Корпустан іздеу

Алыстан-алыстан, Африкадан арып-ашып жеткен наурыз – көктер де қарап қалмады. Олар да шымшық сияқты кішкентай. Ол бір арамдығы жоқ, тілеуқор құс қой.

And from far, far away, the March swallows, weary from their flight all the way from Africa, came to help as well. Tiny as sparrows, harmless, selfless little birds.

Uzoqlardan, Afrikadan holdan toyib yetib kelgan na’mataklar ham befarq qolishmadi. Ular ham chumchuqlar kabi kichkina. U - hech qanday yomonligi yo‘q, ezgu niyatli qush.

Binlerce kilometreden, Afrika’dan yorgun düşerek gelen mavi baştankara kuşları da sessiz kalmadı. Onlar minicik bedenlerine rağmen en saf yürekli dostlardandır.

يىراقتىن–يىراق، ئافرىكىدىن ھېرىپ–ئېچىپ يەتكەن نورۇز–كەكلىكمۇ قاراپ قالمىدى. ئۇلارمۇ قۇشقاچ ئوخشاش كىچىككىنە. ئۇ بىر ئارامى يوق، تىلەمچە قۇشقۇ.

Minlərlə kilometr uzaqdan, Afrikadan yorğun düşərək gələn mavi arıquşları quşları da susmadılar. Onlar, balaca bədənlərinə baxmayaraq, ən saf qəlbli dostlardandır.

Тіпті кептерлер де қаптап келді. Мысыр кептерлері де қарап қалмады.

Even the doves came in flocks. The Egyptian doves did not stay behind either.

Hatto kaptarlar ham to‘lib keldi. Misr kaptarlari ham befarq qolishmadi.

Ardından güvercinler geldi, sürüyle. Mısır’dan gelen zarif güvercinler bile, sessizce ama içtenlikle yardım ettiler.

ھەتتاكى كەپتەرلەرمۇ قاپلاپ قالدى. مىسىر كەپتەرلىرىمۇ قاراپ قالمىدى.

Ardınca göyərçinlər sürü ilə gəldi. Misirdən gələn zərif göyərçinlər də sakitcə, amma səmimiyyətlə kömək etdilər.

Сөйтіп астыма едәуір төбешік үйілді. Мен енді құламайтын болдым. Балта шапқан жарам да қақсағанын қояйын деді. Тұла бойым исініп, тамырларыма сол жүгіре бастады. Біздің сөліміз – адамдардың қаны сияқты ғой. Сөлі барда ағаш дүниесі оп-оңай өле қоймайды. Сөлі біткенде ағаш қурайды, өледі.

Finally, a mound rose beneath me. I no longer feared to fall. The wound from the axe ceased its gnawing pain. My whole body warmed, life stirring in my veins. Our sap is like the blood of humankind: while it flows, the tree endures. When it dries, the tree withers and dies.

Shunday qilib ostimga ancha tepalik uyildi. Men endi yiqilmaydigan bo‘ldim. Bolta urilgan yaram ham zirqirashni bas qilgandek bo‘ldi. butun tanam bo‘ylab hayot qayta oqib kirgandek bo‘ldi, tomirlarimga kuch yugura boshladi. Bizning suvimiz - odamlarning qoni kabi-ku. Suvi bor ekan, daraxt olami osonlikcha o‘lib qolmaydi. Suvi tugasa, daraxt quriydi, o‘ladi.

Böylece altımda zamanla bir tepecik yükseldi. Artık devrilmeyeceğim. Balta yaram da dinmiş gibiydi. Gövdem ısınıyor, damarlarıma can veren özüm yeniden dolaşmaya başlıyordu. Ağaçların özü, tıpkı insanın kanı gibidir. Öz varsa hayat vardır, öz biterse, geriye kuru bir gövde kalır.

شۇنداق قىلىپ، ئاستىمغا بىر قەدەر دوگىلاڭ ئۇيۇلدى. مەن ئەمدى يىقىلمايدىغان بولدۇم. پالتا چاپقان ياراممۇ قاقشىغىنى قوياي دېدى. <FR/>پۈتۈن بويۇم ئىسسىپ، تومۇرلىرىمغا شىرنە يۈگىرەشكە باشلىدى. بىزنىڭ شىرنمىز – ئادەملەرنىڭ قېنىغا ئوخشاشقۇ. شىرنىسى باردا، دەرەخ دۇنياسى ئۇپ-ئوڭاي ئۆلمەيدۇ. شىرنىسى تۈگىگەندە دەرەخ قۇرىدۇ، ئۆلىدۇ.

Beləcə altımda kiçik bir təpəcik əmələ gəldi. Artıq yıxılmayacaqdım. Balta yarası da sanki sakitləşmişdi. Gövdəm isinirdi, damarlarıma can verən şirəm yenidən dolaşmağa başlamışdı. Ağacın şirəsi insanın qanı kimidir: şirə varsa, həyat var; şirə bitərsə, geriyə quru bir gövdə qalar.

Ақыры астымдағы тас бетон шытынай бастады. Балта шапқан жарамнан тамыр өсіп, бетон жарықшағын кеулеп, тереңдей берген сияқты.

At last the stone beneath me began to crack. From my wounded trunk roots pushed forth, probing into the fissures of the concrete, reaching ever deeper.

Oxiri ostimdagi tosh beton yoriqlana boshladi. Bolta urilgan yaramdan ildizlar o‘sib chiqib, beton yoriqlarini ichkaridan egallab, tobora chuqurlashib borayotgandek edi.

Derken, altımdaki beton ince ince çatlamaya başladı. Yaralarımdan uzanan kökler, o soğuk taşın içine işliyor, derinlere doğru yürüyordu.

ئاخىرى ئاستىمدىكى تاش بېتون يېرىلىشقا باشلىدى. پالتا چاپقان يارامدىن تومۇر ئۆسۈپ، بېتون يېرىقلىرى يوغىرىپ، چوقۇرلىدى.

