭ <MS/>ئانا، كېلىپ تۇر. يۇقىرىدىكى قىرغاۋۇلنىڭ ھالى قانداق ئىكەن؟ تۆۋەندىكى كەكلىكنىڭ جاغدىيى ياخشىمۇ؟ شۇنى بىلىپ كەل، – دەپ خالىدى ئالىپ ئاتا.

“Sağ ol, ceyran. Yuxarıdakı kəklik necədir? Aşağıdakı xınalı kəklik yaxşıdırmı? Onların da xəbərini gətir,” – dedi Alp Dədə.

Алып Ата еліктерді жақсы көреді.

Alyp Ata loved the deer.

Alip Ota kiyiklarni yaxshi ko‘radi.

Alp Dede karacaları çok sever.

ئالىپ ئاتا جەرەڭلەرنى ياخشى كۆرىدۇ.

Alp Dədə ceyranları çox sevirdi.

– Момын жаратылған жануар, – деп аяйды. – Арқар мен Таутекенің тым құрыса мүйізі бар. Анау–мынау қасқырға алдырмайды. Ал, Елік бике байғұста о да жоқ қой. Мүйізі әлсіз. Әлсізді аяу керек.

– A meek creature, – he pitied them. – At least the Argali and the Mountain Goat have horns. They do not fall so easily to a wolf. But poor Doe Queen does not even have that. Her horns are weak. The weak must be pitied.

- Muloyim yaratilgan jonivor, - deb rahmi keladi. - Arxar va tog‘ echkisining hech bo‘lmasa shoxi bor. Har qanday bo‘ri ularga yaqinlasha olmaydi. Ammo urg'ochi kiyik bechorada u ham yo‘q. Shoxi zaif. Zaifni esa rahm qilish kerak.

“Onlar uysal bir hayvan ,” diye acıdı. “Argali ve dağ keçisinin kocaman boynuzları var, kurtlara karşı korurlar. Ama karacanın öyle güçlü boynuzları yok, zayıf. Zayıfı korumak lazım.”

– مۆمۈن يارىتىلغان ھايۋان، – دەپ ئايايدۇ. – ئارقار بىلەن تاغ تېكىنىڭ ئەڭ بولمىسىمۇ مۆڭگۈزى بار. ئەۋۇ-مۇنۇ بۆرىگە ئالدىرمايدۇ. ھە، جەرەڭ <MS/>ئانا بېچارىدە ئۇمۇ يوققۇ. مۆڭگۈزى ھالسىز. ھالسىزنى ئاياش كېرەك.

“Onlar yaxşı xasiyyətli canlılardır,” – deyə şəfqətlə söylədi. “Arqali və dağ keçisinin nəhəng buynuzları var, canavarlara qarşı qoruyurlar. Amma ceyranın elə güclü buynuzları yoxdur, zəifdir. Zəifi qorumaq lazımdır.”

Ал, мен ойлаймын: біз де әлсізбіз ғой. Бізді кім аяйды? Бізге қарағанда, біздің аталас ағайынымыз Арша бек бақуат. Арша әр түрлі: жайылып жататыны болады. Біз сияқты үшкірленіп, аспанға шаншыла өсетіндері де болады. «Жаңа жыл» деген жаудың Аршада шаруасы жоқ. Біз ғой желдің өтінде, жаудың бетінде тұрған. Осыны ойласам зәрем ұшады. Алып Ата жаңа Елік бикеге бар шындықты түгел айтқан жоқ. Шыны сол: адамдар шыршақайларды ғана балталамайды. Алып Ата сияқты ірі шыршаларды да шабады. Рас, шыршақайлар сияқты жаппай емес, ірілердің ең биігін, ең сұлуын таңдайды. Оны «Патша шыршасы» деп атайтын көрінеді.