Altımdakı beton xırda-xırda çatlamağa başladı. Yaralarımdan uzanan köklər o soyuq daşın içinə işləyib dərinlərə doğru gedirdi.

Сөйтіп тоғыз қабат үлкен үйдің қалқан–қалпағының үстінде мен жайраңдап, қайтадан құлпыра бастадым. Шымшықтар мені ұмытқан жоқ. Бұтақтарыма қонып, қылқандарыма тұмсықтарын үйкеп, мені аялап, мәпелегендей болады. Тіпті Мысыр кептері менің бұтағыма ұя сала бастады. Мысыр кептері дүниедегі момын құс. Бұтағына құс ұя салған ағаш – зәһарсыз, мейірлі ағаш.

There, upon the awning of the nine-storied house, I stood once more in joy, flourishing anew. The sparrows never forgot me. They perched upon my branches, rubbed their little beaks against my needles, as though caressing me, tending me with care. Even the Egyptian dove began to build a nest among my boughs. The Egyptian dove is the gentlest bird in all the world. A tree that bears a bird’s nest upon its branches is a tree without poison, a tree of mercy.

Shunday qilib, to‘qqiz qavatli katta uyning qalqon-qalpoq tomi ustida men yayrab, yana yashnab ketdim. Chumchuqlar meni unutishmadi. Shoxlarimga qo‘nib, ignalarimni tumshuqlari bilan silab, meni erkalagandek, parvarish qilgandek bo‘lishardi. Hatto Misr kaptarlari ham shoxlarimga uya qurishni boshladi. Misr kaptari dunyodagi eng beozor qushlardan biri. Shoxiga qush uya qurgan daraxt - zaharsiz, mehribon daraxt.

Böylece dokuz katlı dev apartmanın sundurması üzerinde, yeniden soluk aldım, içimdeki yaşam yeniden filizlendi. Şenlendim, serpile serpile açıldım. Serçeler beni hiç terk etmedi. Dallarıma konup, iğne gibi yapraklarıma gagalarını nazikçe değdirerek adeta bana sevgilerini sunuyorlardı. Hatta bir Mısır güvercini gelip dalıma yuva kurmaya girişti. Mısır güvercini, yeryüzünün en mazlum, en dingin kuşlarından biridir. Dallarına kuş yuva yapan ağaç, zehirsizdir, o ağaç merhametin kendisidir.

شۇنداق قىلىپ، توققۇز قەۋەت ئۆينىڭ پېيشايۋان ئۈستىدە مەن يايراپ، قايتىدىن گۈزەللىشىشكە باشلىدىم. قۇشقاچلار مېنى ئۇنۇتقىنى يوق. پۇتاقلىرىمغا قونۇپ، تىكەنلىرىمگە تۇمشۇقلىرىنى سۈركەپ، مېنى ئاياپ، پەپىلىگەندەك بولىدۇ. ھەتتا مىسىر كەپتىرى مېنىڭ پۇتىغىمغا ئۇگا سېلىشقا باشلىدى. مىسىر كەپتەرلىرى دۇنيادىكى مۆمۈن قۇش. پۇتىغىغا قۇش ئۇگا سالغان دەرەخ – زەھەرسىز، مېھرىۋان دەرەخ.

Beləcə doqquz mərtəbəli nəhəng binanın talvar üzərində yenidən nəfəs aldım, içimdəki həyat yenidən cücərdi. Şadlandım, boy atıb budaqlanmağa başladım. Sərçələr məni heç tərk etmədi. Budaqlarıma qonub, iynə kimi yarpaqlarıma dimdiklərini incə-incə toxundurararaq, sanki mənə sevgilərini bəxş edirdilər. Hətta bir Misir göyərçini gəlib budağımda yuva qurmağa başladı. Misir göyərçini yeryüzünün ən məzlum, ən sakit quşlarından biridir. Budaqlarına quş yuva quran ağac zəhərsizdir, o ağac mərhəmətin özüdür.

Мені адамдар да байқай бастады. Сұп–сұр бетонның үстіне өсіп тұрған бұл не керемет деп таңғалып, таңдайларын тақылдатты. Қабасақал сонда мақтанып: – Бұл менікі ғой. Оһо! Қалай, ә! Келер Жаңа жылда үйге қайтып апарамын, – деп кеңк–кеңк күліп алды.

People, too, began to notice me. They clicked their tongues in wonder at the marvel of a tree growing upon bare gray concrete. And Kabasakal, puffed with pride, declared: – This one is mine! Ho–ho! What do you say, eh? Next New Year I’ll bring it back into the house – and he laughed, wheezing.

Meni odamlar ham payqay boshlashdi. Sapsariq-kulrang beton ustida o‘sib turgan bu qanday mo‘jiza deb hayratlanib, tillarini taqillatishdi. Qabasoqol esa maqtanib: - Bu meniki-ku. Oho! Qanday, ha! Kelasi Yangi yilda uyga qaytarib olib boraman, - deb qah-qah urib kulib qo‘ydi.

Zamanla insanlar da fark etti beni. Betonun soğuk yüzünde yeşeren bu mucizeye bakıp, hayretle başlarını salladılar. Kabasakal ise böbürlenerek ortaya çıktı: “Ooo, bu benim ağacım! Ne diyorsunuz ama? Gelecek yılbaşında yine evime götürürüm onu,” deyip kahkahalar savurdu.

مېنى ئادەملەرمۇ بايقاشقا باشلىدى. سۈپ-سۈر بېتوننىڭ ئۈستىدە ئۆسۈپ تۇرغان بۇ نېمە كارامەت دەپ، تاڭ قېلىپ، پىشانىلىرىنى تاقىلداتتى. قاباساقال شۇ چاغدا ماختىنىپ: – بۇ مېنىڭكىغۇ. ئوهۇ! قانداقكە، ھە! كېلىدىغان يېڭى يىلدا ئۆيگە قايتىدىن ئاپىرىمەن، – دەپ قاھ–قاھ كۈلۈپ قويدى.