Well, I thought: we are weak too. Who will pity us? But our kinsman Juniper is much stronger than us. Juniper has many faces: sometimes he spreads wide. At other times, he grows sharp and pointed, piercing the sky, just like us. But the enemy called "New Year" has nothing to do with Juniper. We are the ones standing in the wind, face to face with the foe. Thinking of this, I tremble with fear. Alyp Ata did not tell Doe Queen the whole truth. The truth is that people cut down not only the small firs. They cut down the great ones too, like Alyp Ata. True, not as many as the little ones, but among the giants they choose the tallest, the most beautiful. They call it the "King Fir." How do I know this? Alyp Ata says:

Men o‘ylayman: biz ham zaifmiz-ku. Bizni kim ham ayaydi? Bizga qaraganda, bizning urug‘dosh qarindoshimiz archa ancha baquvvat. archa har xil bo‘ladi: yerga yoyilib o‘sadiganlari ham bor, biz kabi tik o‘sib, osmonga bo‘y cho‘zadiganlari ham bor. “Yangi yil” degan dushmanning archa bilan ishi yo‘qdek. Biz esa shamol yoqasida, dushman qarshisida turamiz. Shuni o‘ylasam, yuragim uvishadi. Alip Ota ham urg'ochi kiyikga hamma haqiqatni aytmagan ekan. Aslida odamlar faqat kichik archalarni emas, Alip Ota kabi katta archalarni ham kesadi. To‘g‘ri, kichiklar kabi ommaviy emas - eng balandini, eng chiroylisini tanlab kesadi. Uni “Shoh archa” deb atashar ekan.

Ben düşünüyorum, biz de ne denli zayıfız. Bize kim acır? Bizim aynı kökten gelen dostumuz Ardıç çok güçlüdür. Ardıç’nın çeşitleri vardır: bazısı yayılır, uzanır, bazısı ise biz gibi sivrilip göğe doğru yükselir. “Yeni yıl” denilen o düşmanın Ardıç’ta işi olmaz. Biz hep zorluğun ve tehlikenin merkezinde yer aldık. Bunları düşünürsem çok korkarım. Alp Dede, karacaya bütün hakikati söylemedi. Doğrusu şudur: İnsanlar yalnız küçük fidanları değil, devasa ağaçları da keserler. Bildiğim kadarıyla, ama en büyük, en güzel olanı “Kral çamı” adını taşırmış” dedi Alp Dede.

ھە مەن بولسام ئويلايمەن: بىزمۇ ھالسىزغۇ. بىزنى كىم ئايايدۇ؟ بىزگە قارىغاندا، بىزنىڭ ئاتا بىر ئاكىمىز قارىغاي بەك دەۋلەتلىك. قارىغاي ھەرتۈرلۈك: يېيىلىپ ياتىدىغىنى بولىدۇ، بىز ئوخشاش ئۇچقۇرلىشىپ، ئاسمانغا سانچىلىپ ئۆسىدىغانلىرىمۇ بولىدۇ. «ېېڭى يىل» دېگەن دۈشمەننىڭ قارىغايدا <FR/>ئىشى يوق. بىزغۇ شامالنىڭ ئۈستىدە، يامغۇرنىڭ بېتىدە تۇرغان. شۇنى ئويلىسام زەرىم ئۇچىدۇ. ئالىپ ئاتا ھازىرلا جەرەڭ <MS/>ئانىغا بار ھەقىقەتنى تۈگەل ئېيتقىنى يوق. راستى بۇ: ئادەملەر كىچىك ئارچىلارنىلا پالتىلىمايدۇ. ئالىپ ئاتا ئوخشاش چوڭ ئارچىلارنىمۇ چاپىدۇ. راست، كىچىك ئارچىلار ئوخشاش ھەممىسىنى ئەمەس، چوڭلىرىنىڭ ئەڭ يوغىنىنى، ئەڭ چىرايلىقىنى تاللايدۇ. ئۇنى «پادىشاھ ئارچىسى» دەپ ئاتايدىغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئۇنى مەن نەدىن بىلەي، ئالىپ ئاتا ئېيتىدۇغۇ:

Mən düşünürəm, biz də nə qədər zəifik. Bizi kim sevər, kim qoruyar? Bizim eyni kökdən olan dostumuz Ardıç çox güclüdür. Ardıcın növləri vardır: bəzisi yayılaraq uzanır, bəzisi isə bizim kimi sivrilib göyə doğru yüksəlir. “Yeni il” deyilən o düşmənin ardıc ilə işi olmaz. Biz isə küləyin ucundayıq, düşmənin tam üzündə. Bunları düşünəndə çox qorxuram. Alp Dədə ceyrana bütün həqiqəti demədi. Doğrusu budur: İnsanlar təkcə kiçik fidanları yox, nəhəng ağacları da kəsirlər. Bildiyimə görə, amma ən böyük, ən gözəl olanı “Kral şamı” adını daşıyırmış,” – dedi Alp Dədə

Оны мен қайдан білейін, Алып Ата айтады ғой: – Мені де әлдеқашан кесіп әкететін еді, Құдай жарылқағанда, мен сұлу емеспін, әрі десе кәрімін. Қарқарадай төбе қылқандарым ағарып, өрт шалғандай ала-құла сарғайып кеткен, – деп.