Zamanla insanlar da məni gördülər. Betondan, o soyuq üzdən yaşıl boy atan bu möcüzəyə baxıb təəccüblə başlarını yellədilər. Qabasaqqallı isə öyünə-öyünə ortaya çıxdı: “– Ooo, bu mənim ağacım! Nə deyirsiniz? Gələn il yenə evimə apararam bunu,” – deyib qəhqəhə çəkdi.

Бірақ, «бұйырса» деп айтпады. Айтқанда, бәлкім, мені тағы да балталап шауып, үстіме әлем-жәлемін іліп, ит әуреге салар ма еді, кім біледі.

But he did not say "if God wills." Had he said it, perhaps he truly would have hewn me down once more, decked me with gaudy trinkets, and thrown me once more into weary torment. Who knows?

Lekin «nasib bo‘lsa» deb aytmadi. Aytganida, balki meni yana boltalab chopib, ustimga har xil bezaklarni ilib, ortiqcha tashvishga solarmidi, kim biladi.

Ama bir “kısmetse” demedi. Deseydi belki... belki yeniden baltasını alır, üstüme o yapay parıltıları asar, beni eski kederli günlere döndürürdü. Kim bilir?

بىراق، «بۇيۇرسا» دەپ ئېيتمىدى. ئېيتقاندا، بەلكىم، مېنى <FR/>يەنىمۇ پالتىلىپ چېپىپ، ئۈستۈمگە ئالەم–مالىنى ئىلىپ، ئىت ئاۋارىسىگە سالاتتىمۇ، كىم بىلىدۇ.

Amma bir “qismət olsa” demədi. Desəydi, bəlkə də… bəlkə yenidən baltasını götürər, üstünə o saxta parıltıları asar, məni o köhnə kədərli günlərə qaytarardı. Kim bilir?..

Астымдағы сұр бетон әбден шытынап, о да топыраққа айнала бастағандай еді. Негізіне тартқан шығар. Дүн–дүниенің негізі топырақ қой.

The concrete beneath me split deeper and deeper, crumbling, as if itself returning to soil. For soil is the foundation of all the world.

Ostimdagi kulrang beton allaqachon yoriqlanib, u ham tuproqqa aylanayotgandek edi. Asliga tortgan bo‘lsa kerak. Dunyoning asosi tuproq-ku.

Altımdaki gri beton iyice çatladı, sanki o da toprağa dönüşmeye başladı. Demek ki aslına dönüyor. Sonuçta bütün dünyanın temeli toprak, değil mi?

ئاستىمدىكى سۈر بېتون تازا پارچىلىنىپ، ئۇمۇ تۇپراققا ئايلىنىشقا باشلىغاندەك ئىدى. تېگىگە تارتقاندەك تۇرۇدۇ. پۈتكۈل دۇنيانىڭ ئاساسى تۇپراققۇ.

Altımdakı boz beton daha da çatladı, sanki o da torpağa çevrilirdi. Demək ki, əslinə qayıdır. Axı bütün dünyanın əsası torpaq deyilmi?

Бірде түні бойы жаңбыр жауды. Жердің бетін сел алып кетті. Таңертең жұмысқа асыққан адамдар қалқан-қалпақтың астына тұра қалып, қолшатырларын ашып, су кешіп, бүрсеңдеп кетіп бара жатты.

One night a heavy rain fell without cease. In the morning torrents swept the earth’s surface. People, hurrying to work, crowded beneath the awning, fumbling with umbrellas, splashing through the water, shivering as they went.

Bir kuni tun bo‘yi yomg‘ir yog‘di. Yer yuzini sel bosib ketdi. Ertalab ishga shoshayotgan odamlar qalqon-qalpoq ostiga turib olib, soyabonlarini ochib, suv kechib, titrab-qaqshab ketib borishardi.

Bir gece boyunca yağmur dinmedi. Toprak kabardı, yeryüzünü su bastı. Sabah vakti, işe yetişmeye çalışan insanlar benim üzerimdeki sundurmaya sığınarak, ellerinde şemsiyeleriyle, ıslak kaldırımlarda titreyerek uzaklaştılar.

بىر مەزگىلدە، تۈنى بويى يامغۇر ياغدى. يەر بېتىنى سەل ئېلىپ كەتتى. تاڭ سەھەردە ئىشقا ئالدىرىغان ئادەملەر پېشايۋاننىڭ ئاستىغا تۇرۇپ قېلىپ، يامغۇرلۇقلىرىنى ئېچىپ، سۇ كېچىپ، تىتىرەپ كېتىۋاراتتى.

Bir gecə boyunca yağış dayanmadı. Torpaq qabardı, yeryüzünü su basdı. Səhər vaxtı işə tələsən insanlar mənim üstümdəki sundurmanın altına sığınıb, əllərində çətirləri ilə, islanmış səkilərdə titrəyərək uzaqlaşdılar.

– Оһо! – деген дауысты бірден таныдым. Бұл Қабасақал еді. Қалқан-қалпақтың астында шылымын тұтатып біраз тұрып қалды. Шылым тартқанын түтіннің иісінен білдім.

– Ho–ho! – I knew that voice at once. Kabasakal. He lingered beneath the awning, lighting his cigarette. The smell of smoke gave him away.

- Oho! - degan ovozni darhol tanidim. Bu Qabasoqol edi. Qalqon-qalpoq ostida sigaretini yoqib, bir muddat turib qoldi. Uning chekishini tutunning hididan bildim.

“Oho!” diyen sesi hemen tanıdım. Bu Kabasakal’dı. Girişin sundurma altına geçip sigarasını yakarak bir süre durdu. Sigarayı içtiğini kokusundan anladım.

– ئوهۇ – !دېگەن ئاۋازنى بىردىن تونۇدۇم. بۇ قاباساقال ئىدى. پېشايۋاننىڭ ئاستىدا تاماكىسىنى تۇتاشتۇرۇپ بىراز تۇرۇپ قالدى. تاماكا چەككەننىڭ تۈتۈنىنى ئىسىدىن بىلدىم.

“– Oho!” deyən səsi dərhal tanıdım. Bu, Qabasaqqallı idi. Girişin sundurma altına keçib siqaretini yandırdı, bir müddət dayandı. Siqaret çəkdiyini qoxusundan bildim.

Бір кезде қалқан-қалпақ күтір-күтір ете қалып, гүрс етіп жерге құлап түсті. Мен де құладым. Есім ауып көп жатыппын.

Then suddenly the awning cracked, groaned, and with a thunderous crash fell to the ground. And I fell with it. Darkness took me, and I lay long unconscious.

Bir payt qalqon-qalpoq g‘irchillab, gurs etib yerga qulab tushdi. Men ham yiqildim. Hushimdan ketib uzoq yotib qoldim.

Derken... sundurma çatırdayarak sarsıldı, sonra da büyük bir gürültüyle yere yığıldı. Ben de onunla birlikte düşüp kaldım. Bilincim kapanmış, uzun süre baygın yatmışım.

<FR/>بىر چاغدا پېشايۋان قاراس–قۇرۇس قىلىپ، غۇرس قىلىپ يەرگە يىقىلىپ چۈشتى. مەنمۇ يىقىلدىم. ھوشۇمدىن كېتىپ خېلى يېتىپتىمەن.

Birdən çətir (naves) xırt-xırt elədi və gürsultuyla yerə aşdı. Mən də yıxıldım. Huşumu itirib xeyli qalmışam

Бір уақытта бульдозер деген келіп, бетон сынықтарын, олармен қоса мені де қоқыс машинаның үстіне лақтырып-лақтырып тастады.

At last, a bulldozer loomed above me. Its steel blade swept the broken concrete and, with it, my battered body, heaving us all into the bed of a waiting garbage truck.

Bir vaqt bульdozer degani kelib, beton bo‘laklarini, ular bilan birga meni ham chiqindi mashinasining ustiga irg‘itib-irgitib tashladi.

Kendime geldiğimde üzerime doğru gelen bir buldozer gördüm. Beton yığınlarıyla birlikte beni de çöp kamyonuna yükleyip fırlattılar.

<FR/>بىر ۋاقىتتا، بۇلدوزېر دېگەن كېلىپ، بېتون سۇنۇقلىرىنى، ئۇلار بىلەن قوشۇپ مېنىمۇ ئەخلەت ماشىنىسىنىڭ ئۈستىگە تاشلىدى.

Özümə gələndə üzərimə doğru gələn bir buldozer gördüm. Beton yığınları ilə birgə məni də zibil maşınının içinə yükləyib atdılar.

Есім сәл-сәл кіре бастағанда байқасам: адамдар у-шу. Әлдекімдер бақырып жылап жатыр. Сірә, Қабасақалдың әйелі, балалары-ау дедім. Жөнді көре алмадым. Өйткені машинаның қорабында, бетон сынықтардың астында қалдым ғой.

As my senses flickered back, I heard an uproar of voices. Someone was weeping, wailing, surely Kabasakal’s wife and children, I thought. But I could not see, buried as I was beneath slabs of concrete in the truck’s dark hold.

Hushim biroz kirib kelganda sezdim: odamlar g‘ala-g‘ovur. Kimlardir baqirib yig‘layapti. Qabasoqolning xotini va bolalari bo‘lsa kerak, deb o‘yladim. To‘g‘ri ko‘ra olmadim. Chunki mashinaning kuzovida, beton bo‘laklarining ostida qolib ketgan edim.

Bilinçsizliğim yavaş yavaş dağılırken kulaklarıma insan sesleri doldu. Birileri feryat figan ağlıyordu. Herhalde Kabasakal’ın eşiyle evlatlarıydı... Net seçemedim, çünkü kamyonun arka kasasında, soğuk betonların altında gömülüydüm.

ئېسىمغا سەل–پەل كېلىشكە باشلىغاندا، بايقىسام، ئادەملەر چۇ–چۇ. نامەلۇم بىرلىرى ۋاقىراپ يىغلاۋاتىدۇ. بەلكىم، قاباساقالنىڭ ئايالى، بالىلىرىدۇ، دېدىم. دۇرۇسلاپ كۆرەلىمىدىم. سەۋەبى ماشىنىنىڭ قۇتىسىدا، بېتون سۇنۇقلىرنىڭ ئاستىدا قالدىم.

Şüursuzluğum yavaş-yavaş çəkilərkən qulaqlarıma insan səsləri doldu. Kimlərsə fəryad edirdi, ağlayırdı. Yəqin ki, Qabasaqqalın arvadı ilə uşaqları idi… Dəqiq seçə bilmədim, çünki maşının arxa tərəfində, soyuq betonların altında basdırılmışdım.

Машина жүріп кеп берді. Қайда бара жатыр – білмеймін. Сірә, қаланың сыртына апарып төгетін шығар. Сонда мен ол жерде тағы да тамыр жая аламын ба, жоқ па – болжаусыз. Бәлкім мен де, Қабасақал да топыраққа айналармыз. Өйткені бәріміздің негізіміз топырақ қой.

The engine roared; the truck lurched forward. Where it carried me, I did not know. Likely to the city's edge, to be cast upon some heap. There, perhaps, I might yet put forth roots once more. Or perhaps not. Perhaps both I, and Kabasakal too, will at last return to soil. For soil is the origin of us all.

Mashina yurib ketdi. Qayerga ketayotganini bilmayman. Shahar tashqarisiga olib borib to‘kib tashlashsa kerak. U yerda men yana ildiz ota olamanmi-yo‘qmi - noma’lum. Balki men ham, Qabasoqol ham tuproqqa aylanib ketarmiz. Chunki barchamizning aslimiz tuproq-ku.