— They would have cut me down long ago, were it not for God’s mercy. But I am not beautiful, and old besides. The tips of my needles have turned white, my branches are spotted, yellowed, as if scorched by fire.

Buni men qayerdan bilay? Ayiq Ota aytadi-ku: - Meni ham allaqachon kesib olib ketishardi, Xudo saqlab qolgan ekan. Men chiroyli emasman, ustiga-ustak qariman. Qorqoradek tepa ignabarglarim oqarib, olov tekkan kabi rang-barang sarg‘ayib ketgan, - deb.

“Beni de çoktan keserlerdi aslında, ama Hüda yardım etti, çünkü ben güzel değilim, yaşlıyım da. Tepemdeki iğne yapraklarım kar gibi ağarmış, yangın görmüşçesine sararıp solmuş,” dedi Alp Dede.

– مېنىمۇ ئالىقاچان كېسىپ ئېلىپ كېتەتتى، خۇدانىڭ رەھمىتىدۇركى، مەن چىرايلىق ئەمەسمەن، ئۇنىڭ ئۈستىگە قېرىمەن. ئۆركەشتەك ئۈستۈمدىكى شۇڭلىرىم ئاقىرىپ، ئوت تەككەندەك ئالا-پۇلا سېرىقداپ كەتكەن، – دەپ.

“Məni də çoxdan kəsərdilər əslində, amma Allah yardım etdi, çünki mən gözəl deyiləm, həm də qocayam. Təpəmdəki iynəyarpaqlarım qar kimi ağarıb, yanğın görmüş kimi saralıb solub,” – dedi Alp Dədə.

Мен сонда армандаймын: жарқабақтағы бақа – терек сияқты қисық-қыңыр болып өссем екен деп. Сұлулығың өзіңе сор. Сұлулық – Құдайдың сыйы дейді. Бірақ сиынары жоқ сұлулық қорғансыз. Қорғансыздың күні құрысын.

And then I begin to dream: if only I could grow crooked, twisted, like the withered poplars on the slope. Beauty turns against you. They say beauty is a gift of God. But beauty without defense is defenseless. And the defenseless are doomed.

Men shunda orzu qilaman: jarqobaqdagi baqa-terakdek qiyshiq-qing‘ir bo‘lib o‘ssam edi deb. Go‘zalliging o‘zingga kulfat. Go‘zallik – Xudoning in’omi deyishadi. Lekin suyanadigan hech narsasi yo‘q go‘zallik himoyasiz. Himoyasizning kuni qursin.

O an içimde bir dilek belirirdi: keşke ben de uçurumun yamacında büyüyen, şekli şemali belirsiz bir ağaç olsaydım. Çünkü güzellik çoğu zaman kaderin cilvesidir. Derler ki, güzellik Hüda’nın armağanıdır. Ama sığınağı olmayan güzellik çaresizdir. Çaresizliğin sonuysa yıkımdır.

مەن شۇ چاغدا ئارمانلايمەن: يار قىرىدىكى پاقا دەرەخ ئوخشاش قىيسىق-قىڭغىر بولۇپ ئۆسسەمكەن، دەپ. گۈزەللىگىڭ ئۆزەڭگە بالا. <MS/>گۈزەللىك – خۇدانىڭ بىر ھەدىيىسى دەيتى. بىراق تايىنىدىغىنى يوق گۈزەللىك پاناھسىز. پاناھسىزنىڭ كۈنى قۇرسۇن.

O an içimdə bir arzu yarandı: kaş mən də uçurumun yamacında böyüyən, şəkli-şəmalı bəlli olmayan bir ağac olaydım. Çünki gözəllik çox vaxt taleyin cilvəsidir. Deyirlər ki, gözəllik Allahın hədiyyəsidir. Amma sığınağı olmayan gözəllik acizdir. Acizliyin sonu isə məhvdur.