Bir süre sonra kamyon sarsılarak harekete geçti. Nereye gittiğini bilmiyorum. Muhtemelen şehrin kıyısındaki bir döküm alanına... Acaba orada yeniden kök salma şansım olur mu? Belki de Kabasakal’la birlikte ben de toprak olurum. Çünkü hepimizin özü topraktır.

ماشىنا يۈرۈپ كېتىۋارىدۇ. قەيەرگە كېتىۋارىدۇ – بىلمەيمەن. بەلكىم، شەھەرنىڭ تېشىغا ئاپىرىپ تۆكىدىغان ئوخشايدۇ. شۇندا مەن ئۇ يەردە <FR/>يەنىلا تومۇر تارتالايمەنمۇ، يوقمۇ – بەلگىسىز. بەلكىم، مەنمۇ، قاباساقالمۇ تۇپىغا ئايلىنىمىز. چۈنكى ھەممىمىزنىڭ ئاساسىمىز تۇپراققۇ.

Bir az sonra maşın silkələnərək hərəkətə başladı. Haraya getdiyini bilmirəm. Yəqin şəhərin kənarındakı bir tullantı sahəsinə… Görəsən orada yenidən kök atmaq şansım olar, ya Qabasaqqallı ilə birgə səssizcə torpağa qarışaram? Kim bilir… Onsuz da hamımızın son dayanacağı başladığımız yer deyilmi: torpaq?

Атасы он жасар ұл баласымен далада келе жатып, баласынан сұрады: – Анау өрмекшіні көремісің, не істеп жүр? – Көремін, өрмек тоқып жүр. – Анау құмырсқаны көремісің? – Көремін, аузында бір нанның уалшығы бар, жүгіріп кетіп барады. – Жоғары қара, аспанда не көрінеді? – Жоғарыда қарлығаш ұшып жүр, аузында кесе тістеген шөбі бар.

A grandfather was walking through the steppe with his ten-year-old grandson. As they went, he asked: — Do you see that spider over there? What is it doing? — I see it, — said the boy. — It’s weaving a web. — And that ant? Do you see it? — I do. It’s running with a crumb of bread in its mouth. — Look up — what do you see in the sky? — A swallow is flying, carrying a bit of grass in its beak.

Otasi o‘n yoshli o‘g‘li bilan dala­da ketayotib, o‘g‘lisidan so‘radi: - Anavi o‘rgimchakni ko‘ryapsanmi, nima qilyapti? - Ko‘ryapman, tо‘r to‘qiyapti. - Anavi chumolini ko‘ryapsanmi? - Ko‘ryapman, og‘zida bir non ushoq bor, yugurib ketyapti. - Yuqoriga qara, osmondа nima ko‘rinyapti? - Yuqorida qaldi­rg'och uchib yuribdi, og‘zida iniga olib ketayotgan cho‘pi bor.

Dedesi on yaşındaki oğlan torunuyla dışarıda giderken, torununa sormuş: - Şu örümceği görüyor musun, ne yapıyor? - Görüyorum, avını örüyor. - Şu karıncayı görüyor musun? - Görüyorum, ağzında bir ekmek kırıntısı var, koşarak gidiyor. - Yukarıya bak, gökyüzünde ne gözüküyor? - Yukarıda kırlangıç uçuyor, ağzında bir ot dalı var.

ئاتىسى ئون ياشلىق ئوغۇل بالىسى بىلەن تـالادا كېلىۋېتىپ، بالىسىدىن سورىدى: – ئەۋۇ ئۆمۈچۈكنى كۆردۈڭمۇ، نېمە قىلىۋاتىدۇ؟ – كۆرىۋاتىمەن، تورىسىنى توقۇۋاتىدۇ. – ئەۋۇ چۆمۈلىنى كۆرىۋاتامسەن؟ – كۆرۈۋاتىمەن، ئېغزىدا بىر ناننىڭ ئۇگىگى بار، يۈگىرىپ كېتىپ بارىدۇ. – يۇقۇرىغا قارا، ئاسماندا نېمە كۆرۈنىۋاتىدۇ؟ – يۇقىرىدا قالىغاچ ئۇچۇپ يۈرىدۇ، ئېغزىدا قىيپاچ چىشلىگەن چۆپى بار.

Babası on yaşlı nəvəsi ilə çöldə gəzərkən, nəvəsinə sual verir: – Bax, o hörümçəyi görürsən? Nə edir? – Görürəm, ovunu toruna salır. – Bəs bu qarışqanı görürsən? – Görürəm, ağzında bir tikə çörək var, qaçaraq gedir. – Yuxarı bax, göydə nə görünür? – Yuxarıda qaranquş uçur, dimdiyində bir ot budağı var.

Сонда атасы айтты: – Олай болса, шырағым, ол кішкентай жәндіктер саған әбірет . Өрмекші маса, шыбынға тұзақ құрып жүр, ұстап алған соң, өзіне азық етуге. Құмырсқа бала-шағаларына тамақ аулап, бір нанның уалшығын тапқан соң өзі жемей, аузына тістеп, қуанғаннан, үйіне жүгіріп қайтып барады. Қарлығаш балапандарына ұя істеуге шөп жиып жүр. Жұмыссыз жүрген бір жан жоқ. Сені де Құдай-Тағалабос жүруге жаратпаған, жұмыс істеуге әдеттену керек, – деді.

Then the grandfather said: — Well, my dear boy, take these little creatures as an example. The spider sets traps for flies and mosquitoes to catch them for food. The ant works hard for its family, when it finds a crumb of bread, it doesn’t eat it but joyfully carries it home. And the swallow gathers grass to build a nest for her chicks. See, there’s not a single being that lives without work. God did not create you to be idle either. You must get used to working.

Shunda bobosi aytdi: - Unday bo‘lsa, azizim, o'sha mayda jonivorlar senga o‘rnak bo‘lsin. O‘rgimchak chivin va hasharotlar uchun tuzoq quradi, ushlab olgach, o‘ziga oziq qiladi. Qumursqalar bolalariga taom topadi; bir bo‘lak nonni topganida, o‘zi yemay, og‘ziga olib, xursand bo‘lib, uyiga yugurib qaytadi. Qarg‘a bolalariga uy qilish uchun o‘t yig‘adi. Ishsiz yurgan bir jon yo‘q. Seni ham Xudo bo‘sh yurishga yaratmagan, ishlashga odatlanishing kerak, – dedi.

Sonra dedesi söylüyor: - Öyleyse evladım o küçücük haşereler sana ibret olsun. Örümcek sivrisinek, sineğe av kuruyor, yakalayınca beslenmek için. Karınca çocuk çoluğuna yemek bulup, onu kendi yemeyip bulduğu ekmek kırıntısını ısırarak sevincinden evine doğru koşuyor. Kırlangıç civcivlerine yuva yapabilmek için ot dallarını topluyor. Boşboş gezen kimse yok. Seni de Allah Teala boş gezsin diye yaratmadı, çalışmaya alışman lazım- dedi.

شۇندا ئاتىسى ئېيتتى: – ئۇنداق بولسا، چىرىغىم، ئۇ كىچىككىنە جانلىقلار ساڭا ئۈلگە. ئۆمۈچۈك پاشا، چىۋىنگە قاپقان قۇراشتۇرىۋاتىدۇ، چۈشۈپ قالسا، ئۆزىگە ئوزۇق بولىدۇ. چۈمۈلە بالىلىرىغا تـاماق ئىزدەپ، بىر ناننىڭ ئۇگۇگىنى تاپقاندىن كېيىن ئۆزى يېمەي، ئېغزىدا چىشلەپ، خۇشاللىقىدىن، ئۆيىگە يۈگىرىپ قايتىپ بارىدۇ. قالىغاچ جۈجە بالىلىرىغا ئۇگا ياساش ئۈچۈن چۆپ يىغىپ يۈرىدۇ. ئىشسىز يۈرىگەن بىرمۇ جان يوق. سېنىمۇ <MS/>ئاللاھ-تائالا بوش يۈرۈشـكە ياراتمىغان، ئىشنى ئورۇنلاشقا ئادەتلىنىش كېرەك، – دېدى.

Sonra baba deyir: – O zaman, bala, bu balaca canlılar sənə ibrət olsun. Hörümçək ağcaqanad və milçəklər üçün tor qurur, onları tutub özü üçün yem edir. Qarışqa, uşaqlarına yem tapır, özü yeməyib tapdığı çörək tikəsini sevinc içində dişləyərək evinə qaçır. Qaranquş balalarına yuva qurmaq üçün ot budaqları yığır. Boş-boş gəzən heç kim yoxdur. Səni də Allah-Təala boş gəzmək üçün yaratmayıb, işləməyə öyrəşməlisən, bala – deyə nəsihət verdi.

Сәтемір жеті жасар күнінде атасынан жетім қалыпты. Күндерде бір күн Сәтемір далада ойнап жүріп, бір ескі тамның түбінде шаршаған соң сүйеніп, жан-жағына қарап жатса, бір аяғы ақсақ құмырсқа тамның төбесіне қарай өрмелеп барады да, орта шеніне барғанда құлап түседі.Тұра салып тағы да өрмелейді, манағыдан гөрі жоғарырақ барғанда тағы құлап түседі. Үшінші рет құмырсқа және тырмысады. ақыр бар күшін салып, қисая-мисая барып, тамның төбесіне шығып кетеді. Мұны көріп Сәтемір ойға қалды: Құдай-Тағаланың жаратқан жан-жануарының ең кішкентайы осы құмырсқа - екеш құмырсқа да тынбай жұмыс істеп жүр. Өзі ақсақ, бір тырмысып, екі тырмысып, жығылып, сонда да қоймай, ақыр мұратына жетті. Тамның басына шықты. Мұны көріп отырып менің де талап іздемей, жұмыссыз ойнап жүргенім ақылсыздық екен, деп ойынын тастап, қалаға барды.

When Satemir was seven years old, he lost his father and became an orphan. One day , while playing outside, he got tired and sat down to rest beside an old clay wall. As he lay there watching, he noticed a limping ant trying to climb to the top of the wall. Halfway up, the ant slipped and fell. It got up and tried again, this time reaching higher, but again, it fell. The third time, the little creature strained with all its might, stumbling and slipping, but at last it reached the top. Watching this, Satemir began to think: "Even the smallest of God’s creatures, this lame ant, never gives up working. Though it fell again and again, it didn’t stop until it reached its goal. Yet here I am, wasting my days in play and idleness. That’s foolish." He immediately stopped playing and went to the city.

Sotemir yetti yoshga kirganida bobosidan yetim qolibdi. Bir kuni Sotemir dalada o‘ynab yurganida, eski bir imorat (tosh uy) tagida charchab, unga suyangancha yotib qolsa, bir oyog‘i oqsoq chumoli imoratning tepasiga qarab chiqib ketayotganini ko‘radi. U o‘rtasiga yetganda yiqilib tushadi. Yana turib qayta chiqadi, avvalgidan ham balandroq chiqqach yana yiqiladi. Uchinchi marta ham chumoli urinadi. Nihoyat bor kuchini sarflab, qiyshayib-miyshayib bo‘lsa-da, imoratning tomiga chiqib ketadi. Buni ko‘rgan Sotemir o‘yga toladi: Xudo Taolo yaratgan jonivorlarning eng kichigi bo‘lgan shu chumoli ham tinmay mehnat qilmoqda. O‘zi oqsoq bo‘lsa ham, bir urinib, ikki urinib, yiqilib tushsa ham, baribir to‘xtamay, oxiri maqsadiga yetdi. Tomning ustiga chiqdi. Buni ko‘rib turgan men ham maqsadsiz, ish qilmay o‘ynab yurganim aqlsizlik ekan, deb o‘yinini tashlab, shaharga ketdi.