Адамдар айтқандай, «бесіктен белім шықпай» жатып уайымшыл болдым. Өйткені қыр астында қыс тұр . Одан кейін «Жаңа жыл»дегені келеді...

As people say, I began to worry before leaving the cradle. For beyond the hill waits winter. And there the so-called "New Year"...

Odamlar aytganidek, “beshikdan belim chiqmay” turib ham tashvishli bo‘lib qoldim. Chunki qir ortida qish turibdi. Undan keyin “Yangi yil” degani keladi...

İnsanların dediği gibi, küçüklüğümden beri dertli ve endişeliyim. Çünkü dağın yamacında pusuda bekleyen bir kış var. Ardından da “Yeni Yıl” dedikleri belirsiz felaket gelir...

ئادەملەر ئېيتقاندەك، «<MS/>بۆشۈكتن بېلىم چىقماي» يېتىپ، ھەسىرەتچى بولدۇم. چۈنكى <MS/>قىرنىڭ ئاستىدا قىش تۇرىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن «يېڭى يىل» دېگىنى كېلىدۇ...

Hələ beşiyimdən qalxmadan nigarançılıqlar sardı içimi. Çünki dağın yamacında pusquda gözləyən bir qış var. Ardınca da “Yeni il” dedikləri bəlli olmayan bir fəlakət gəlir…

Теректер мен үйеңкілердің, қайыңдардың жапырақтары сарғая бастады. Мұндай мезгілді адамдар «күз» дейді екен. Ал, «қыс» дегені түскенде теректер, үйеңкілер, қара ағаштар жапырақтарынан тып-типыл айырылып, қаңқа боп қалады. Тек біз ғой қысы-жазыжап-жасыл боп тұратын. Біз неге теректер сияқты болмадық екен. Сонда қыршынымыздан қиылмас едік.

The leaves of poplars, maples, and birches had yellowed. People call this season "autumn." And when "winter" comes, the poplars, the maples, the dark trees cast off every last leaf and stand bare, like skeletons. Only we remain green in summer and in winter alike. Why are we not like the poplars? Then our young lives would not be cut short.

Teraklar, yevengilar va qayinlarning barglari sarg‘ayishni boshladi. Bunday faslni odamlar “kuz” deyishar ekan. “Qish” kelganda esa teraklar, yevengilar va qora daraxtlar barglaridan butunlay ayrilib, suyakdek yalang‘och bo‘lib qoladi. Faqat bizgina qishin-yozin yam-yashil bo‘lib turamiz. Nega biz teraklar kabi bo‘lmadik ekan-a? Unda yoshligimizdan nobud bo‘lmas edik.

Şimdi kavaklar, akçaağaçlar, huş ağaçları sarıya kesmiş. İnsan buna “güz” dermiş. Ama ardından gelen “kış”, hepsini soyup soğana çevirir: yapraksız, ruhsuz bir iskelete... Yalnız biz çamlar dimdik, yemyeşil kalırız dört mevsim. Keşke biz de kavak gibi olsaydık; belki de o zaman kesilmezdik gençliğimize.”

تېرەكلەر بىلەن ئېرەنلەرنىڭ، قېيىنلارنىڭ يوپۇرماقلىرى سارغىيىشقا باشلىدى. مۇنداق مەۋسۇمنى ئادەملەر «كۈز» دەيدىكەن. ئەمدى، «قىش» دېگىنى كەلگەندە تېرەكلەر، ئېرەنلەر، قارىياغاچلار يۇپۇرماقلىرىدىن <MS/>مۇتلەق ئايرىلىپ، قۇرۇق بولۇپ قالىدۇ. بىرلا بىزلا <MS/>قىشمۇ-يازمۇ يېپ-يېشىل بولۇپ تۇرىدىغان. بىز نېمە ئۈچۈن تېرەكلەرگە ئوخشاش بولمىدۇقكىنە. شۇندا ئەركىنلىكىمىزدىن ئايرىلماس ئىدۇق.

O gün qovaklar, akçaağaçlar, huş ağacları sarıya dönmüşdü. Buna insanlar “payız” deyirmiş. Amma ardınca gələn “qış” hamısını soyub soğan kimi edərdi: yarpaqsız, ruhsuz bir skeletə çevrilərdi... Yalnız biz şamlar dik, ilboyu yaşıl qalırıq. Kaş biz də qovaklar kimi olaydıq bəlkə o zaman gənc ikən kəsilməzdik.

Сол күні қар жапалақтап жауды. Күллі дүние ақторғын жамылып, бұл әлемде ешқандай жаманшылық болмайтындай, бәрі де аруланып, күнәдан пәк тазарып, кір басқан жер бетіне періштелер келіп қонғандай, керемет жұмақ орнағандай еді.

That day the snow began to fall, and the flakes came down thick and soft. The whole world was wrapped in a white shroud, as if no evil had ever existed here, as if everything had been cleansed and purified of sin, as if angels had descended upon the earth darkened by dust and grief, and paradise itself had come down.

O‘sha kuni qor parcha-parcha bo‘lib yog‘di. Butun dunyo oq ipakday qorga burkanib, go‘yo bu olamda hech qanday yomonlik bo‘lmaydigandek, hamma narsa go‘zallashib, gunohdan pok tozalanib, kir bosgan yer yuziga farishtalar kelib qo‘ngandek, go‘zal bir jannat barpo bo‘lganday edi.

O gün kar tane tane yağdı. Her yer bembeyaz örtüye büründü. Sanki bu dünyada hiçbir kötülük yokmuş gibi… Her şey güzelleşmiş, tertemiz olmuş gibiydi. Kirli yeryüzüne melekler konmuş gibi, gerçek bir cennet inmişti sanki.

شۇ كۈنى قار لەپىلدەپ ياغدى. <MS/>پۈتكۈل جاھان ئاق قىرۇغا ئۇرۇلۇپ، بۇ ئالەمدە ھېچقانداق يامانچىلىق بولمايدىغاندەك، ھەممە نەرسىمۇ گۈزەللىشكەن، <FR/>گۇناھدىن پاكلانغان، كىر باسقان يەر بېتىگە پەرېشتىلەر كېلىپ قونغاندەك، ئالامەت جەننەت پەيدا بولغاندەك ئىدى.

O gün qar ləpə-ləpə yağdı. Hər yer bütövlükdə ağ örtüyə bürünmüşdü. Sanki bu dünyada heç bir pislik yoxmuş... Hər şey daha gözəl, daha təmiz görünürdü. Kirli yeryüzünə mələklər qonmuş kimi, elə bil həqiqi cənnət enmişdi.

Періштелер келсе, әзірейілдер жоламайтын шығар. Алып Ата солай дейді. Өйтпесе періште кім, әзірейіл кім, мен қайдан білейін.

If the angels have come, then the Azraels will not approach. At least, that is what Alyp Ata says. Otherwise, how would I know who is an angel and who is an Azrael?

Farishtalar kelsa, Azroillar yaqinlashmas ekan. Alip Ota shunday deydi. Bo‘lmasa farishta kim, Azroil kim, men qayerdan bilay.

“Melekler geldiyse, Azrail uğramaz,” derdi Alp Dede. Ama ben nereden bileyim, kimdir melek, kimdir Azrail?

پەرېشتىلەر كەلسە، <MS/>ئەزرايىللار يولۇقمايدىغاندۇ. ئالىپ ئاتا شۇنداق دەيدۇ. بولمىسا <MS/>پەرېشتە كىم، <MS/>ئەزرايىل كىم، مەن <FR/>نەدىن بىلەي.

“Mələklər gəlibsə, Əzrail yaxınlaşmaz,” deyərdi Alp Dədə. Amma mən hardan bilim, mələk kimdir, Əzrail kimdir?

Алып Ата да адасады екен. Айтқанының бәрі алтын емес. Дүниеде көп жасаса да, оның да білмейтіні көп. Періштелер дегеніміз, ақ жамылған қарақшылар екен. Ақыры балтасын алып жетті.

But Alyp Ata too may be mistaken. Not every word of his is gold. Though he has lived long in this world, there is much he does not know. Those whom we called angels, clad in white, turned out to be brigands. At last they came with axes.

Alip Ota ham adashar ekan. Aytilgan har gap ham oltin emas. Dunyoda uzoq yashagan bo‘lsa ham, uning ham bilmaydigan narsalari ko‘p ekan. Farishtalar deganlari oq kiyimdagi qaroqchilar ekan. Oxiri qo‘llariga boltalarini olib yetib kelishdi.

Meğer Alp Dede da yanılırmış bazen. Her sözü inci değilmiş, her bilgisi sonsuz değilmiş. Onca yıl yaşamış olsa da, dünyanın karanlık yüzünü o da her zaman görememiş. Melek sanılanlar, beyazlar giyinmiş cellatlarmış. Nihayet baltalarıyla çıkıp geldiler…

ئالىپ ئاتىمۇ ئاداشىدېكەن. <MS/>ئېيتقىنىنىڭ ھەممىسى ئالتۇن ئەمەس. دۇنيادا كۆپ ياشىسىمۇ، ئۇنىڭمۇ بىلمەيدىغىنى كۆپ. <MS/>پەرىشتىلەر دېگىنىمىز، ئاق كىيىم يېپىنغان <MS/>قاراقچىلار ئىكەن. ئاخىرى <MS/>پالتىسىنى ئېلىپ يېتىپ كەلدى.

Göründü ki, Alp Dədə da bəzən yanılırmış. Hər sözü inci deyilmiş, hər bilgisi sonsuz deyilmiş. Onlarca il yaşamış olsa da dünyanın qaranlıq üzünü o da hər zaman görə bilməmiş.

Алып Атанын айналасындағы бүлдіршін шыршаларды балталап, қылқандай қырқып тып-типыл етті.

Around Alyp Ata, the little firlings were hacked down, chopped with an axe, their needles shorn, their bodies left bare and lifeless.

Alip Ota atrofidagi mitti archa ko‘chatlarini boltalab, ignabargdek qirqib, butkul yo‘q qilib tashlashdi.

Alp Dede’nin etrafındaki minicik fidanların hepsi baltayla kesildi, birer birer devrilip yok oldu.

ئالىپ ئاتىنىڭ ئەتراپىدىكى <MS/>كىچىك ئارچىلارنى پالتىلاپ، قىلقاندەك قىرقىپ <FR/>تەپ-تەكشى قىلىۋەتتى.

Alp Dədənin ətrafındakı balaca fidanların hamısı balta ilə kəsildi, bir-bir yıxılıb yox oldu.

Сонда Алып Ата: – А, Құдай! Жас жеткіншекті алғанша, мына кәрі қақбас мені неге алмайсың?! – деп күңіренді. – Айналам тақырланып, жападан-жалғыз қубас болып қалдым ғой. Енді ертегімді, жырымды, сырымды кімге айтамын, – деп зарлады.

Then Alyp Ata cried out: – Oh, God! Why do you take the young and leave this old wretch to linger? – he groaned. – My circle is stripped away, and I stand bald and solitary. To whom shall I tell my tales now, my songs, my secrets? – he lamented.

Shunda Alip Ota: - Ey, Xudo! Yosh nihollarni olgandan ko‘ra, mana shu qari quruq bosh meni nega olmaysan?! deb mung‘ayib nolidi. - Atrofim huvillab, yap-yolg‘iz quruq bosh bo‘lib qoldim-ku. Endi ertagimni, qo‘shig‘imni, sirimni kimga aytaman, - deb zorlandi.

O zaman Alp Dede inleyerek şöyle dedi: “Ey Hüda! Şu gencecik çamları alacağına, şu kurumuş koca gövdemi neden almazsın?! Her yer boş kaldı, ben de tek başıma ortada kaldım. Şimdi ben kime anlatırım masalımı, kime fısıldarım sırrımı, kiminle paylaşırım içimdeki türküyü?..”

شۇ چاغدا ئالىپ ئاتا: – ئو، خۇدا! ياش ئۆسمۈرنى ئالغۇچە، مونۇ قېرى قاقباش مېنى نېمىگە ئالمايسەن؟! – دەپ <MS/>زارلىدى. – ئەتراپىم تاز بولۇپ، يالغۇزدىن-يالغۇز قۇرۇق بولۇپ قالدىمغۇ. ئەمدى چۆچىگىمنى، شېئىرىمنى، سىرىمنى كىمگە ئېيتىمەن، – دەپ زارلاندى.

O zaman Alp Dədə inilti ilə belə dedi: “Ey Allah! Bu gənc şamları götürəcəksənə, niyə mənim bu qurumuş, nəhəng gövdəmi götürmürsən?!” Hər yer boş qaldı, mən də tək başıma ortada qaldım. İndi mən nağılımı kimə danışım, sirrimi kimə pıçıldayım, içimdəki mahnını kimlə bölüşüm?..”