Satemir, yedi yaşındayken babasını kaybetmişti. Günlerden bir gün dışarıda oynarken, yorgunluktan eski bir damın dibine yaslanıp etrafa bakındı. O sırada, bir ayağı topal bir karıncanın damın tepesine doğru yürüdüğünü gördü. Karınca, yolun yarısına geldiğinde düştü. Yine kalktı, yeniden tırmanmaya başladı. Az önce düştüğü yerin biraz yukarısına ulaştığında tekrar düştü. Üçüncü kez denedi. Sonunda tüm gücünü toplayıp kıvrıla kıvrıla da olsa damın tepesine çıkmayı başardı. Bunu izleyen Satemir bir süre düşündü: “Allah’ın yarattığı en küçük canlılardan biri olan bu karınca bile durmadan çalışıyor. Topal olmasına rağmen bir kez, iki kez denedi, ama pes etmedi ve sonunda hedefine ulaştı. Damın tepesine çıktı. Ben ise bunu görüp hiçbir şey öğrenmeden, işsiz güçsüz gezip durursam bu akılsızlık olur,” dedi. Bu düşünceyle şehir yolunu tuttu.

سەتېمىر يەتتە يېشىدا دادىسىدىن يىتىم قالىدۇ. <FR/>كۈنلەردىڭ بىرىدە سەتېمىر تـالادا ئويناپ يۈرۈپ، ھېرىپ قالغانلىقتىن بىر ئەسكى تامغا تىكلىنىپ، يان-يېقىغا قـاراپ تۇرسى، بىر پۇتى ئاسقاق چۆمۈلە تـامنىڭ ئۈستىگە قـاراپ ئۆمەلەپ كېتىپ بېرىپ، ئوتتۇرىسىغا كەلگەندە چۈشۈپ كېتىدۇ. تۇرۇپ قايتىدىن ئۆملەيدۇ، بۇ قېتىم ئالدىڭقىدىنمۇ يۇقىرىراق چىققانتىدا يەنە يىقىلىپ چۈشۈپ كېتىدۇ. ئۈچىنچى قېتىمدە چۆمۈلە يەنە تىرىشىپ كۆرۈدۇ. ئاخىرى پۈتۈن كۈچىنى ئىشقا سېلىپ، قىيىسىق-مىيىسىق بولۇپ تـامنىڭ ئۈستىگە چىقىپ كېتىدۇ. بۇنى كۆرگەن سەتېمىر ھەيران بولۇپ، <FR/>ئويغا چۆمۈلدى: <MS/>ئاللاھ-تائالانىڭ ياراتقان ھايۋاناتلارنىڭ ئەڭ كىچىگى بولغان مۇشۇ چۆمۈلە — چۆمۈلىمۇ تىنماي ئىشلەۋاتىدۇ. ئۆزى ئاسقاق، بىر تىرىشىپ، ئىككى تىرىشىپ، يىقىلىپ، <FR/>شۇندىن كېيىنمۇ تاشلىماي، ئاخىرى <FR/>مەخسىتىگە يەتتى. تـامنىڭ ئۈستىگە چىقتى. بۇنى كۆرۈپ ئولتۇرۇپ، «مەنمۇ ھەرقانداق تىرىشچانلىق ئىزدىمەي، ئىش قىلماي يۈرگىنىم ئەقىلسىزلىك ئىكەن» دەپ، ئويۇننى تـاشلاپ، شەھەرگە كەتتى.

Sətemir yeddi yaşında olarkən atasını itirmişdi. Günlərin bir günü çöldə oynayarkən yorğunluqdan köhnə bir damın dibinə söykənib ətrafa baxdı. Elə o anda bir ayağı topal olan bir qarışqanın damın zirvəsinə doğru süründüyünü gördü. Qarışqa yolun yarısına çatanda yıxıldı. Yenə qalxdı, yenidən tırmanmağa başladı. Az əvvəl yıxıldığı yerdən bir az yuxarı qalxanda yenidən yıxıldı. Üçüncü dəfə cəhd etdi. Axırda bütün gücünü toplayıb, qıvrıla-qıvrıla da olsa, damın zirvəsinə çıxmağa nail oldu. Bunu izləyən Sətemir bir müddət düşündü: “Allahın yaratdığı ən kiçik canlılardan biri olan bu qarışqa belə, dayanmadan çalışır. Topal olmasına baxmayaraq bir, iki dəfə cəhd etdi, amma təslim olmadı və sonunda məqsədinə çatdı. Damın başına çıxdı. Mən isə bunu görüb heç nə öyrənmədən, işsiz-gücsüz gəzişsəm, bu ağılsızlıq olar,” – deyə düşündü. Bu fikirlə şəhərə doğru yollandı.

Қалада бір зор білімді, оқымысты молда бар екен, соған үй сыпыруға жалданып, ақысына оқу оқы-мыс.

There, he found a wise and learned mullah. Satemir offered to sweep the mullah’s house in exchange for lessons.

Shaharda juda bilimli, o‘qimishli bir mulla bor ekan, u kishining oldiga uy supuruvchi bo‘lib yollanib, evaziga o‘qishni o‘rganibdi.

Şehirde ilmiyle tanınan bir molla vardı. Satemir, onun evinde işçi olarak çalışmaya başladı ve karşılığında ondan ilim öğrendi.

شەھەردە بىر بۈيۈك بىلىملىك، ئوقۇمۇش موللا بار ئىكەن، سەتېمىر شۇنىڭ ئۆيىنى تازىلاشقا ئىشچى بولۇپ ياللاندى، ھەققىسىگە ئوقۇش ئوقۇپتۇمىش.

Şəhərdə elmi ilə tanınan bir molla var idi. Sətemir onun evində işçi kimi çalışmağa başladı və əvəzində ondan elm öyrəndi.

ақыр сол Сәтемір асқан данышпан, айдай әлемге патша болған.

In time, that very boy, through persistence and learning, became the great and wise ruler Satemir Khan, known throughout the world for his wisdom.

Oxir-oqibat o‘sha Sotemir ulkan donishmand bo‘lib, butun olamga mashhur podsho bo‘libdi.

Zamanla o küçük Satemir okudu, öğrendi ve sonunda bilgisiyle tanınan büyük bir padişah oldu.

ئاخىرى شۇ سەتېمىر چوڭ دانا بولۇپ، ئايدەك دۇنياغا پادىشا بولغان ئىكەن.

Zaman keçdikcə o kiçik Sətemir oxudu, öyrəndi və axırda elmi ilə tanınan böyük bir hökmdar oldu.

Петр Великий деген осы күнгі ақ патшамыздың бабасы бір күні шіркеуде тұрғанда көп адамның артқы жағында үңіліп патшаға қарап, бөркімен қалқалап қана бір нәрсені сызып тұрған балаға көзі түседі. Мұнымен бөтен кісінің ісі жоқ, жалғыз-ақ ақылы кемел патша сол бала-екеш балаға да көзін салып тұрған екен. Тілек тілеп болған соң, жұрт екі жарылып, патшаға жол беріпті. Сонда патша тұп-тура манағы балаға барады. Бала қолындағы сызумен болып тұрып, тіпті патшаның қасына келгенін де байқамай қалыпты. Сонда жұмсақ шыраймен патша сұрады:

“Once, the ancestor of our present White Tsar, Peter the Great, was standing in church. While there, he noticed a boy among the crowd at the back, peering toward the tsar and secretly sketching something, half-hidden behind his cap. No one else paid any attention to it, but the wise tsar alone kept his eye even on that little boy. After the prayers ended, the people stepped aside to clear a path for the tsar. Then the tsar walked directly toward that same boy. The child was so absorbed in his drawing that he did not even notice the tsar standing beside him. With a gentle expression, the tsar asked:”

Pyotr Buyuk - hozirgi oq podshohimizning ajdodlaridan biri, bir kuni cherkovda turganida ko‘p odamning orqa tomonida, boshqalardan yashirincha podshohga qarab, qalpog‘i bilan yuzini to‘sib olib biror narsani chizib turgan bolaga ko‘zi tushadi. Bu ishga begona kishining ishi yo‘q, faqatgina aqli yetuk podshoh o‘sha bolaga ham diqqat bilan qarab turgan ekan. Duo qilib bo‘lgach, odamlar ikki tomonga ajralib, podshohga yo‘l berishibdi. Shunda podshoh to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘sha bolaga yaqinlashadi. Bola qo‘lidagi chizmasi bilan band bo‘lib, hatto podshoh yoniga kelganini ham sezmay qolibdi. Shunda muloyim chehra bilan podshoh so‘radi:

Petr Velikiy olarak bilinen, şimdiki beyaz padişahımızın atalarından biri, bir gün kilisede dua eden kalabalığın arasında dikkatini çeken bir çocuk görür. Kalabalığın arka tarafında, şapkasının altına gizlenerek bir şeyler çizen bu çocukla kimse ilgilenmemektedir. Ancak çok zeki olan padişah, onu hemen fark eder. Dua bittikten sonra halk ikiye ayrılır ve padişaha yol açar. O da doğrudan çocuğun yanına gider. Çocuk, çizdiği şeye öylesine dalmıştır ki, padişahın geldiğini bile fark etmez. Padişah, yumuşak bir sesle sorar:

تەلەپنىڭ پايدىسى پيوتر ۋېلىكىي دېگەن بۈگۈنكى ئاق پادىشاھىمىزنىڭ بوۋىسى بىر كۈنى چېركاۋدا تۇرغاندا، كۆپ ئادەمنىڭ كەينى تەرىپىدە چۆچۈپ تۇرۇپ، پادىشاغا قاراپ، بېشىنى قالپاق بىلەن توساپ، بىر نەرسىنى سىزىۋاتقان بىر بالاىغا كۆزى چۈشۈپتۇ. باشقا ھېچكىم ئۇنىڭغا <FR/>دىققەت قىلمىسا، ئەقىلى مۇكەممەل بولغان پادىشا شۇ بالا — بالا بولسىمۇ ئۇنى بايقاپ تۇرغان ئىكەن. دۇاسىنى تىلاپ بولغاندىن كېيىن، جامائەت ئىككىگە ئايرىلىپ، پادىشاغا يول بېرىپتۇ. شۇ چاغدا پادىشا توپ-توغرا ئىلگىرىلەپ، كۆرگەن بالىغا بارىدۇ. بالا بولسا، سىزغىش بىلەن بولۇپ، پادىشانىڭ يېنىغا كېلىپ قالغىنىنىمۇ بايقىماپتۇ. پادىشا يۇمۇشاق مۇئامىلىسى بىلەن سورايدۇ:

"Pyotr Böyük" kimi tanınan indiki ağ padşahımızın babalarından biri bir gün kilsədə dua edən adamların arasında diqqətini çəkən bir uşaq görür. Kütlənin arxa tərəfində, papağının altına gizlənərək nəsə çəkən bu uşağa heç kim fikir vermirdi. Amma ağıllı padşah onu dərhal fərq edir. Dua bitdikdən sonra xalq iki yerə ayrılır və padşaha yol verir. O da birbaşa uşağın yanına gəlir. Uşaq isə çəkdiyi şeyə o qədər aludə olmuşdu ki, padşahın gəldiyini hiss etmir. Padşah sakit və mehriban səslə soruşur: