Корпустан іздеу

Патша айтады: «Жоқ, балам, олай емес, мен Асан мен Үсенді өте қатерлі қиын жолға жұмсадым. Ал сені ол қиын сапарға жұмсауға қимадым!» Хасан әкесіне жалынып, сол құсты іздеуге разылығын алып, ел-жұртымен қош айтысып, екі ағасының артынан кетеді. Қырық күн бұрын кеткен ағаларын Хасан қуып жетеді. Ағайынды үшеуі бір үлкен жолға түсіп жүре береді. Бір күндері бұлардың жүріп келе жатқан жолы үш айырылады: бір жол оңға, бір жол солға, бір жол тура бетімен. Әр жолдың басында үлкен тас тұр, тастың бетіне ойып жазған жазуы бар. Бірінші жолда «Барса, келер», екінші жолда «Барса, мүмкін келер, мүмкін келмес», үшінші жолда «Барса, келмес» деп жазылған. Асан «барса, келер» жолына түседі. Үсен «барса, мүмкін келер» жолына түседі, ал Хасан «барса келмес» жолына түсіп, жүре береді.

The king answered: – No, my son, it is not that. The road they have taken is dangerous and full of hardships. I could not bring myself to risk your life on such a perilous path. But Hasan pleaded so earnestly that his father finally gave him permission. He said farewell to his family and his people, then rode after his brothers. After many days, Hasan caught up with Asan and Usen, and the three brothers continued their journey together. One day, their road split into three paths. At the fork stood a great stone with inscriptions carved upon it. The first road said, “He who takes this way shall return.” The second said, “He who takes this way may or may not return.” The third read, “He who takes this way shall never return.” Asan took the first path, Usen the second, and Hasan bravely chose the third—the road of no return.

Podshoh aytadi: «Yo'q, bolam, unday emas, men Hasan va Husanni juda xatarli, qiyin yo'lga jo'natdim. Seni esa u qiyin safarga jo'natishga ko'zim qiymadi!» Hasan otasiga yolvorib, o'sha qushni izlashga roziligini oladi va el-yurti bilan xayrlashib, ikki akasining ortidan ketadi. Qirq kun avval ketgan akalariga Hasan yetib oladi. Uch aka-uka bir katta yo'lga tushib, ketib boradilar. Kunlarning birida ular ketayotgan yo'l uchga ayriladi: bir yo'l o'ngga, bir yo'l chapga, bir yo'l esa to'g'riga. Har bir yo'lning boshida katta tosh turibdi, toshning betiga o'yib yozilgan yozuvlar bor. Birinchi yo'lda «Borsa, kelar», ikkinchi yo'lda «Borsa, ehtimol kelar, ehtimol kelmas», uchinchi yo'lda «Borsa, kelmas» deb yozilgan. Hasan «borsa, kelar» yo'liga tushadi. Husan «borsa, ehtimol kelar» yo'liga tushadi, Hasan esa «borsa, kelmas» yo'liga tushib, ketib boraveradi.

Padişah demiş ki: “Hayır, evladım, öyle değil, ben Asan ile Üsen’i çok tehlikeli, zor bir yola gönderdim. Ama seni o zorlu yolculuğa göndermeye kıyamadım!” Hasan babasına yalvarmış, o kuşu aramaya rızasını almış, halkıyla vedalaşıp iki abisinin ardından gitmiş. Kırk gün önce giden abilerine Hasan yetişmiş. Üç kardeş büyük bir yola düşmüşler de yürümüşler. Bir gün bunların yürüdüğü yol üçe ayrılmış: Bir yol sağa, bir yol sola, bir yol da dümdüz ileriye. Her yolun başında büyük bir taş duruyormuş, taşın üzerinde oyma bir yazı varmış. Birinci yolda “Giderse, geri dönülür” yazıyormuş, ikinci yolda “Giderse, belki dönülür, belki dönülmez” yazıyormuş, üçüncü yolda ise “Giderse, dönülmez” diye yazıyormuş. Asan “giderse, dönülür” yoluna düşmüş. Üsen “giderse, belki dönülür” yoluna düşmüş, Hasan ise “giderse, dönülmez” yoluna düşmüş de yürümüş.

پادىشا ئېيتىدۇ: «ياق، بالام، ئۇنداق ئەمەس، مەن ئاسان بىلەن ھۈسەننى ناھايىتى خەتەرلىك قىيىن يولغا ئەۋەتتىم. سېنى بولسا، ئۇ قىيىن سەپەرگە ئەۋەتكىم كەلمىدى!» خاسان دادىسىغا يالۋۇرۇپ، شۇ قۇشنى ئىزدەشكە رازىلىغىنى ئېلىپ، ئەل – يۇرتى بىلەن خوشلىشىپ، ئىككى ئاكىسىنىڭ كەينىدىن كېتىدۇ. قىرىق كۈن بۇرۇن كەتكەن ئاكىلىرىنى خاسان قوغلاپ يېتىدۇ. ئاكا – ئۇكا ئۈچى بىر چوڭ يولغا چۈشۈپ مېڭىپ كېتىدۇ. بىر كۈنلىرى بۇلارنىڭ يۈرۈپ كېلىۋاتقان يولى ئۈچكە ئارىلىپ كېتىدۇ: بىر يول ئوڭغا، بىر يول سولغا، بىر يول ئۇددۇل كېتىدۇ. يوللارنىڭ بېشىدا يوغان تاش تۇرۇپتۇ، تاشنىڭ بېتىگە ئويۇپ يازغان يېزىق بار. بىرىنچى يولدا «بارسا، كېلەر»، ئىككىنچى يولدا «بارسا، مۇمكىن كېلەر، مۇمكىن كەلمەس»، ئۈچۈنچى يولدا «بارسا، كەلمەس» دەپ يېزىلغان. ئاسان «بارسا، كېلەر» يولىغا چۈشىدۇ. ھۈسەن «بارسا، مۇمكىن كېلەر» يولىغا چۈشىدۇ، خاسان بولسا «بارسا كەلمەس» يولىغا چۈشۈپ، مېڭىپ كېتىدۇ.

Padşah demiş ki: “Xeyr, övladım, elə deyil, mən Asan ilə Üseni çox təhlükəli, çətin bir yola göndərdim. Amma səni o çətin səyahətə göndərməyə qıymadım!” Həsən atasına yalvarmış, o quşu axtarmağa razılığını almış, xalqıyla vidalaşıb iki qardaşının ardından getmiş. Qırx gün əvvəl gedən qardaşlarına Həsən yetişmiş. Üç qardaş böyük bir yola düşmüşlər də yerimişlər. Bir gün bunların yeridiyi yol üçə ayrılmış: Bir yol sağa, bir yol sola, bir yol da dümdüz irəliyə. Hər yolun başında böyük bir daş dururmuş, daşın üzərində oyma bir yazı varmış. Birinci yolda “Getsə, geri dönülər” yazırmış, ikinci yolda “Getsə, bəlkə dönülər, bəlkə dönülməz” yazırmış, üçüncü yolda isə “Getsə, dönülməz” deyə yazırmış. Asan “getsə, dönülər” yoluna düşmüş. Üsen “getsə, bəlkə dönülər” yoluna düşmüş, Həsən isə “getsə, dönülməz” yoluna düşmüş də yerimiş.

Бірнеше ай, бірнеше күн жүргеннен кейін, Хасанның алдынан үлкен қала көрінеді, қаланың айналасында көп киік жайылып жүр. Хасанның осы кезде азығы таусылып, бірнеше күннен бері ас ішпей, ашығып келе жатқан кезі екен. Киіктің біреуін атып алайын деп, беліне асынған садағын алып кезене бергенде, киіктердің бәрі маңырап, Хасанды қоршап алып, мұңды дауыспен шулай кетеді. Хасан киіктерді атпайды, «бұл жануарларға не болған?» – деп ойлап, еш нәрсеге түсінбестен қаланың ішіне кіреді. Бір үлкен сарайдың ішіне кіріп: «Кім бар?» – деп дауыстап еді, ешкім жауап бермеді. Жан-жағына қарап еді, бір алтын табақтола қуырылған етті көреді, әбден ашыққан Хасан етті жемекші болып, табаққа қолын сала бергенде: «Әй, адамзат, тарт қолыңды!» – деп үсті-басы алба-жұлба, тісі ақсиған, түсінен адам қорқатын бір Кемпір келіп, бір нәрселерді айтып аузын күбірлетті де жерді теуіп қалды. Осы кезде Хасан киікке айналды. Әлгі Кемпір Хасанның мойнынан жетектеп, жаңағы маңырап Хасанның алдынан шыққан киіктерге апарып қосты. Хасан адам түрінен айырылғанмен, ақылынан адаспады. Көп киіктерден бөлініп, жаңағы өзі келген жолына түсіп, келген жағына қарай жүре береді. Бірнеше күн өткеннен кейін алдынан жаңадан соғылған үлкен сәулетті бір сарай көрінеді. Киік болған Хасан сол сәулетті сарайдың ішіне кірді, алдынан бір сұлу қыз шығып, киікке қарап: «Сен киік емессің ғой, адамзатсың ғой, егер де мен сені адам қалпына келтірсем, сен мені аласыңба?» – деп сұрап еді, киік – Хасан тіл қатпады.

After many months and days of travel, Hasan saw a great city in the distance. Around its walls grazed countless deer. By this time, he had run out of food and had not eaten for several days. He took his bow to shoot one of the deer, but as soon as he drew the string, the animals surrounded him, crying out in sorrowful voices. Startled, Hasan lowered his bow. – What is wrong with these creatures? – he wondered, and went on toward the city. He entered a grand palace and called out: – Is anyone here? No one answered. Looking around, he saw a golden platter filled with roasted meat. Starving, he reached out to take some, when suddenly a ragged old woman appeared before him, her face twisted and her teeth gleaming white. – Stop, human! – she cried. She muttered strange words, stamped her foot upon the ground—and in that instant, Hasan turned into a deer. The old woman seized him by the neck and led him to join the herd of deer he had seen outside. Though transformed, Hasan kept his human mind. Breaking away from the others, he followed the path back the way he had come. After several days, he came upon a magnificent palace newly built, shining in the sun. Hasan, still in the shape of a deer, entered the hall. A beautiful young woman came out to meet him and said: – You are not truly a deer, are you? You are a man. If I restore your human form, will you take me as your wife? But the deer Hasan stood silent.

"Bir necha oy, bir necha kun yurganidan keyin, Hasanning oldidan ulkan shahar ko‘rinadi, shaharning atrofida ko‘plab kiyiklar o‘tlab yuribdi. Hasanning shu paytda ozig‘i tugab, bir necha kundan beri ovqat yemay, och qolib kelayotgan vaqti ekan. Kiyiklardan birini otib olay deb, beliga osilgan kamonini olib mo‘ljalga olganida, hamma kiyiklar ma’rab, Hasanni o‘rab olishadi va mungli ovoz bilan shovqin sola boshlaydilar. Hasan kiyiklarni otmaydi, «bu jonivorlarga nima bo‘lgan?» – deb o‘ylab, hech narsani tushunmasdan shahar ichiga kiradi. Bir ulkan saroyning ichiga kirib: «Kim bor?» – deb ovoz bergan edi, hech kim javob bermadi. Atrofga qarab edi, bir oltin tovoq to‘la qovurilgan go‘shtni ko‘radi, obdon ochqagan Hasan go‘shtni yemoqchi bo‘lib, tovoqqa qo‘l uzatganida: «Ey, odamzod, tort qo‘lingni!» – deb, usti-boshi shalvirdagan, tishi oqshagan, chehrasidan odam qo‘rqadigan bir kampir kelib, nimalardir deb og‘zini pichirlatdi-da, yerni tepib qoldi. Shu paytda Hasan kiyikka aylandi. Haligi kampir Hasanni bo‘ynidan yetaklab, boyagi ma’rab Hasanning oldidan chiqqan kiyiklar orasiga olib borib qo‘shdi. Hasan odam qiyofasidan ayrilgan bo‘lsa-da, aqlidan adashmadi. Ko‘p kiyiklardan ajralib, boyagi o‘zi kelgan yo‘liga tushib, kelgan tomoniga qarab ketaverdi. Bir necha kun o‘tgach, oldidan yangi qurilgan ulkan hashamatli bir saroy ko‘rinadi. Kiyik bo‘lgan Hasan o‘sha hashamatli saroyning ichiga kirdi, oldidan bir go'zal qiz chiqib, kiyikka qarab: «Sen kiyik emassan-ku, odamzodsan-ku, agar men seni odam holiga keltirsam, sen meni xotinlikka olasanmi?» – deb so‘radi, kiyik – Hasan esa til qotmadi (javob bermadi).

Birkaç ay, birkaç gün yürüdükten sonra, Hasan’ın önünden büyük bir şehir görünmüş, şehrin etrafında bir sürü ceylan otluyormuş. Hasan’ın bu sırada azığı tükenmiş, birkaç günden beri yemek yemeden, açlıktan bitkin düşmüş. Ceylanlardan birini vurayım diye, beline astığı yayını alıp germeye başladığında, ceylanların hepsi meleyerek, Hasan’ı kuşatıp, hüzünlü bir sesle gürültü etmişler. Hasan ceylanları vurmamış, “bu hayvanlara ne oldu?” diye düşünmüş, hiçbir şeye anlam veremeden şehrin içine girmiş. Büyük bir sarayın içine girip: “Kim var?” diye seslenmiş, ama kimse cevap vermemiş. Dört bir yana bakmış, bir altın tabak dolusu kızarmış et görmüş, iyice acıkmıştı Hasan eti yiyeyim diye tabağa elini uzattığında: “Hey, insanoğlu, çek elini!” diye üstü başı perişan, dişleri sırıtan, görünüşünden insanın korkacağı bir kocakarı gelmiş, bir şeylermırıldanmış da yeri tekmelemiş. Tam o sırada Hasan ceylana dönüşmüş. O kocakarı Hasan’ın boynundan çekip, demin meleyerek Hasan’ın önüne çıkan ceylanların arasına katmış. Hasan insan suretinden ayrılmış olsa da, aklından şaşmamış. Bir sürü ceylandan ayrılmış, az önce geldiği yola düşmüş ve geldiği yöne doğru yürümüş. Birkaç gün geçtikten sonra önünden yeni yapılmış büyük, gösterişli bir saray görünmüş. Ceylana dönüşen Hasan o gösterişli sarayın içine girmiş, önünden güzel bir kız çıkmış, ceylana bakıp: “Sen ceylan değilsin ki, insansın sen, eğer ben seni insan haline getirirsem, sen beni alır mısın?” diye sormuş, ceylan – Hasan hiç ses çıkarmamış.

بىر نەچچە ئاي، بىر نەچچە كۈن يۈرگەندىن كېيىن، خاساننىڭ ئالدىدىن يوغان شەھەر كۆرىنىدۇ، شەھەرنىڭ ئەتراپىدا كۆپ كېيىك ئوتلاپ يۈرگەن. خاساننىڭ <FR/>مۇشۇ ۋاقىتتا قوسۇقى ئېچىپ، بىر نەچچە كۈندىن بېرى ئاش ئىچمەي، ئېچىقاپ كېلىۋاتقان ۋاقتى ئىكەن. كېيىكنىڭ بىرىنى ئېتىۋالاي دەپ، بېلىگە ئېسىلغان ئوقىيانى ئېلىپ كۆزلىگەن چاغدا، كېيىكلەرنىڭ ھەممىسى ھاڭىراپ، خاساننى قورشاپ ئېلىپ، مۇڭلۇق ئاۋازى بىلەن چۇلاپ كېتىدۇ. خاسان كېيىكلەرنى ئاتمايدۇ، «بۇ ھايۋانلارغا نېمە بولغان؟» – دەپ ئويلاپ، ھېچ نەرسىنى چۈشەنمەستىن شەھەرنىڭ ئىچىگە كىرىدۇ. بىر يوغان ساراينىڭ ئىچىگە كىرىپ: «كىم بار؟» – دەپ ئاۋازىنى چىقىرىدۇ، ھېچ كىم جاۋاپ بەرمەيدۇ. يان – يېقىغا قارايدۇ، بىر <MS/>ئالتۇن تاۋاق تولغان قورۇلغان گۆشنى كۆرىدۇ، تازا ئېچىققان خاسان گۆشنى يېمەكچى بولۇپ، <MS/>تاۋاققا قولىنى سالاي دېگەندە: «ھەي، ئادەمزات، تارت قولۇڭنى!» – دەپ ئۈستى – بېشى ئالا – بۇلا، چىشى قىيسىغان، تۈرىدىن ئادەم قورقىدىغان بىر <MS/>موماي كېلىپ، <FR/>بىر نەرسىلەرنى ئېيتىپ ئېغىزىدە پىچىرلىدىدە يەرنى تېپىدۇ. <FR/>مۇشۇ ۋاقىتتا خاسان كېيىككە ئاينىلىدۇ. ھېلىقى <MS/>موماي خاساننىڭ بوينىدىن يېتەكلەپ، يېڭىلا ھاڭىراپ خاساننىڭ ئالدىدىن چىققان كېيىكلەرگە ئاپىرىپ قوشتى. خاسان ئادەم تۈرىدىن ئايرىلغان بىلەن، ئەقلىدىن كەتمىدى. كۆپ كېيىكلەردىن بۆلۈنۈپ، يېڭىلا ئۆزى كەلگەن يولىغا چۈشۈپ، كەلگەن تەرىپىگە قاراپ ماڭىۋەردى. بىر نەچچە كۈن ئۆتكەندىن كېيىن ئالدىدىن يېڭىدىن تۇرغۇزۇلغان يوغان ھاشىمەتلىك بىر ساراي كۆرىنىدۇ. كېيىك بولغان خاسان شۇ ھاشىمەتلىك ساراينىڭ ئىچىگە كىردى، ئالدىدىن بىر چىرايلىق قىز چىقىپ، كېيىككە قاراپ: «سەن كېيىك ئەمەسسەنغۇ، ئادەمزاتسەنغۇ، ئەگەردە مەن سېنى ئادەم قېلىپىڭغا كەلتۈرسەم، سەن مېنى ئالامسەن؟» – دەپ سورىغاندى، كېيىك – خاسان تىل قاتمىدى.

Bir neçə ay, bir neçə gün yürüdükdən sonra, Həsənin önündən böyük bir şəhər görünmüş, şəhərin ətrafında bir sürü ceyran otlayırmış. Həsənin bu zaman azuqəsi tükənmiş, bir neçə gündən bəri yemək yemədən, aclıqdan bitkin düşmüş. Ceyranlardan birini vurayım deyə, belinə asdığı yayını alıb gərməyə başladığında, ceyranların hamısı mələyərək, Həsəni quşadıb, hüznlü bir səslə gurultu etmişlər. Həsən ceyranları vurmamış, “bu heyvanlara nə oldu?” deyə düşünmüş, heç bir şeyə anlam verə bilmədən şəhərin içinə girmiş. Böyük bir sarayın içinə girib: “Kim var?” deyə səslənmiş, amma heç kim cavab verməmiş. Dörd bir yana baxmış, bir qızıl boşqab dolusu qızarmış ət görmüş, yaxşıca acmışdı Həsən əti yeyim deyə boşqaba əlini uzatdığında: “Hey, insanoğlu, çək əlini!” deyə üstü-başı pərişan, dişləri sırıtan, görünüşündən insanın qorxacağı bir qocaqarı gəlmiş, bir şeylər mırıldanmış da yeri təpikləmiş. Tam o zaman Həsən ceyrana dönüşmüş. O qocaqarı Həsənin boynundan çəkib, dəmin mələyərək Həsənin önünə çıxan ceyranların arasına qatmış. Həsən insan surətindən ayrılmış olsa da, ağlından şaşmamış. Bir sürü ceyrandan ayrılmış, az əvvəl gəldiyi yola düşmüş və gəldiyi yönə doğru yerimiş. Bir neçə gün keçdikdən sonra önündən yeni tikilmiş böyük, göstərişli bir saray görünmüş. Ceyrana dönüşən Həsən o göstərişli sarayın içinə girmiş, önündən gözəl bir qız çıxmış, ceyrana baxıb: “Sən ceyran deyilsən ki, insansan sən, əgər mən səni insan halına gətirsəm, sən məni alarsanmı?” deyə soruşmuş, ceyran – Həsən heç səs çıxarmamış.

«Бұл адамзат айдаһарды өлтіріп , бізді ажалдан құтқарды», – деді. Самұрық Хасанға үлкен алғыс айтып, не жұмыспен келгенін сұрады және де «қандай жәрдем керек?» – деді. Хасан басынан кешкен уақиғаны жасырмай айтып берді және перілердің жеріне жеткізіп тастауды өтінді. Самұрық «мақұл» деп, жол қамына кірісті. Балапандарына өзі қайтып келгенше жетерлік ауқат жинап беріп, жолда жейтін ауқатын алып, үстіне Хасанды мінгізіп, перінің жеріне қарай ұшады. Самұрық бір жетіұшады, мұхиттан өтеді, шөлден өтеді, от дариясынан өтуге жақындағанда, жейтін тамағы таусылып, басы айналып, көзі қарауытқан самұрық састы.

– This human killed the dragon and saved our lives. Grateful, the Samruk thanked Hasan, asked who he was and what help he needed, and promised to carry him to the land of the fairies. She gathered provisions for the journey, loaded up food for the chicks, set Hasan upon her back, and took off toward the fairy realm. The Samruk flew a whole week, crossed seas and deserts. When they came close to the river of fire, her stores were nearly exhausted; she grew dizzy and faint.

«Bu odamzot ajdarhoni o‘ldirib, bizni ajaldan qutqardi», – deyishdi. Samurug‘ Hasanga katta rahmat aytib, nima ish bilan kelganini so‘radi va «qanday yordam kerak?» – dedi. Hasan boshidan kechirgan voqeani yashirmay aytib berdi va parilar yurtiga yetkazib qo‘yishni o‘tindi. Samurug‘ «ma’qul» deb, yo‘l tadorigiga kirishdi. Jo‘jalariga o‘zi qaytib kelguncha yetadigan ozuqa yig‘ib berib, yo‘lda yeydigan ovqatini olib, ustiga Hasanni mindirib, parilar yurti tomon uchib ketdi. Samurug‘ bir hafta uchdi, ummondan o‘tdi, cho‘llardan o‘tdi, olov daryosidan o‘tishga yaqinlashganda, yeydigan taomi tugab, boshi aylanib, ko‘zi tinib, Samurug‘ shoshib qoldi.

“Bu insan ejderhayı öldürüp bizi ölümden kurtardı,” demişler. Zümrüdüanka Hasan’a büyük teşekkür etmiş, ne iş için geldiğini sormuş ve “ne yardım istersin?” demiş. Hasan başından geçen olayı hiç saklamadan anlatmış ve perilerin diyarına bırakılmayı rica etmiş. Zümrüdüanka “peki” demiş, yol hazırlığına girişmiş. Yavrularına kendisi dönene kadar yetecek kadar yiyecek toplayıp vermiş, yolda yiyeceği azığını almış, üzerine Hasan’ı bindirip perinin diyarına doğru uçmuş. Zümrüdüanka bir hafta uçmuş, okyanusu geçmiş, çölü geçmiş, ateş nehrini geçmeye yaklaştığında, yiyeceği tükenmiş, başı dönmüş, gözleri kararan zümrüdüanka şaşırmış.

«بۇ ئادەمزات ئەجداھانى ئۆلتۈرۈپ، بىزنى ئە جەلدىن قۇتقاردى»، – دەيدۇ. سامرۇق خاسانغا چوڭ رەخمەت ئېيتىپ، قانداق ئىش بىلەن كەلگىنىنى سورايدۇ يەنىمۇ «قانداق ياردەم كېرەك؟» – دېدى. خاسان بېشىدىن كەچكەن ۋەقەنى يوشۇرماي ئېيتىپ بەردى يەنەئى پەرىلەرنىڭ يېرىگە يەتكۈزۈپ تاشلاشنى ئۆتىنىدۇ. سامرۇق «ماقۇل» دەپ، يول غېمىگە كىرىشتى. چۈجىلىرىگە ئۆزى قايتىپ كەلگىچە يېتەرلىك يېمىش يىغىپ بېرىپ، يولدا يەيدىغان يېمىشىنى ئېلىپ، ئۈستىگە خاساننى مىڭگۈزۈپ، پەرىنىڭ يېرىگە قاراپ ئۇچىدۇ. سامرۇق بىر ھەپتە، مۇخىتتىن ئۆتىدۇ، چۆلدىن ئۆتىدۇ، ئوت دەرىياسىدىن ئۆتۈشكە يېقىنلىغاندا، يەيدىغان تامىغى تۈگەپ قېلىپ، بېشى ئايلىنىپ، كۆزى قاراڭغۇلىغان سامرۇق ھاردى.

“Bu insan əjdahanı öldürüb bizi ölümdən qurtardı,” deyiblər. Zümrüdü Ənqa Həsənə böyük təşəkkür etmiş, nə iş üçün gəldiyini soruşmuş və “nə kömək istəyirsən?” demiş. Həsən başından keçən hadisəni heç gizlətmədən danışmış və pərilərin diyarına buraxılmağı xahiş etmiş. Zümrüdü Ənqa “yaxşı” demiş, yol hazırlığına girişmiş. Balalarına özü qayıdana qədər yetəcək qədər yemək toplayıb vermiş, yolda yeyəcəyi azığını almış, üstünə Həsəni mindirib pərinin diyarına doğru uçmuş. Zümrüdü Ənqa bir həftə uçmuş, okeanı keçmiş, səhranı keçmiş, atəş çayını keçməyə yaxınlaşanda, yeyəcəyi qurtarmış, başı gicəllənmiş, gözləri qaralan Zümrüdü Ənqa çaşırmış.

Хасан үш күнде қайтып келуге уәде беріп, қалаға қарай кетеді. Қала өте сұлу екен, ылғи алтыннан соғылған, бұрын мұндай сұлу қала көрмеген Хасан қаланы тамашалап, құсты да, самұрықты да ұмытып кетеді. Хасан бір кезде қаланы аралап жүріп, бір үлкен тамаша соғылған сарайға кіреді. Сарайдың ішінде қырық қыз ұйықтап жатыр, ар жағында оңаша бір бөлмеде алтын кереуеттің үстінде тағы бір қыз ұйықтап жатыр. Одан әрі тағы бір бөлмеге кіріп еді – жаюлы дастарқан, неше түрлі тамақ. Тамақтан алып жейін деп еді, бір нәрсе шаңқ ете қалды: «Әй, адамзат, біреудің тамағын неге рұқсатсыз жейсің?» – деп күліп жібергенде, аузынан будақ-будақ гүл түседі. Хасан қараса, өзінің іздеп жүрген құсы екен, алтын қапаста отыр. Хасан қуанып кетті. Құсты алып, самұрыққа тез қайтпақшы болып, құсқа ұмтылғанда, құс шар ете түсті. «Сен мені алып кете алмайсың. Егер де мен ащы дауысыммен сайрасам, осы қаладағы ұйықтап жатқан перілердің бәрі оянады. Ал сенің бір мысқал етің бұл жерде мың ділда тұрады, мені ескертпеді деп өкпелеме, ендігісін өзің біл», – деді. Хасан құсқа жалынып, жылай берді. Жолда көрген уақиғаларын және де құстың бұрынғы иесімен қосылмақшы болып уәделескенін айтты. Құс Хасанның көңілін қимай: «Мақұл, мені алып кете ғой, бірақ жолда көрген оқиғаларыңды айтып хат жазып, ана бөлек бөлмеде ұйықтап жатқан қыздың қалтасына сал», – деді. Хасан құстың айтқанын орындады. Содан кейін құсты алып, самұрыққа келді. Самұрық енді болмаса ұшып кетейін деп отыр екен. Хасан құспен самұрықтың арқасына мініп, көп қиындық көрмей, самұрықтың балапандарына аман-есен жетті. Ар жағына жету үшін самұрық қанатының бір қауырсынын үзіп берді. Хасан құспен самұрықтың қанатының қауырсынына мініп, уәделескен қызына келді. қыз қуанып, Хасанды, құсты бар ынтасымен қарсы алды. Бірнеше күн демалған соң, Хасан қызды, құсты алып, самұрық берген қауырсынға мініп, еліне қарай жүріп кетті. Бірнеше күн жүрген соң, алдынан жаяу келе жатқан бір адамға жолықты. Қараса, өзінің ортаншы ағасы Үсен екен, жолда жол азығы таусылып, бір байдың малын бағып, күнін көрген, содан кейін еліне жаяуқайтып келе жатыр екен. Өзі әбден аштықтан азған, киімдері тозған. Хасан Үсенді суға түсіріп, үстіне жаңа киімдер кигізді, тамаққа әбден тойғызды. Сөйтіп, өздерімен бірге қауырсынға мінгізіп келе жатса, Үсеннің халінен де жаман азып-тозған, биті торғайдай, мойны ырғайдай болған Асанға кездеседі. Хасан Асанды да Үсен сияқты тамаққа тойғызып, киіндіріп алып, қауырсынға мінгізіп алып жүреді. Бір күні бұлар бір жерге келіп қонады. Осы кезде Асан мен Үсен екеуі ақылдасады. «Біздің әкеміз бұрын да біз екеуімізден Хасанды жақсы көруші еді, енді Хасан елге барған соң, құсты мен таптым, қызды да өзім таптым дер, ал бізді аштан өлейін деп келе жатқан жерінен өзім тамаққа тойындырып алдым дер. Әкеміз екеуіміздің байға жалданып, мал баққанымызды естісе, менің атыма дақ келтірдіңдер деп дарға асуы да мүмкін. Қайткен күнде де Хасанның көзін жою керек, содан кейін құсты өзіміз тауып алып келдік дейміз», – дейді. Екеуі осылай етіп келісіп, Хасанға келеді. «Бізге құдықтан су алып бер», – дейді. Хасан «мақұл» деп, беліне жіп байлап, терең шыңырау құдыққа түседі. Асан мен Үсен Хасан құдықтың дәл ортасына жетісімен жіпті пышақпен кесіп жібереді. Хасанды құдыққа тастағаннан кейін Асан мен Үсен Қызды «мен аламын», «мен аламын » деп таласып қалады. Қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетеді. Асан мен Үсен құсты алып, еліне келеді. Әкесіне құсты алып келгенін баяндайды. Патша Асан мен Үсеннен: «Хасан қайда?» – деп сұрайды. Асан мен Үсен: «Хасан біздің айтқанымызға көнбей, теңіздің суына шомылып жатқанда, жайын жұтып кетті. Бірақ біз жайынды өлтірдік, Хасанның кегін алдық», – дейді.

Hasan promised to return within three days and set off toward the city. The city was more beautiful than any he had seen, everything gilded in gold, and Hasan, dazzled, forgot both the Samruk and the bird for a time as he wandered its streets. Eventually he came upon a magnificent palace. Inside lay forty sleeping maidens; in a separate chamber, on a golden bed, another girl slept alone. In the next room he found a laid table piled with every kind of food. Starving, Hasan reached out to take a bite when something suddenly stirred and a voice laughed: – Stop, human, why do you eat another’s food without permission? Flowers poured from that voice as it laughed, and Hasan saw, to his astonishment, the very bird he had sought, perched inside a golden cage. Joy leapt in him. He grabbed the cage and tried to leave at once for the Samruk, but the bird drooped and spoke: – You cannot carry me away. If I sing with my true voice, I will wake every sleeping fairy in this city. As for your single scrap of flesh, value here is counted in thousands of treasures, do not blame me for warning you; know what you choose. Hasan begged and wept, telling the bird about his journey and that he had promised to return to a girl who had helped him. The bird was moved and finally agreed: – Very well. Take me, but on the way write down your story and tuck the letter into the pocket of the girl who sleeps in that other chamber. Hasan did exactly as it ordered. He took the bird, returned to the Samruk, and together they flew back. When they reached the girl the Samruk’s feather had promised to the bride, the bird alighted and the girl welcomed Hasan with all her joy. After a few days’ rest, Hasan mounted the Samruk again, carrying the bird and the bride. The Samruk gave Hasan one of her great feathers to ride upon as she continued her flight home. A few days later, while traveling, Hasan met a man on foot. It was his middle brother Usen, thin, hungry, having tended another man’s flock in hard times, now returning home on foot. Hasan washed Usen, clothed him in fresh garments, and fed him until he was full. Mounted on the Samruk’s feather, they rode on and soon came upon Asan, their eldest, in even worse plight, gaunt, tattered clothes, infested and bowed with hunger. Hasan fed and clothed Asan as well, lifted them both onto the feather, and carried them onward. One night, the brothers made camp. Asan and Usen whispered together: – Our father has always favored Hasan. When he comes home and claims the bird and the girl he found, he will say he did it all. – We, who were away tending flocks, will be accused and perhaps even executed. – In any case, we must remove Hasan’s eyes from our path; then we will say we found the bird and bring it to father ourselves. So they agreed on wicked plans and approached Hasan. – Bring us water from the well, – they said. Hasan agreed, tied a rope around his waist, and went down into the deep well. When he reached the middle, Asan and Üsen suddenly cut the rope with a knife. After throwing Hasan into the well, Asan and Üsen began to argue, who would take the girl as his wife. The girl refused both of them and wandered off into the wilderness. Asan and Üsen took the bird and returned home. They told their father that they had brought the bird. The king asked — Where is Hasan? Asan and Üsen replied — Hasan did not listen to us. While bathing in the sea, a giant fish swallowed him. But we killed the fish and avenged him.

Hasan uch kunda qaytib kelishga va’da berib, shahar tomon ketadi. Shahar juda go‘zal ekan, butunlay oltindan qurilgan. Ilgari bunday go‘zal shaharni ko‘rmagan Hasan shaharni tomosha qilib, qushni ham, Semurg‘ni ham unutib qo‘yadi. Hasan bir payt shaharni aylanib yurib, juda muhtasham qurilgan bir saroyga kiradi. Saroy ichida qirq qiz uxlab yotibdi, narigi tomondagi alohida bir xonada, oltin karavot ustida yana bir qiz uxlab yotgan ekan. Undan keyin yana bir xonaga kirsa – yozilgan dasturxon, turli-tuman taomlar. Taomdan olib yemoqchi bo‘lgan edi, bir narsa jaranglab ovoz berdi: «Ey, odamzod, birovning ovqatini nega ruxsatsiz yeysan?» – deb kulib yuborganida, og‘zidan dasta-dasta gullar to‘kiladi. Hasan qarasa, o‘zi izlab yurgan qushi ekan, oltin qafasda o‘tiribdi. Hasan quvonib ketdi. Qushni olib, Semurg‘ning oldiga tezroq qaytmoqchi bo‘lib qushga intilganida, qush chirillab yubordi: «Sen meni olib keta olmaysan. Agar men achchiq ovozim bilan sayrasam, bu shahardagi uxlab yotgan parilarning barchasi uyg‘onadi. Sening bir misqol go‘shting bu yerda ming tilla turadi, meni ogohlantirmadi deb o‘pkalama, qolganini o‘zing bil», – dedi. Hasan qushga yolvorib, yig‘lay boshladi. Yo‘lda ko‘rgan voqealarini va qushning avvalgi egasi bilan qovushmoqchi bo‘lib va’dalashganini aytdi. Qush Hasanning ko‘nglini qiya olmay... — Xo‘p, meni olib ket, lekin yo‘lda ko‘rgan voqealaringni aytib, xat yozib, uni narigi xonada uxlab yotgan qizning cho‘ntagiga solib qo‘y, — dedi. Hasan qushning aytganini bajardi. Shundan so‘ng qushni olib, Samruqning oldiga keldi. Samruq endi uchib ketmoqchi bo‘lib turgan ekan. Hasan qush bilan birga Samruqning ustiga minib, ko‘p qiyinchilik ko‘rmay, Samruqning jo‘jalariga omon-esen yetib bordi. Orqaga qaytishi uchun Samruq qanotidan bitta pat uzib berdi. Hasan qush bilan shu patga minib, va’dalashgan qizining oldiga keldi. Qiz xursand bo‘lib, Hasanni va qushni chin dildan kutib oldi. Bir necha kun dam olgach, Hasan qizni va qushni olib, Samruq bergan patga minib, yurtiga qarab yo‘lga tushdi. Bir necha kun yo‘l yurgach, oldidan piyoda kelayotgan bir odamga duch keldi. Qarasa, bu o‘rtancha akasi Husan ekan. Yo‘lda oziq-ovqati tugab, bir boyning molini boqib kun kechirgan, keyin esa yurtiga piyoda qaytayotgan ekan. O‘zi ochlikdan ancha ozib-to‘zigan, kiyimlari ham yirtilib ketgan edi. Hasan Husanni yuvintirib, ustiga yangi kiyimlar kiydirdi, qornini to‘ydirib ovqatlantirdi. So‘ng uni ham o‘zlari bilan patga mindirib olib ketdi. Yo‘lda Husandan ham battarroq ahvolga tushgan, bit bosgan, bo‘yni cho‘pday ingichka bo‘lib qolgan Hasanga duch kelishdi. Hasan uni ham Husan kabi ovqatlantirib, kiyintirib, patga mindirib yo‘lida davom etdi. Bir kuni ular bir joyga kelib tunab qolishdi. Shu payt Husan bilan ikkinchi Hasan o‘zaro maslahatlashib olishdi: - Otamiz ilgari ham Hasanni bizdan ko‘ra ko‘proq yaxshi ko‘rardi. Endi Hasan yurtga borgach, «qushni men topdim, qizni ham men topdim», deydi. Bizni esa «ochlikdan o‘lay deb kelayotgan joyidan men ovqatlantirdim», deydi. Agar otamiz bizning boyga yollanib mol boqib yurganimizni bilib qolsa, «nomimizga dog‘ tushirdingiz», deb bizni ham qattiq jazolashi mumkin. Qanday bo‘lmasin, Hasanning ko‘zini yo‘qotish kerak, shundan keyin qushni o‘zimiz topib keldik, deymiz, - deyishdi. Shu fikrga kelishib olib, Hasanning oldiga kelishdi: -Bizga quduqdan suv olib ber, - deyishdi. Hasan «xo‘p» deb, beliga arqon bog‘lab, chuqur quduqqa tushdi. Hasan quduqning o‘rtasiga yetgan zahoti Husan bilan ikkinchi Hasan arqonni pichoq bilan kesib yuborishdi. Hasanni quduqqa tashlab ketgach, Husan bilan Hasan qizni «men olaman», «yo‘q, men olaman» deb tortishib qolishdi. Qiz esa ikkoviga ham tegmay, yolg‘iz holda sahroga ketib qoldi. Husan bilan Hasan qushni olib, yurtiga qaytishdi. Otalariga qushni olib kelganlarini aytib berishdi. Podsho esa Husan bilan Hasandan so‘ray boshladi… «Hasan qayerda?» - deb so‘raydi. Hasan va Husan: "Hasan bizning so‘zimizga quloq solmay, dengizda cho‘milayotganda, yoyini yutib yubordi. Lekin biz yaylovni o‘ldirdik, Hasanning qasosini oldik."

Hasan üç günde geri gelmeye söz vermiş ve şehre doğru gitmiş. Şehir çok güzel, hep altından yapılmış, daha önce böyle güzel bir şehir görmeyen Hasan şehri hayranlıkla seyrederken, kuşu da, zümrüdüankayı da unutup gitmiş. Hasan bir ara şehri dolaşırken, çok güzel yapılmış büyük bir saraya girmiş. Sarayın içinde kırk kız uyuyormuş, arka tarafta ayrı bir odada altın bir yatağın üzerinde bir kız daha uyuyormuş. Ondan sonra bir odaya daha girmiş serili bir sofra, türlü türlü yiyecekler. Yemekten alıp yiyeyim derken, bir şey çın diye ses çıkarmış: “Hey, insanoğlu, başkasının yemeğini neden izinsiz yiyorsun?” diye gülünce, ağzından top top çiçekler düşmüş. Hasan bakmış ki, kendi aradığı kuştu, altın bir kafeste oturuyormuş. Hasan çok sevinmiş. Kuşu alıp zümrüdüankaya çabucak dönmek için kuşa doğru atıldığında, kuş cıyaklamış. “Sen beni alıp gidemezsin. Eğer ben acı sesimle ötersem, bu şehirdeki uyuyan perilerin hepsi uyanır. Senin bir gram etin bu yerde bin dinar eder, beni uyarmadı deme, gerisini sen bilirsin,” diye söylemiş. Hasan kuşa yalvarıp ağlamaya başlamış. Yolda gördüğü olayları ve kuşun önceki sahibiyle birleşmek için sözleştiğini anlatmış. Kuş Hasan’ın gönlünü kıyamamış: “Pekala, beni alıp götür ama yolda gördüğün olayları yazıp, o ayrı odada uyuyan kızın cebine koy,” diye söylemiş. Hasan kuşun dediğini yapmış. Ondan sonra kuşu alıp zümrüdüankaya gelmiş. Zümrüdüanka tam da uçup gidecekmiş. Hasan kuşla birlikte zümrüdüankanın sırtına binmiş, çok zorluk görmeden, zümrüdüankanın yavrularına sağ salim ulaşmış. Ötesine geçmek için zümrüdüanka kanadından bir tüy koparıp vermiş. Hasan kuşla birlikte zümrüdüankanın kanadının tüyüne binmiş, sözleştiği kızın yanına gelmiş. Kız sevinmiş, Hasan’ı, kuşu tüm içtenliğiyle karşı almış. Birkaç gün dinlendikten sonra, Hasan kızı, kuşu alıp, zümrüdüankanın verdiği tüyün üzerine binmiş, ülkesine doğru yola çıkmış. Birkaç gün yürüdükten sonra, önünden yaya gelen bir adama rastlamış. Bir bakmış ki, kendi ortanca abisi Üsen’miş, yolda azığı tükenmiş, bir zenginin hayvanlarını güderek geçimini sağlamış, ondan sonra ülkesine yaya olarak geri dönüyormuş. Kendisi açlıktan iyice zayıflamış, giysileri eskimiş. Hasan, Üsen’i temizler, üzerine yeni giysiler giydirir, yemekle iyice doyurmuş. Böylece onları da yanına alıp tüye bindirerek gelirken, Üsen’in halinden bile daha kötü zayıflamış, bir deri bir kemik, bitap düşmüş Asan’a rastlamış. Hasan, Asan’ı da Üsen gibi yemekle doyurmuş, giydirmiş ve tüye bindirip getirmiş. Bir gün bunlar bir yere gelip konmuşlar. Tam o sırada Asan ile Üsen ikisi konuşmuşlar. “Bizim babamız eskiden de ikimizden Hasan’ı daha çok severdi, şimdi Hasan ülkeye varınca, kuşu ben buldum, kızı da ben buldum der, bizi de açlıktan öleyim derken kendim yemekle doyurdum der. Babamız ikimizin zengine kiralandığımızı, hayvan güttüğümüzü duyarsa, adıma leke sürdünüz diye idam edebilir. Ne olursa olsun Hasan’ı yok etmek gerek, ondan sonra kuşu biz bulup getirdik deriz,” demişler. İkisi böylece anlaşıp, Hasan’ın yanına gelmişler. “Bize kuyudan su getirir misin,” demişler. Hasan “peki” demiş, beline ip bağlayıp, derin kuyuya inmiş. Asan ile Üsen, Hasan kuyunun tam ortasına ulaşır ulaşmaz ipi bıçakla kesmişler. Hasan’ı kuyuya attıktan sonra Asan ile Üsen kızı “ben alırım”, “ben alırım” diye tartışmaya başlamışlar. Kız ikisine de varmamış, ıssız yerlere savrulup gitmiş. Asan ile Üsen kuşu alıp, ülkelerine gelmişler. Babalarına kuşu getirdiklerini anlatmışlar. Padişah Asan ile Üsen’den: “Hasan nerede?” diye sormuş. Asan ile Üsen: “Hasan bizim sözümüzü dinlemedi, denizin suyunda yıkanırken, yayın yuttu. Ama biz yayını öldürdük, Hasan’ın intikamını aldık,” demişler.

خاسان ئۈچ كۈندە قايتىپ كېلىشكە ۋەدە بېرىپ، شەھەرگە قاراپ كېتىدۇ. شەھەر ناھايىتى چىرايلىق ئىكەن، پەقەت <MS/>ئالتۇندىن سوقۇلغان، بۇرۇن مۇنداق چىرايلىق شەھەر كۆرمىگەن خاسان شەھەرنى كۆرۈپ، قۇشنىمۇ، سامرۇقنىمۇ ئۇنتۇپ كېتىدۇ. خاسان بىر ۋاقىتتا شەھەرنى ئارىلاپ يۈرۈپ، بىر يوغان كارامەت ياسالغان سارايغا كىرىدۇ. ساراينىڭ ئىچىدە قىرىق قىز ئۇخلاپ ياتىدۇ، يېنىدا بولسا بۆلەك بىر بۆلمىدە <MS/>ئالتۇن كاراۋەتنىڭ ئۈستىدە يەنى بىر قىز ئۇخلاپ يېتىپتۇ. <FR/>ئۇنىڭدىن نېرى يەنە بىر بۆلمىگە كىرىۋېدى – يېيىلغان <MS/>دەستىخان، نەچچە تۈرلۈك تائام. تائامدىن ئېلىپ يەي دېگەندە، <FR/>بىر نەرسە چاڭق قىلىپ قالدى: «ھەي، ئادەمزات، بىرىنىڭ تامىغىنى نېمىگە رۇخسەتسىز يەيسەن؟» – دەپ كۈلۈپ كەتكەندە، ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ. خاسان قارىسا، ئۆزىنىڭ ئىزدەپ يۈرگەن قۇشى ئىكەن، <MS/>ئالتۇن قاماقتا ئولتۇرۇپتۇ. خاسان خۇشال بولۇپ كېتىدۇ. قۇشنى ئېلىپ، سامرۇققا چاققان قايتماقچى بولۇپ، قۇشقا ئىنتىلغاندا، قۇش شار قىلىپ چۈشتى. «سەن مېنى ئېلىپ كېتەلمەيسەن. ئەگەردە مەن جاراڭلىق ئاۋازىم بىلەن سايرىسام، مۇشۇ شەھەردىكى ئۇخلاپ ياتقان پەرىلەرنىڭ بارلىغى ئوخىنىپ كېتىدۇ. سېنىڭ بولسا <FR/>بىر مىسقال ئىسمىڭ بۇ يەردە مىڭ دىلدا قالىدۇ، مېنى ئەسكەرتمىدى دەپ رەن جىمە، كېيىنكىسىدە <FR/>ئۆزەڭ بىل»، – دېدى. خاسان قۇشقا يالۋۇرۇپ، يىغلاۋەردى. يولدا كۆرگەن ۋەقەلىرىنى يەنىمۇ قۇشنىڭ بۇرۇنقى ئېگىسى بىلەن قوشۇلماقچى بولۇپ ۋەدىلەشكىنىنى ئېيتتى. قۇش خاساننىڭ كۆڭلىنى قىيماي: «ماقۇل، مېنى ئېلىپ كەتكىن، بىراق يولدا كۆرگەن ۋەقەلىرىڭنى ئېيتىپ خەت يېزىپ، ئەۋۇ بۆلەك بۆلمىدە ئۇخلاپ ياتقان قىزنىڭ خالتىسىغا سال»، – دېدى. خاسان قۇشنىڭ ئېيتقىنىنى ئورۇنلىدى. شۇنىڭدىن كېيىن قۇشنى ئېلىپ، سامرۇققا كەلدى. سامرۇق ئەمدى بولمىسا ئۇچۇپ كېتەي دەپ ئولتۇرغان ئىكەن. خاسان قۇش بىلەن سامرۇقنىڭ ئارقىسىغا مىنىپ، كۆپ قىيىنچىلىق كۆرمەي، سامرۇقنىڭ چۈجىلىرىگە ئامان – ئېسەن يەتتى. كەينى تەرىپىگە يېتىش ئۈچۈن سامرۇق قانىتىنىڭ بىر پېيىنى ئۈزۈپ بەردى. خاسان قۇش بىلەن سامرۇقنىڭ قانىتىنىڭ پېيىگە مىنىپ، ۋەدىلەشكەن قىزىغا كەلدى. قىز خۇشال بولۇپ، خاساننى، قۇشنى بار ئىخلاس بىلەن قارشى ئالدى. بىر نەچچە كۈن دەم ئالغاندىن كېيىن، خاسان قىزنى، قۇشنى ئېلىپ، سامرۇق بەرگەن پېيىگە مىنىپ، ئېلىگە قاراپ مېڭىپ كەتتى. بىر نەچچە كۈن يۈرگەندىن كېيىن، ئالدىدا پىيادە كېلىۋاتقان بىر ئادەمگە يولۇقتى. قارىسا، ئۆزىنىڭ ئوتتۇرانچى ئاكىسى ھۈسەن ئىكەن، يولدا يول ئوزۇغى تۈگەپ، بىر باينىڭ مېلىنى بېقىپ، كۈنىنى كۆرگەن، شۇنىڭدىن كېيىن ئېلىگە پىيادە قايتىپ كېلىۋاتقان ئىكەن. ئۆزى ئۇبدان ئاچلىقتىن ھالسىزلانغان، كىيىملىرى توزۇپ كەتكەن. خاسان ھەسەننى سۇغا چۈشۈرۈپ، ئۈستىگە يېڭى كىيىملەر كىيگۈزدى، تاماققا ئۇبدان تويغۇزدى. شۇنداق قىلىپ، ئۆزلىرى بىلەن بىرگە پەيگە مىنگىزىپ كېلىۋاتسا، ھۈسەننىڭ ھالىدىنمۇ يامان ئېزىلىپ توزۇپ كەتكەن، <FR/>پىتى قۇشقاچتەك، بوينى تالدەك بولغان ئاسانغا ئۇچرىشىدۇ. خاسان ئاساننىمۇ ھۈسەن ئوخشاش تاماققا تويغۇزۇپ، كىيىندۈرۈپ ئېلىپ، پېيىگە مىڭگىزىپ ئېلىپ ماڭىدۇ. بىر كۈنى بۇلار بىر يەرگە كېلىپ قونىدۇ. <FR/>مۇشۇ پەيتتە ئاسان بىلەن ھۈسەن ئىككىسى مەسلىھەتلىشىدۇ. «بىزنىڭ دادىمىز بۇرۇنما بىز ئىككىمىزدىن خاساننى ياخشى كۆرەتتى، ئەمدى خاسان ئەلگە بارغاندىن كېيىن، قۇشنى مەن تاپتىم، قىزنىما ئۆزەم تاپتىم دەيدىغاندۇ، بىزنى بولسا ئاچتىن ئۆلەي دەپ كېلىۋاتقان يېرىدىن ئۆزەم تاماققا تويغۇزۇپ ئالدىم دەيدىغاندۇ. دادىمىز ئىككىمىزنىڭ بايغا ياللىنىپ، مال باققىنىمىزنى ئاڭلىسا، مېنىڭ نامىمغا داغ كەلتۈردىڭلار دەپ داغا ئېسىشىمۇ مۈمكىن. <FR/>قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر خاساننىڭ كۆزىنى يوق قىلىش كېرەك، شۇنىڭدىن كېيىن قۇشنى ئۆزىمىز تېپىپ ئېلىپ كەلدۇق دەيمىز»، – دەيدۇ. ئىككىسى مۇشۇنداق قىلىپ كېلىشىپ، خاسانغا كېلىدۇ. «بىزگە قۇدۇقتىن سۇ ئېلىپ بەر»، – دەيدۇ. خاسان «ماقۇل» دەپ، بېلىگە يىپ باغلاپ، چوڭقۇر تۈپسىز قۇدۇققا چۈشىدۇ. ئاسان بىلەن ھۈسەن خاسان قۇدۇقنىڭ دەل ئوتتۇرىسىغا يېتىشى بىلەن يىپنى پىچاق بىلەن كېسىپ تاشلايدۇ. خاساننى قۇدۇققا تاشلىغاندىن كېيىن ئاسان بىلەن ھۈسەن قىزنى «مەن ئالىمەن»، «مەن ئالىمەن» دەپ تالىشىپ قالىدۇ. قىز ئىككىلىسىگىمۇ تەگمەي، ئايدالاغا قاڭقىپ كېتىدۇ. ئاسان بىلەن ھۈسەن قۇشنى ئېلىپ، ئېلىگە كېلىدۇ. دادىسىغا قۇشنى ئېلىپ كەلگىنىنى ئېيتىپ بېرىدۇ. پادىشا ئاسان بىلەن ھۈسەندىن: «خاسان قەيەردە؟» – دەپ سورايدۇ. ئاسان بىلەن ھۈسەن: «خاسان بىزنىڭ ئېيتقىنىمىزغا كۆنمەي، دېڭىزنىڭ سۈيىگە چۆمۈلىۋاتقاندا، يوغان يىرتقۇچ بېلىق يۈتۈپ كەتتى. بىراق بىز بېلىقنى ئۆلتەردۇق، خاساننىڭ ئۆچىنى ئالدۇق»، – دەيدۇ.

Həsən üç gündə geri gəlməyə söz verib və şəhərə doğru gedib. Şəhər çox gözəl, hamısı qızıldan düzəldilib, daha əvvəl belə gözəl bir şəhər görməyən Həsən şəhəri heyranlıqla seyr edərkən, quşu da, Zümrüdü Ənqanı da unudub gedib. Həsən bir ara şəhəri gəzərkən, çox gözəl düzəldilmiş böyük bir saraya girib. Sarayın içində qırx qız yatırmış, arxa tərəfdə ayrı bir otaqda qızıl bir yatağın üstündə bir qız daha yatırmış. Ondan sonra bir otağa daha girib, süfrə açılıb, cürbəcür yeməklər. Yeməkdən götürüb yeyim deyərkən, bir şey zing deyə səs çıxarıb: “Hey, insan oğlu, başqasının yeməyini niyə icazəsiz yeyirsən?” deyə gülüncə, ağzından top-top çiçəklər tökülüb. Həsən baxıbmış ki, axtardığı quş imiş, qızıl bir qəfəsdə otururmuş. Hasan çok sevinmiş. Kuşu alıp Zümrüdü Ənqaya çabucak dönmək üçün quşa doğru atıldığında, quş ciyəkləmiş. “Sən məni alıb gedə bilməzsən. Əgər mən acı səsimlə ötsəm, bu şəhərdəki yatan pərilərin hamısı oyanar. Sənin bir qram ətin bu yerdə min dinar edər, mənə qulaq asmadı demə, gerisini özün bilərsən,” deyə söyləmiş. Həsən quşa yalvarıb ağlamağa başlamış. Yolda gördüyü hadisələri və quşun əvvəlki sahibi ilə birləşmək üçün sözləşdiyini danışmış. Quş Həsənin könlünü qıymamış: “Yaxşı, məni alıb apar, amma yolda gördüyün hadisələri yazıb, o ayrı otaqda yatan qızın cibinə qoy,” deyə söyləmiş. Həsən quşun dediyini etmiş. Ondan sonra quşu alıb Zümrüdü Ənqaya gəlmiş. Zümrüdü Ənqa tam da uçub gedəcəkmiş. Həsən quşla birlikdə Zümrüdü Ənqanın kürəyinə minmiş, çox çətinlik çəkmədən, Zümrüdü Ənqanın balalarına sağ-salamat çatmış. Ötəsinə keçmək üçün Zümrüdü Ənqa qanadından bir lələk qoparıb vermiş. Həsən quşla birlikdə Zümrüdü Ənqanın qanadının lələyinə minmiş, sözləşdiyi qızın yanına gəlmiş. Qız sevinmiş, Həsəni, quşu bütün səmimiyyətiylə qarşılamış. Bir neçə gün dincəldikdən sonra, Həsən qızı, quşu alıb, Zümrüdü Ənqanın verdiyi lələyin üstünə minmiş, ölkəsinə doğru yola çıxmış. Bir neçə gün getdikdən sonra, qabağından piyada gələn bir adama rast gəlmiş. Baxıbmış ki, öz ortancıl qardaşı Üsen imiş, yolda azığı tükənmiş, bir zənginin heyvanlarını otararaq dolanışığını təmin edibmiş, ondan sonra ölkəsinə piyada qayıdırmış. Özü aclıqdan lap arıqlamış, paltarları köhnəlmişdi. Həsən, Üseni təmizləmiş, üstünə yeni paltarlar geyindirmiş, yeməklə yaxşıca doyurmuş. Beləcə onları da yanına alıb lələyə mindirərək gələrkən, Üsenin halından da daha pis arıqlamış, bir dəri bir sümük, əldən düşmüş Asan adlı qardaşına rast gəlmiş. Həsən, Asanı da Üsen kimi yeməklə doyurmuş, geyindirmiş və lələyə mindirib gətirmiş. Bir gün bunlar bir yerə gəlib düşərgə qurublar. Elə o anda Asan ilə Üsen ikisi danışmışlar. “Bizim atamız əvvəllər də ikimizdən Həsəni daha çox sevərdi, indi Həsən ölkəyə çatınca, quşu mən tapdım, qızı da mən tapdım deyər, bizi də aclıqdan öləcək olanda özüm yeməklə doyurdum deyər. Atamız ikimizin zənginə kirələndiyimizi, heyvan otardığımızı eşitsə, adıma ləkə gətirdiniz deyə edam edə bilər. Nə olursa olsun Həsəni yox etmək gərək, ondan sonra quşu biz tapıb gətirdik deyərik,” deyiblər. İkisi beləcə razılaşıb, Həsənin yanına gəliblər. “Bizə quyudan su gətirərsənmi,” deyiblər. Həsən “yaxşı” demiş, belinə ip bağlayıb, dərin quyuya enmiş. Asan ilə Üsen, Həsən quyunun tam ortasına çatınca ipi bıçaqla kəsibmişlər. Həsəni quyuya atdıqdan sonra Asan ilə Üsen qızı “mən alaram”, “mən alaram” deyə mübahisə etməyə başlamışlar. Qız ikisinə də getməmiş, kimsəsiz yerlərə dağılıb getmiş. Asan və Üsən quşu götürüb öz ölkələrinə gəlmişlər. Atalarına quşu gətirdiklərini danışmışlar. Padşah Asan və Üsəndən: "Həsən hardadır?" soruşmuş. Asan və Üsən: “Həsən bizim sözümüzə qulaq asmadı, dənizdə yuyunarkən, balıq onu uddu. Amma biz balığı öldürdük, Həsənin qisasını aldıq,” demişlər.

Құсты алтын қапасқа отырғызып сайратады. Құс қайғылы, мұңды үн, ащы дауыспен сайрайды. Дәл осы кезде аспанда ұшып, құсты іздеп, кең аспанды кезіп жүрген перінің қызының әскерлері Хасанның елінің үстінен адам болып түсе береді. Аспаннан адам жауған соң, Хасанның елінің адамдары үрейленіп, қорқып, патшаға келіп тығылады. Пері патшасының қызы әскерімен құстың тұрған жеріне келіп, патшаны алдына шақырады. Патша жатқан орнынан тұрып, киімін киіп, белін буынып, Аллаға сиынып, пері патшасының алдына келеді. Пері қызы патшадан сұрайды: «Ей, адамзаттың патшасы! Мына құсты қай балаңыз алып келді, соны маған көрсетіңіз, мен сіздің сол балаңызбен сөйлесер едім», – дейді. «Әй, пері қызы! Осы құсыңды мен түсімде көріп, бір көруге құмар болғаным рас. Алып келіңдер деп үш баламды жұмсағаным рас. Ал сол үш баламның екеуі аман қайтып келді, ал ең кішісі, жақсы көретін балам қайтпады, жолда балық жұтып кетті деп келді, өтірік-расын әлі анықтағаным жоқ. Ал сол баламның қайғысынан мына құсты осы бірінші рет көріп тұрмын, ендігісін ана тірі келген екі баладан сұраңыз!» – деді де патша үйіне кетті. Пері қызы Асан мен Үсенді шақырып: «Қалай алып қайттыңдар, соны айтып беріңдер», – деді. Асан мен Үсен: «Е, қалай алып қайттыңдар дейтін несі бар, жүйрік атпен бардық та алып қайттық», – деді. Пері қызы айтты: «Сендер шындарыңды айтпай отырсыңдар, бәрібір мен қазір құсты сөйлетемін, құс барлық шындықты айтып, сендердің сөздерің өтірік болса, бастарыңды аламын!» – деді де құсқа «сөйле» деп белгі берді. Құс жолда болған оқиғаның бәрін айтты: «Хасан ақкөңіл, қайырымды жігіт екен, жылап қоймаған соң, ергенім рас, Хасан мені алып, менің бұрынғы иемнің үйіне әкелді. Содан кейін бәріміз осы жаққа қарай келе жатқанымызда, жолда азып-тозып, ашығып келе жатқан Асан мен Үсенді кездестірдік. Хасан бұл екеуін тамаққа тойындырып, киім киіндіріп еді, бұлар Хасанға қастық ойлап, құдыққа алдап түсіріп тастап кетті. Содан кейін менің бұрынғы иемді екеуі «мен аламын », «мен аламын » деп таласып еді, ол қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетті. Олардың аштан өлетін уағы болған жоқ, әлі тірі болуы мүмкін», – деді.

They placed the bird in a golden cage and made it sing. The bird sang in a sorrowful, mournful voice. At that moment, the Fairy King’s daughter and her army, who were flying through the sky in search of the bird, heard its song. They descended upon Hasan’s land in human form. When the people saw figures falling from the sky, they panicked and rushed to the king for protection. The Fairy King’s daughter came with her army to where the bird was kept and summoned the king. The king rose from his place, dressed, girded his belt, prayed to God, and went before the Fairy King’s daughter. The Fairy King’s daughter said — Oh king of humankind, show me which of your sons brought this bird. I wish to speak with him. The king replied — Oh fairy princess, it is true that I once saw this bird in a dream and longed to see it in real life. I sent my three sons to bring it. Two of them returned safely, but the youngest, my beloved one, did not. They told me that a fish swallowed him, but I have not yet learned the truth. I see this bird now for the first time and feel my son’s sorrow again. You may ask the two who returned alive. The Fairy King’s daughter summoned Asan and Üsen and asked — Tell me, how did you bring the bird back? Asan and Üsen said — What is there to tell? We simply rode swift horses and brought it back. The Fairy King’s daughter said — You are not telling the truth. I will make the bird speak. If it proves your words false, I will take your heads. Then she turned to the bird and said — Speak. The bird began to tell everything that had happened: — Hasan was a kind and noble young man. When he wept and begged, I agreed to go with him. He brought me to the house of my former master. Then, as we were returning, we met Asan and Üsen, who were wandering hungry and ragged. Hasan gave them food and clothes. But they plotted against him and tricked him into the well. Later, they argued over my former mistress, saying — I will take her, no, I will! — but the girl refused both and went off alone into the wilderness. They have not yet starved to death, so they may still be alive.

Qushni oltin qafasga o‘tqizib sayratadilar. Qush g‘amgin, mungli va achchiq ovoz bilan sayraydi. Aynan shu paytda osmonda uchib, qushni izlab keng falakni kezib yurgan pari qizining askarlari Hasanning eli ustiga odam qiyofasida tusha boshlaydilar. Osmondan odam yog‘ilgach, Hasan elining odamlari vahimaga tushib, qo‘rqqanlaridan podshoning huzuriga borib yashirinadilar. Pari podshosining qizi askarlari bilan qush turgan joyga kelib, podshoni huzuriga chaqiradi. Podsho yotgan joyidan turib, kiyimlarini kiyib, belini bog‘lab, Allohga sig‘inib, pari podshosining oldiga keladi. Pari qizi podshodan so‘raydi: - Ey, insoniyat podshosi! Bu qushni qaysi o‘g‘lingiz olib keldi, shuni menga ko‘rsating, men o‘sha o‘g‘lingiz bilan gaplashmoqchiman, - deydi. - Ey, pari qizi! Bu qushingni tushimda ko‘rib, bir ko‘rishga mushtoq bo‘lganim rost. Olib kelinglar deb uch o‘g‘limni yuborganim ham rost. O‘sha uch o‘g‘limning ikkitasi omon qaytib keldi, lekin eng kichigi, yaxshi ko‘radigan bolam qaytmadi. Uni yo‘lda baliq yutib ketdi deb kelishdi, bu yolg‘onmi yoki rostmi - hali aniqlaganim yo‘q. O‘sha bolamning qayg‘usidan bu qushni hozir birinchi marta ko‘rib turibman, qolganini anavi tirik kelgan ikki o‘g‘limdan so‘rang! - dedi-da, podsho uyiga kirib ketdi. Pari qizi Husan va akasini chaqirib: - Qanday qilib olib qaytdinglar, shuni aytib beringlar, - dedi. Husan va akasi: - E, qanday olib qaytdinglar deydigan nimasi bor, uchqur ot bilan bordik-da, olib qaytdik, - deyishdi. Pari qizi aytdi: - Sizlar rostini aytmayapsizlar, baribir men hozir qushni gapirtiraman. Agar qush bor haqiqatni aytib, sizlarning so‘zingiz yolg‘on bo‘lib chiqsa, boshingizni olaman! - dedi-da, qushga «gapir» deb belgi berdi. Qush yo‘lda bo‘lgan voqealarning barchasini aytib berdi: -Hasan oqko‘ngil, mehribon yigit ekan, yig‘lab turaverganidan keyin unga ergashganim rost. Hasan meni olib, mening avvalgi egamning uyiga olib keldi. Shundan so‘ng barchamiz shu tomonga qarab kelayotganimizda, yo‘lda horib-tozirib, och qolib kelayotgan Husan va akasini uchratdik. Hasan bu ikkisining qornini to‘ydirib, kiyim kiydirgan edi, bular esa Hasanga qasd qilib, uni aldab quduqqa tashlab ketishdi. Shundan so‘ng mening avvalgi egamni ikkovi «men olaman», «men olaman» deb talashishdi, u qiz esa ikkalasiga ham tegmay, kimsasiz dalalarga sargardon bo‘lib ketdi. Ularning ochdan o‘ladigan vaqti bo‘lgani yo‘q, hali tirik bo‘lishi mumkin, - dedi.

Kuşu altın kafese oturtup öttürmüşler. Kuş hüzünlü, kederli bir sesle, acı acı ötüyormuş. Tam o sırada gökyüzünde uçup, kuşu arayarak geniş semayı gezip duran peri kızının askerleri Hasan’ın ülkesinin üzerine insan olarak düşmeye başlamışlar. Gökten insan yağınca, Hasan’ın ülkesinin insanları dehşete kapılmış, korkmuş, padişahın yanına gelip saklanmışlar. Peri padişahının kızı askerleriyle kuşun bulunduğu yere gelmiş, padişahı önüne çağırmış. Padişah yattığı yerden kalkmış, giysilerini giymiş, belini bağlamış, Allah’a sığınıp peri padişahının önüne gelmiş. Peri kızı padişahtan sormuş: “Ey insanoğlunun padişahı! Bu kuşu hangi oğlunuz getirdi, onu bana gösterin, ben sizin o oğlunuzla konuşurum,” diye söylemiş. “Ey peri kızı! Bu kuşunu ben rüyamda gördüm, bir görmeye heveslendiğim doğru. Getirin diye üç oğlumu gönderdiğim doğru. Ama o üç oğlumdan ikisi sağ salim geri geldi, en küçüğü, çok sevdiğim oğlum ise dönmedi, yolda balık yuttu diye geldiler, yalan mı doğru mu hala anlamış değilim. Ama o oğlumun acısından bu kuşu ilk kez görüyorum, gerisini o sağ gelen iki oğlumdan sorun!” demiş de padişah evine gitmiş. Peri kızı Asan ile Üsen’i çağırıp: “Nasıl getirdiniz, onu anlatın,” demiş. Asan ile Üsen: “E, nasıl getirdiniz demenin ne anlamı var, hızlı atla gittik de getirdik,” demişler. Peri kızı demiş ki: “Siz doğruyu söylemiyorsunuz, ne olursa olsun ben şimdi kuşu konuştururum, kuş bütün gerçeği anlatırsa ve sizin sözleriniz yalan çıkarsa, başlarınızı alırım!” demiş ve kuşa “konuş” diye işaret vermiş. Kuş yolda olan olayın hepsini anlatmış: “Hasan iyi kalpli, merhametli bir gençmiş, ağlamaya devam edince, peşine düştüğüm doğru, Hasan beni alıp, benim önceki sahibimin evine getidi. Ondan sonra hepimiz bu tarafa doğru gelirken, yolda perişan halde, açlıktan bitkin düşmüş Asan ile Üsen’e rastladık. Hasan bu ikisini yemekle doyurup, giysiler giydirdi, ama bunlar Hasan’a kötülük düşünüp, kuyuya aldatarak atıp gittiler. Ondan sonra benim önceki sahibimi ikisi ‘ben alırım’, ‘ben alırım’ diye tartıştılar, ama o kız ikisine de varmadı, ıssız yerlere kaybolup gitti. Onların açlıktan ölecek kadar süre dolmadı, hala yaşıyor olabilirler ,” diye anlatmış kuş..

قۇشنى <MS/>ئالتۇن قاماققا ئولتۇرغۇزۇپ سايرىتىدۇ. قۇش قايغۇلۇق، مۇڭلۇق ئۈن، ئېچىنىشلىق ئاۋاز بىلەن سايرايدۇ. <FR/>دەل مۇشۇ ۋاقىتتا ئاسماندا ئۇچۇپ، قۇشنى ئىزدەپ، كەڭ ئاسماننى كېزىپ يۈرگەن پەرىنىڭ قىزىنىڭ ئەسكەرلىرى خاساننىڭ ئېلىنىڭ ئۈستىدىن ئادەم بولۇپ چۈشىۋېرىدۇ. ئاسماندىن ئادەم ياققاندىن كېيىن، خاساننىڭ ئېلىنىڭ ئادەملىرى چۆچۈپ، قورقۇپ، پادىشاغا كېلىپ تىقىلىدۇ. پەرى پادىشاسىنىڭ قىزى ئەسكەرلىرى بىلەن قۇشنىڭ تۇرغان يېرىگە كېلىپ، پادىشانى ئالدىغا چاقىرىدۇ. پادىشا ياتقان ئورنىدىن تۇرۇپ، كىيىمىنى كىيىپ، بېلىنى باغلاپ، <MS/>ئاللاغا ئىشىنىپ، پەرى پادىشاسىنىڭ ئالدىغا كېلىدۇ. پەرى قىزى پادىشادىن سورايدۇ: «ھەي، ئادەمزاتنىڭ پادىشاسى! مونۇ قۇشنى قايسۇ بالىڭىز ئېلىپ كەلدى، شۇنى ماڭا كۆرسىتىڭ، مەن سىزنىڭ شۇ بالىڭىز بىلەن سۆزلىشەتتىم»، – دەيدۇ. «ھەي، پەرى قىزى! مۇشۇ قۇشۇڭنى مەن چۈشۈمدە كۆرۈپ، بىر كۆرۈشكە خۇمار بولغىنىم راست. ئېلىپ كېلىڭلار دەپ ئۈچ بالامنى ئەۋەتكىنىم راست. مۇشۇ ئۈچۈن ئۈچ بالامنىڭ ئىككىسى ئامان قايتىپ كەلدى، ئەڭ كىچىگى بولسا، ياخشى كۆرىدىغان بالام قايتمىدى، يولدا بېلىق يۈتۈپ كەتتى دەپ كەلدى، يالغان – راستىنى تېخى ئېنىقلىغىنىم يوق. شۇ بالامنىڭ قايغۇسىدىن مونۇ قۇشنى مۇشۇ بىرىنچى قېتىم كۆرۈپ تۇرىمەن، قالغىنىنى ئەۋۇ تىرىك كەلگەن ئىككى بالىدىن سوراڭ!» – دېدىدە پادىشا ئۆيىگە كەتتى. پەرى قىزى ئاسان بىلەن ھۈسەننى چاقىرىپ: «قانداق ئېلىپ قايتتىڭلار، شۇنى ئېيتىپ بېرىڭلار»، – دېدى. ئاسان بىلەن ھۈسەن: «ھە، قانداق ئېلىپ قايتتىڭلار دەيدىغان <FR/>نېمىسى بار، يۈگۈرۈك ئات بىلەن باردۇقتە ئېلىپ قايتتۇق»، – دېدى. پەرى قىزى ئېيتتى: «سىلەر راستىڭلارنى ئېيتماي ئولتۇرىسىلەر، بەرى بىر مەن ھازىر قۇشنى سۆزلىتىمەن، قۇش بارلىق ھەقىقەتنى ئېيتىپ، سىلەرنىڭ سۆزلىرىڭلار يالغان بولسا، باشلىرىڭلارنى ئالىمەن!» – دېدىدە قۇشقا «سۆزلە» دەپ بەلگۈ بەردى. قۇش يولدا بولغان ۋەقەنىڭ بارلىغىنى ئېيتتى: «خاسان ئاق كۆڭۈل، رەھىمدىل يىگىت ئىكەن، يىغلاپ قويمىغاندىن كېيىن، ئەگەشكىنىم راست، خاسان مېنى ئېلىپ، مېنىڭ بۇرۇنقى ئىگەمنىڭ ئۆيىگە ئېلىپ كەلدى. شۇنىڭدىن كېيىن ھەممىمىز مۇشۇ ياققا قاراپ كېلىۋاتقىنىمىزدا، يولدا ئېزىلىپ – توزۇپ كەتكەن، ئېچىقاپ كېلىۋاتقان ئاسان بىلەن ھۈسەننى ئۇچراشتۇردۇق. خاسان بۇ ئىككىلىسىنى تاماققا تويغۇزۇپ، كىيىم كىيىندۈرگەن ئىدى، بۇلار خاسانغا قەستلىك ئويلاپ، قۇدۇققا ئالداپ چۈشۈرۈپ تاشلاپ كەتتى. شۇندىن كېيىن مېنىڭ بۇرۇنقى ئىگەمنى ئىككىسى «مەن ئالىمەن»، «مەن ئالىمەن» دەپ تالاشقان ئىدى، ئۇ قىز ئىككىلىسىگە تەگمەي، ئايدالاغا قاڭقىپ كەتتى. ئۇلارنىڭ ئاچتىن ئۆلىدىغان ۋاقتى بولغىنى يوق، تېخى <FR/>تىرىك بولۇشى مۇمكىن»، – دېدى.

Quşu qızıl qəfəsə qoyub ötdürmüşlər. Quş hüzünlü, kədərli bir səslə, acı-acı ötürmüş. Elə o vaxt göydə uçub, quşu axtararaq geniş səmanı gəzib duran pəri qızının əsgərləri Həsənin ölkəsinin üzərinə insan kimi düşməyə başlamışlar. Göydən insan yağınca, Həsənin ölkəsinin insanları dəhşətə düşmüş, qorxmuş, padşahın yanına gəlib gizlənmişlər. Pəri padşahının qızı əsgərləri ilə quşun olduğu yerə gəlmiş, padşahı qabağına çağırmış. Padşah yatan yerdən qalxmış, paltarını geymiş, belini bağlamış, Allaha sığınıb pəri padşahının qabağına gəlmiş. Pəri qızı padşahtan soruşmuş: “Ey insanoğlunun padşahı! Bu quşu hansı oğlunuz gətirdi, onu mənə göstərin, mən sizin o oğlunuzla danışaram,” deyə söyləmiş. “Ey pəri qızı! Bu quşunuzu mən yuxumda gördüm, bir görməyə həvəsləndiyim doğrudur. Gətirin deyə üç oğlumu göndərdiyim doğrudur. Amma o üç oğlumdan ikisi sağ-salamat geri gəldi, ən kiçiyi, çox sevdiyim oğlum isə dönmədi, yolda balıq uddu deyə gəldilər, yalan mı doğrudur hələ başa düşməmişəm. Amma o oğlumun acısından bu quşu ilk dəfə görürəm, qalanını o sağ gələn iki oğlumdan soruşun!” demiş və padşah evinə getmiş. Pəri qızı Asan və Üsəni çağırıb: “Necə gətirdiniz, onu danışın,” demiş. Asan və Üsən: “E, necə gətirdiniz deməyin nə mənası var, sürətli atla getdik də gətirdik,” demişlər. Pəri qızı demiş ki: “Siz doğru demirsiniz, nə olursa olsun, mən indi quşu danışdıraram, quş bütün həqiqəti danışarsa və sizin sözləriniz yalan çıxarsa, başlarınızı alaram!” demiş və quşa “danış” deyə işarə vermiş. Quş yolda olan hadisənin hamısını danışmış: “Həsən yaxşı qəlbli, rəhmli bir gənc idi, ağlamağa davam edincə, arxasınca getdiyim doğrudur, Həsən məni götürüb, mənim əvvəlki sahibimin evinə gətirdi. Ondan sonra hamımız bu tərəfə gələrkən, yolda pərişan halda, aclıqdan taqətdən düşmüş Asan və Üsənə rast gəldik. Həsən bu ikisini yeməklə doyurub, paltar geydirdi, amma bunlar Həsənə pislik fikirləşib, quyuya aldadaraq atıb getdilər. Ondan sonra mənim əvvəlki sahibimi ikisi “mən alaram”, “mən alaram” deyə mübahisə etdilər, amma o qız ikisinə də getmədi, kimsəsiz yerlərə yox olub getdi. Onların aclıqdan öləcək qədər vaxtları dolmadı, hələ də yaşaya bilərlər,” deyə danışmış quş.

Сөйтіп, ол етікті алып, ел аралапты. «Осы етік кімде-кімнің аяғына дәл келсе, соны аламын» деп, жар салыпты. Байға қолы жетсе, аспанға қолы жеткендей болатын надан ел қандай, Әлбосынның бәйбішесі сияқты талай бәйбіше қыздарын әкеліп, етікті кигізіп көріпті. Бірақ біреуінің де аяғына сыймай, талай қыз таяқ жепті шешелерінен. Ал етік аяғына сыйған қыздартым кішкене қыздар болыпты. Жігіт: «Апырай, осынша елден ешкімнің шықпағаны ма?» – деп қайтып келе жатып, жолда әлгі сиыр бағып жүрген күңгекездесіпті. Жекей бөрікті сәндеп киген, жібек орамалды мойнына бос салып алған, бір қолында сыңар бәйбіше етігі бар жалаңаяқ қызды көрген жерде жігіт аттан ұшып түсіпті. Қыз да етігін бас салыпты.

So he took the boot and went from village to village, announcing: “Whoever’s foot this boot fits perfectly, I shall marry her.” The simple-minded people, eager to marry their daughters to a rich man, brought many girls, just like Albolsyn’s first wife. They tried the boot on their daughters, but it didn’t fit a single one, and many girls got beaten by their mothers for failing. The few girls whose feet did fit the boot were far too young. The young man sighed: “Strange! Could it be that not a single girl in this land fits this boot?” As he was riding back, he came across a servant girl herding cows. She was wearing a neat velvet cap, a silk scarf loosely around her neck, barefoot with one boot in her hand. The young man jumped off his horse the moment he saw her. The girl immediately grabbed the boot and said:

Shunday qilib, u etikni olib, el orasida kezibdi. «Shu etik kimning oyog‘iga loyiq kelsa, o‘shani olaman» deb jar solibdi. Boyga qo‘li yetsa, osmon kutilgandek bo‘ladigan nodon xalq qanday, Albolsinning boybichasidek qancha boybichalar qizlarini keltirib, etikni kiygizib ko‘ribdilar. Biroq birontasining ham oyog‘iga sig‘may, qancha qiz onasidan tayoq yebdi. Etik oyog‘iga sig‘adigan qizlar juda kichkina qizlar ekan Yigit: «Ajabo, shuncha mamlakatdan hech kim chiqmagani qiziq bo‘ldi-ku?» – deb qaytib kelayotib, yo‘lda o‘sha sigir boqib yurgan cho‘ri qizga duch kelibdi. Jekey bo‘rikni (hasamatli telpakni) sipo kiygan, ipak ro‘molni bo‘yniga erkin tashlab olgan, bir qo‘lida etigining bir poyi bor boybicha yalangoyoq qizni ko‘rgan zahoti yigit otdan uchib tushibdi. Qiz ham etikni darhol tanib, unga yopishibdi.

Böylece o çizmeyi almış, diyar diyar dolaşmış. “Bu çizme kimin ayağına tam uyarsa, onu alırım” diye duyuru yapmış. Zenginlere eli uzansa, sanki gökyüzüne eli uzanmış gibi olan cahil halk ne kadar da çokmuş, Elbolsın’ın ilk eşi gibi nice baybişeler kızlarını getirip, çizmeyi giydirip denemişler. Ama hiçbirinin ayağına sığmamış, nice kızlar annelerinden dayak yemişler. Çizme ayağına sığan kızlar ise pek bir küçük kızlar olmuşlar. Genç adam: “Aman Tanrım, bu kadar halktan kimse çıkmadı mı?” diye geri dönerken, yolda o inek güden cariyeye rastlamış. Kürklü şapkayı şıkça giymiş, ipek eşarbı boynuna gevşekçe atmış, bir elinde tek çizmeyle yalın ayak kızı gördüğü yerde genç adam attan inmiş. Kız da çizmesine doğru koşmuş.

شۇنداق قىلىپ، ئۇ ئۆتۈكنى ئېلىپ، ئەل ئارىلاپتۇ. «مۇشۇ ئۆتۈك كىمدە – كىمنىڭ پۇتىغا دەل كەلسە، شۇنى ئالىمەن» دەپ، ئاۋاز ساپتۇ. بايغا قولى يەتسە، <FR/>ئاسمانغا قولى يەتكەندەك<FR/> بولىدىغان نادان ئەل قانداق، ئەلبوسىننىڭ <MS/>چوڭ ئايالى ئوخشاش تالاي چوڭ ئايال قىزلىرىنى ئەكىلىپ، <MS/>ئۆتۈكنى كىيگىزىپ كۆرۈپتۇ. بىراق بىرىنىڭما پۇتىغا پاتماي، تالاي قىز تاياق يەپتۇ ئانىلىرىدىن. <MS/>ئۆتۈك بولسا پۇتىغا پاتقان قىزلار يامان كىچىككىنە قىزلار بولۇپتۇ. ژىگىت: «ۋاي – يەي، مۇشۇنداق ئەلدىن ھېچ كىمنىڭ چىقمىغىنىمۇ؟» – دەپ قايتىپ كېلىۋېتىپ، يولدا ھېلىقى سىيىر بېقىپ يۈرگەن قۇلغا ئۇچرىشىپتۇ. <MS/>باھالىق باش كىيىمنى بېزەپ كىيگەن، <MS/>ئىپپەك ياغلىقنى بوينىغا بوش سېلىپ ئالغان، بىر قولىدا جۈپسىز ئۆتىگى بار يالاڭ ئاياق قىزنى كۆرگەن يەردە يىگىت ئاتتىن ئۇچۇپ چۈشۈپتۇ. قىزمۇ <MS/>ئۆتۈگىنى بىردىن تۇتۇۋاپتۇ.

Beləcə o çəkməni götürmüş, diyar-diyar gəzmiş. “Bu çəkmə kimin ayağına tam oturarsa, onu alaram” deyə elan etmiş. Zənginlərə əli çatsa, sanki göyə əli çatmış kimi olan savadsız xalq nə qədər də çox imiş, Elbolsının birinci yoldaşı kimi neçə baybişələr qızlarını gətirib, çəkməni geyindirib sınamışlar. Amma heç birinin ayağına sığmamış, neçə qızlar analarından döyülmüşlər. Çəkmə ayağına sığan qızlar isə lap balaca qızlar olmuşlar. Gənc adam: “Aman Tanrım, bu qədər xalqdan heç kim çıxmadı mı?” deyə geri dönərkən, yolda o inək otaran cariyəyə rast gəlmiş. Xəz papağı şıqca geyinmiş, ipək şalı boynuna boşca atmış, bir əlində tək çəkməylə ayaqyalın qızı gördüyü yerdə gənc adam atdan düşmüş. Qız da çəkməsinə cummuş.

Ол кездегі елде «береке түбі – мереке, мереке бұзғанға бейнет» деген бір жол бар екен. Бұл оқиға сол жол бойынша тектеліп, жексұрын бәйбішенің жазасы беріліпті. Әлболсын мен тоқал бірге өмір кешіріпті. Тоқалдың қызы мен жігіт қосылып, мұрат-мақсаттарына жетіпті.

In those times, people said, “Blessing brings joy, and those who destroy joy bring misery.” Following this wisdom, the wicked first wife received her punishment. Albolsyn and his second wife lived peacefully ever after, and their daughter and the young man were finally united, achieving happiness and fulfillment.

O‘sha paytdagi elda "baraka tubi – bayram, bayramni buzganga – mehnat" degan bir qoida bor ekan. Bu voqea o‘sha yo‘l bo‘yicha tekshirilib, yovuz boybichaning jazosi berilibdi. Albolsun va to‘qol birga umr kechiribdilar. To‘qolning qizi va yigit esa qo‘shilib, murod-maqsadlariga yetibdilar

O zamanki halkta “bereketin kökü şenlik, şenliği bozana zahmet” diye bir söz varmış. Bu olay o söze göre incelenmiş, iğrenç ilk eşin cezası da verilmiş. Elbolsın ile ikinci eş birlikte hayat sürmüşler. İkinci eşin kızı ile genç adam birlikte, muratlarına ermişler.

ئۇ ۋاقىتتىكى ئەلدە «<MS/>بېرىكەت تۈۋى – مەيرەم، مەرىكىنى بۇزغانغا جاپا» دېگەن بىر يول بار ئىكەن. بۇ ۋەقە شۇ يول بويىچە تەرتىپلىنىپ، نەپرەتلىك <MS/>چوڭ ئايالنىڭ جا جىسى بېرىلىپتۇ. ئەلبولسىن بىلەن <MS/>كىچىك ئايالى بىرگە ئۆمۈر كەچۈرۈپتۇ. <MS/>كىچىك ئايالىنىڭ قىزى بىلەن يىگىت قوشۇلۇپ، مۇراد – مەخسەتلىرىگە يېتىپتۇ.

O zamankı xalq arasında “bərəkətin kökü şənlik, şənliyi pozana zəhmət” deyə bir söz varmış. Bu hadisə o sözə görə araşdırılmış, iyrənc birinci yoldaşın cəzası da verilmiş. Elbolsın ilə ikinci yoldaş birlikdə həyat sürmüşlər. İkinci yoldaşın qızı ilə gənc adam birlikdə, arzularına çatmışlar.

Жерге түскеннен кейін адам тілімен сөйлей бастайды: «Сен мені өлімнен құтқардың, мен сенің жақсылығыңды өмірі ұмытпаймын, сен мына қойды таста да менің соңымнан ер, мен саған өзімнің қызымды беремін», – дейді. Қойшы байғұс қуанады, бірақ «қойды тастап кете алмаймын» дейді. Сен қойға қам жеме, қойдың өздері кешке аман-есен үйлеріне барады, – дейді. Қойшы амалсыздан жыланға ілесіп кете барады, бір жерге барғанда, бір тесікке түсіріп алады , сонан екеуі жер астымен кете барады, бір жерге келгенде, төбедей үйілген көп жыланға кез келеді. Құрман қойшы «осынша жыланға жем қылуға алып келе жатыр екен» – деп, зәресі зәр түбіне кетіп, өңі қашып тұра қалады. Жылан оның қорқып тұрып қалғанын біліп, «жүр, саған олар тимейді», – дейді. Ол амалсыз ере берді, жылан үйілген жыланға келгенде, қатты бақырып еді, жыландар екі жаққа айырылып, ортасынан қақ бөлініп жол берді. Екеуі біраз жүргеннен кейін алдарынан үлкен ақ үй көрінді, біраз жүріп ақ үйге келді. Жылан: «Осы үй – біздің үй», – дейді. Екеуі үйге кірді. Құрман қойшы: «Бұл мені қызымды беремін деп ертіп келіп еді ғой, бұның қызы тұрмақ ештеңесі көрінбейді», – деп ойлап отыра берді. Бір уақытта ас дайындап, алып келді. Отырып ас ішіп болғаннан соң, жылан үйінде бір ақ, бір қара қалайы сандық бар екен, екеуін төр алдына жинап қойыпты, ақ қалайы сандықты қойшыға алып берді. «Жер бетіне шыққан соң, алты қанат ақ үйдің орнындай жерді дөңгелектеп сызып, соның ортасына осы қалайы сандықты басыңа жастап, ұйықта», – деп, жыландардан өткізіп жіберіп, қош айтысып, қала береді.

— You saved me from death. I will never forget your kindness. Leave these sheep and follow me. I will give you my daughter in marriage. Qurman was stunned but overjoyed. Still, he hesitated. — I can’t just abandon the flock, — he said. — Don’t worry about the sheep, — replied the snake. — They’ll return safely to their pen by nightfall. With no other choice, the shepherd followed the snake. After a while, it led him to a hole in the ground. Together they entered and began to travel underground. Eventually, they came to a vast cavern filled with snakes piled high like haystacks. Qurman froze in terror. “He’s brought me here to be eaten,” he thought, his face turning pale. Sensing his fear, the white snake said: — Don’t be afraid. They won’t harm you. Come with me. When they reached the mound of serpents, the white snake let out a loud hiss. The mass of snakes parted in two, opening a clear path. They went on and soon came upon a large white yurt. — This is my home, — said the snake. They entered. Qurman looked around and thought, “He promised me his daughter, but I don’t see any sign of her here.” After a while, food was brought to him. When they finished eating, the snake brought out two tin chests — one white and one black — and placed them before Qurman. Then it handed him the white one. — When you return to the surface, — the snake said, — find a place about the size of a six-pole yurt. Draw a circle on the ground, lie down in its center, and rest your head on this chest as a pillow. The snake escorted him back through the underground passage, said farewell, and disappeared.

erga tushganidan so‘ng odam tilida gapira boshladi: «Sen meni o‘limdan qutqarding, men sening yaxshiligingni umrbod unutmayman. Sen mana bu qo‘ylarni tashla-da, mening ortimdan ergash, men senga o‘z qizimni beraman», – dedi. Bechora cho‘pon quvondi, lekin «qo‘ylarni tashlab keta olmayman» dedi. «Sen qo‘ylardan xavotir olma, qo‘ylarning o‘zi kechga borib omon-eson uylariga boradi», – dedi. Cho‘pon amalsizlikdan ilonga ergashib ketaverdi. Bir joyga borganda, ilon uni bir teshikka tushirdi, so‘ng ikkalasi yer osti bilan keta boshlashdi. Bir joyga kelganda, tepalikdek uyulib yotgan juda ko‘p ilonlarga duch kelishdi. Qo‘rmon cho‘pon «shuncha ilonga yem qilish uchun olib kelyapti ekan» deb, yuragi orqasiga tortib, rangi o‘chib to‘xtab qoldi. Ilon uning qo‘rqib qolganini bilib: «Yuraver, senga ular tegmaydi», – dedi. U amalsiz ergasha berdi. Ilon uyulib yotgan ilonlarning yoniga kelganda, qattiq qichqirdi, shunda ilonlar ikki tomonga ajralib, o‘rtadan yo‘l berishdi. Ikkalasi biroz yurganidan so‘ng, oldilaridan katta oq uy ko‘rindi, biroz yurib oq uyga kelishdi. Ilon: «Shu uy – bizning uyimiz», – dedi. Ikkalasi uyga kirishdi. Qo‘rmon cho‘pon: «Bu meni qizimni beraman deb ergashtirib kelgan edi, buning qizi tugul, hech narsasi ko‘rinmaydi-ku», – deb o‘ylab o‘tiraverdi. Bir mahal ovqat tayyorlab kelishdi. O‘tirib ovqat yeb bo‘lganlaridan so‘ng, ilonning uyida bir oq va bir qora qalay sandiq bor ekan, ikkalasini to‘rga yig‘ib qo‘yibdi. Oq qalay sandiqni cho‘ponga olib berdi. «Yer betiga chiqqandan so‘ng, olti qanotli oq uyning o‘rnidek joyni doira qilib chizib, o‘shaning o‘rtasiga shu qalay sandiqni boshingga yastab uxlab qol», – dedi-da, uni ilonlar orasidan o‘tkazib yuborib, xayrlashib qoldi.

Yere indikten sonra insan diliyle konuşmaya başlamış: “Sen beni ölümden kurtardın, ben senin iyiliğini ömrümce unutmam, sen şu koyunları bırak da benim peşimden gel, ben sana kendi kızımı veririm,” demiş. Zavallı çoban sevinmiş, ama “koyunları bırakıp gidemem” demiş. “Sen koyunlara dert etme, koyunlar kendileri akşam sağ salim evlerine giderler,” demiş. Çoban çaresizce yılanın peşinden gitmiş, bir yere vardıklarında, bir deliğe girmişler, sonra ikisi yer altından ilerlemişler, bir yere geldiklerinde, tepe gibi yığılmış bir sürü yılanla karşılaşmışlar. Kurman Çoban “bunca yılana yem etmek için getiriyormuş beni” diye, ödü kopmuş, rengi atmış bir şekilde durakalmış. Yılan onun korkup durduğunu anlayınca, “Gel, onlar sana dokunmaz,” demiş. O da çaresizce peşinden gitmiş, yılan yığılmış yılanların yanına geldiğinde, yüksek sesle bağırmış, yılanlar iki yana ayrılıp ortadan ikiye bölünüp yol vermişler. İkisi biraz yürüdükten sonra önlerinden büyük, beyaz bir ev görünmüş, biraz daha yürüyüp beyaz eve gelmişler. Yılan: “Bu ev bizim evimiz,” demiş. İkisi eve girmiş. Kurman Çoban: “Bu beni kızımı vereceğim diye peşine takmıştı, bunun kızı falan görünmüyor,” diye düşünüp oturmuş. Bir süre sonra yemek hazırlayıp getirmişler. Oturup yemeği bitirdikten sonra, yılanın evinde bir beyaz, bir de siyah teneke sandık varmış, ikisini de başköşeye koymuşlar, beyaz teneke sandığı çobana vermiş. “Yeryüzüne çıktıktan sonra, altı kanatlı beyaz evin büyüklüğünde bir yeri yuvarlak çizip, onun ortasına bu teneke sandığı başının altına yastık yapıp uyu,” demiş, yılanların arasından geçirip vedalaşmış ve kalakalmış.

يەرگە چۈشكەندىن كېيىن ئادەم تىلى بىلەن سۆزلەپ باشلايدۇ: «سەن مېنى ئۆلۈمدىن قۇتقاردىڭ، مەن سېنىڭ ياخشىلىغىڭنى ئۆمۈر بويى ئۇنتۇمايمەن، سەن مونۇ قوينى تاشلادە مېنىڭ كەينىمدىن ماڭ، مەن ساڭا ئۆزەمنىڭ قىزىمنى بېرىمەن»، – دەيدۇ. قويچى بېچارە خۇشال بولىدۇ، بىراق «قوينى تاشلاپ كېتەلمەيمەن» دەيدۇ. سەن قويغا غەم قىلما، قويلىرىڭ ئۆزلىرى كەچكە ئامان – ئېسەن ئۆيلىرىگە بارىدۇ، – دەيدۇ. قويچى ئامالسىزلىقتىن يىلانغا ئەگىشىپ كېتىدۇ، بىر يەرگە بارغاندا، بىر تۆشۈككە چۈشۈرۈپ، ئاندىن ئىككىلىسى يەر ئاستى بىلەن ماڭىدۇ، بىر يەرگە كەلگەندە، دۆڭدەك دۇگلانغان كۆپ يىلانغا دۇچار بولىدۇ. قۇرمان قويچى «مۇشۇنچە يىلانغا يەم قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ كېلىۋاتقان ئىكەن» – دەپ، قورقانچاقنىڭ قورقۇشى تۈۋىگە يېتىپ، ئۆڭى ئۆچۈپ تۇرۇپ قالىدۇ. يىلان ئۇنىڭ قورقۇپ تۇرۇپ قالغىنىنى بىلىپ، «ماڭا، ساڭا ئۇلار تەگمەيدۇ»، – دەيدۇ. ئۇ ئامالسىز ئەگىشىدۇ، يىلان دۇگلانغان يىلانغا كەلگەندە، قاتتىق ۋاقىرىۋېدى، يىلانلار ئىككى ياققا ئايرىلىپ، ئوتتۇرىسىدىن قاق بۆلىنىپ يول بەردى. ئىككىسى بىر ئاز يۈرگەندىن كېيىن ئالدىدىن يوغان <MS/>ئاق ئۆي كۆرۈندى، بىر ئاز يۈرۈپ <MS/>ئاق ئۆيگە كەلدى. ئىلان: «مۇشۇ ئۆي – بىزنىڭ ئۆي»، – دەيدۇ. ئىككىسى ئۆيگە كىردى. قۇرمان قويچى: «بۇ ماڭا قىزىمنى بېرىمەن دەپ ئەگەشتۈرۈپ كەلگەندىغۇ، بۇنىڭ قىزى تۇرماقتۈگۈر ھېچ نەرسىسى كۆرۈنمەيدۇ»، – دەپ ئويلاپ ئولتۇردى. بىر ۋاقىتتا ئاش تەييارلاپ، ئېلىپ كەلدى. ئولتۇرۇپ ئاش ئىچىپ بولغاندىن كېيىن، يىلان ئۆيىدە بىر ئاق، بىر قارا قەلەيلىك ساندۇق بار ئىكەن، ئىككىلىسىنى تۆرە ئالدىغا يىغىپ قويۇپتۇ، ئاق قەلەيلىك ساندۇقنى قويچىغا ئېلىپ بەردى. «يەر بېتىگە چىققاندىن كېيىن، <MS/>ئالتە قانات ئاق ئۆينىڭ ئورنىدەك يەرنى چۆگىلەپ سىزىپ، شۇنىڭ ئوتتۇرىسىغا مۇشۇ قەلەيلىك ساندۇقنى بېشىڭغا قويۇپ، ئۇخلا»، – دەپ، ئىلانلاردىن ئۆتكۈزۈپ، خوشلىشىپ قالىدۇ.

Yerə endikdən sonra insan dili ilə danışmağa başlamış: “Sən məni ölümdən qurtardın, mən sənin yaxşılığını ömrüm boyu unutmaram, sən bu qoyunları burax da mənim arxamca gəl, mən sənə öz qızımı verərəm,” demiş. Yazıq çoban sevinmiş, amma “qoyunları buraxıb gedə bilmərəm” demiş. “Sən qoyunlara dərd etmə, qoyunlar özləri axşam sağ-salamat evlərinə gedərlər,” demiş. Çoban çarəsizcə ilanla gedib, bir yerə çatanda, bir deşiyə girmişlər, sonra ikisi yeraltından irəliləmişlər, bir yerə gələndə, təpə kimi yığılmış bir sürü ilanla qarşılaşmışlar. Kurman Çoban “bunca ilana yem etmək üçün gətirirmiş məni” deyə, qorxudan ürəyi partlamış, rəngi ağarmış şəkildə duruxub qalmış. İlan onun qorxub durduğunu anlayınca, “Gəl, onlar sənə toxunmaz,” demiş. O da çarəsizcə arxasınca getmiş, ilan yığılmış ilanların yanına gələndə, yüksək səslə qışqırmış, ilanlar iki yana ayrılıb ortadan ikiyə bölünüb yol vermişlər. İkisi bir az yeridikdən sonra qarşılarından böyük, ağ bir ev görünmüş, bir az daha yeriyib ağ evə gəlmişlər. İlan: “Bu ev bizim evimizdir,” demiş. İkisi evə girmiş. Kurman Çoban: “Bu məni qızımı verəcəyəm deyə arxasınca taxmışdı, bunun qızı filan görünmür,” deyə düşünüb oturmuş. Bir müddət sonra yemək hazırlayıb gətirmişlər. Oturub yeməyi bitirdikdən sonra, ilanın evində bir ağ, bir də qara tənəkə sandıq varmış, ikisini də baş küncə qoymuşlar, ağ tənəkə sandığı çobana vermiş. “Yeraltından çıxdıqdan sonra, altı qanadlı ağ evin böyüklüyündə bir yeri dairəvi çəkib, onun ortasına bu tənəkə sandığı başının altına yastıq edib yat,” demiş, ilanların arasından keçirib vidalaşmış və qalıb getmiş.

«Байеке, қайда барып қайттыңыз?» – дейді. «Е, мына малшылар жер жайын білмейді ғой, соларға жер жағдайын түсіндірдім», – деп шынын айтпайды. Сонымен бірнеше уақыт өмір сүреді. Бір күні «бұл үйде кім бар?» – деген дауыс естиді. Әйел далаға шықса, патша киімін киген және уәзір киімін киген бірнеше адам есік алдында тұр екен. Әйелді көріп, патшаның дегбірі қалмай, көзі алақтап, біресе әйелге, біресе жолдастарына қарап, не айтарын білмей қалады. Сонымен «бұл кімнің үйі?» – деп сұрайды.

– Father, where have you been? – Oh, I was just explaining the lay of the land to those herdsmen, they don't know it well, – Qurman replies, not telling the whole truth. So they live on like that for a while. One day a voice asks: – Who lives in this house? The wife goes outside and finds several men at the gate dressed as the king and his ministers. Seeing the woman, the king is taken aback, his face goes pale, his eyes dart between her and his companions, not knowing what to say. – Whose house is this? – he asks.

— Bek aka, qayerga borib keldingiz? — deydi. «E, mana bu molchilar yerning joyini bilishmaydi-ku, shularga yer sharoitini tushuntirdim», — deb haqiqatni aytmaydi. Shunday qilib, bir necha vaqt umr kechirishadi. Bir kuni «bu uyda kim bor?» degan ovoz eshitiladi. Ayol tashqariga chiqsa, podshoh kiyimini kiygan va vazir kiyimini kiygan bir necha kishi eshik oldida turgan ekan. Ayolni ko‘rib, podshohning toqati toq bo‘lib, ko‘zi alanglab, goh ayolga, goh yo‘ldoshlariga qarab, nima deyishini bilmay qoladi. Shuning bilan «bu kimning uyi?» deb so‘raydi.

“Beyim, nereye gidip geldiniz?” diye sormuş. “E, bu çobanlar yerin durumunu bilmiyorlar ki, onlara yerin durumunu anlattım,” diye gerçeği söylememiş. Böylece birkaç zaman yaşamışlar. Bir gün “bu evde kim var?” diye bir ses duymuş. Kadın dışarı çıkmış, bakmış ki, padişah kıyafeti giymiş ve vezir kıyafeti giymiş birkaç kişi kapının önünde duruyormuş. Kadını görünce, padişahın sabrı kalmamış, gözleri fal taşı gibi açılmış, bir kadına, bir arkadaşlarına bakarak ne diyeceğini bilememiş. Böylece “bu kimin evi?” diye sormuş.

«باي ئاكا، قەيەرگە بېرىپ قايتتىڭىز؟» – دەيدۇ. «مونۇ مالچىلار يەر جاغدىيىنى بىلمەيدىغۇ، شۇلارغا يەر جاغدىيىنى چۈشەندۈردۈم»، – دەپ راستىنى ئېيتمىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر نەچچە ۋاقىت ئۆمۈر سۈرىدۇ. بىر كۈنى «بۇ ئۆيدە كىم بار؟» – دېگەن ئاۋاز ئاڭلىنىدۇ. ئايالى تالاغا چىقسا، پادىشا كىيىمىنى كىيگەن يەنە ۋەزىر كىيىمىنى كىيگەن بىر نەچچە ئادەم ئىشىك ئالدىدا تۇرغان ئىكەن. ئايالنى كۆرۈپ، پادىشانىڭ سەۋىرى قالماي، <MS/>كۆزى يۈگىرەپ، بىردەم ئايالغا، بىردەم يولۇۋچىلىرىغا قاراپ، نېمە ئېيتىدىغىنىنى بىلمەي قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن «بۇ كىمنىڭ ئۆيى؟» – دەپ سورايدۇ.

“Bəyim, hara gedib gəldiniz?” deyə soruşmuş. “E, bu çobanlar yerin vəziyyətini bilmirlər ki, onlara yerin vəziyyətini danışdım,” deyə həqiqəti söyləməmiş. Beləcə bir neçə müddət yaşamışlar. Bir gün “bu evdə kim var?” deyə bir səs eşitmiş. Qadın çölə çıxmış, baxmış ki, padşah qiyafəti geyinmiş və vəzir qiyafəti geyinmiş bir neçə nəfər qapının önündə dururmuş. Qadını görüncə, padşahın səbri qalmamış, gözləri bərəlib açılmış, bir qadına, bir yoldaşlarına baxaraq nə deyəcəyini bilməmiş. Beləcə “bu kimin evidir?” deyə soruşmuş.

Ертеңіне ертемен тұрып кешегі атына мініп, құрығын қолына алып, патшаны іздеймін деп кетіп бара жатқанда, әйелі шақырып алып: «Қайда барасың?» – деп сұрайды. «Патшаға барам, кешегі итті қуам, әйтпесе, бір жерде жүрген шығар», – дейді. «Жоқ, сенолай етпе, құрығыңды таста да үйіне бар, «патша қайда?» деп, әйелдерінен сұра, әйелдері «білмейміз» дер, сен үйінен шығып, тауға қарай біраз жүрсең, алдыңнан үлкен кер жол шығады, сонымен батысқа қарай жүре берсең, сол үлкен кер жолдан тауға қарай жалғыз аяқ жол шығады, сол жолмен біраз жүрсең, сайға түсесің, сайдың арғы қабағында бір түп тобылғы тұр, сол тобылғының ішінде қамшы сапқа жарайтын үш тобылғы бар, екеуі сары, бірақ түзу, ал қалған біреуі қисық, бірақ өте қызыл , «мына кисық тобылғы қамшыға шыдамды, берік сап болушы еді және өзі қызыл екен», – деп, сол қисық тобылғыны кесіп ал, сонан соң патшаны іздесең, патшаны тауып аласың», – дейді.

The next morning, he got up early, mounted the same horse from the day before, took his lasso, and was about to go search for the king. His wife called out and asked, – Where are you going? – I’m going to the king. I’ll chase down that dog from yesterday. Maybe it’s still wandering somewhere – he said. – No, don’t do that. Put down your lasso and go to his house. Ask his wives, “Where is the king?” They’ll say, “We don’t know.” Then leave his house and walk toward the mountains. Soon you’ll come across a big road. Follow it westward. From that road, a narrow path will lead up the mountain. Take that path, and after a while, you’ll go down into a ravine. On the other side of the ravine, there will be a clump of shrubs. Among them, you’ll find three branches suitable for a whip handle. Two are yellow and straight, but the third is crooked and bright red. Say to yourself, “This crooked one is strong and durable for a whip handle, and it’s red too.” Cut that crooked branch, and then you’ll be able to find the king – she said.

Ertasiga saharda turib, kechagi otiga minib, qurig‘ini (sirtmoqli tayog‘ini) qo‘liga olib, podshohni izlayman deb ketayotganida, ayoli chaqirib olib: «Qayerga ketyapsiz?» – deb so‘raydi. «Podshohga boraman, kechagi itni quvaman, bo‘lmasa biror yerda yurgan chiqdi», – deydi. «Yo‘q, siz unday qilmang, qurig‘ingizni tashlang-da, uyiga boring. "Podshoh qayerda?" deb xotinlaridan so‘rang, xotinlari "bilmaymiz" deyishadi. Siz uydan chiqib, tog‘ tomonga biroz yursangiz, oldingizdan katta keng yo‘l chiqadi, o‘sha yo‘l bilan g‘arbga qarab ketaversangiz, o‘sha katta yo‘ldan tog‘ tomonga bir kishilik (soqmoq) yo‘l chiqadi. O‘sha yo‘l bilan biroz yursangiz, soyga tushasiz, soyning narigi betida bir tup tobilg‘i (buta) turibdi. O‘sha tobilg‘ining ichida qamchi sopiga yaraydigan uchta novda bor: ikkitasi sariq, lekin tekis, qolgan bittasi esa qiyshiq, lekin juda qizil. "Mana bu qiyshiq tobilg‘i qamchiga chidamli, mustahkam sop bo‘lardi, o‘zi ham qizil ekan", – deb o‘sha qiyshiq novdani kesib oling, shundan so‘ng podshohni izlasangiz, uni topib olasiz», – deydi.

Ertesi sabah erkenden kalkıp dünkü atına binmiş, kementini eline almış, padişahı arayacağım diye yola giderken, karısı çağırıp: “Nereye gidiyorsun?” diye sormuş. “Padişaha gidiyorum, dünkü köpeği kovalayacağım, yoksa bir yerlerde geziyordur,” demiş. “Hayır, sen öyle yapma, kementini bırak da evine git, ‘Padişah nerede?’ diye eşlerinden sor, eşleri ‘bilmiyoruz’ derler, sen evden çıkıp dağa doğru biraz yürürsen, önünden büyük bir ana yol çıkar, onunla batıya doğru yürümeye devam edersen, o büyük ana yoldan dağa doğru tek patika bir yol çıkar, o yolla biraz yürürsen, bir vadiye inersin, vadinin karşı yamacında tek bir keçi sakalı ağacı duruyor, o keçi sakalı ağacının içinde kamçı sapına yarayan üç keçi sakalı var, ikisi sarı ama düzgün, diğer biri ise eğri ama çok kırmızı, ‘Bu eğri keçi sakalı kamçıya dayanıklı, sağlam sap olurdu ve kendisi de kırmızıymış,’ diye, o eğri keçi sakalı kesip al, ondan sonra padişahı ararsan, padişahı bulursun,” demiş.

ئەتىسىگە تاڭ بىلەن تۇرۇپ تۈنۈگۈنكى ئېتىغا مىنىپ، ئارقانلىق تايىغىنى قولىغا ئېلىپ، پادىشانى ئىزدەيمەن دەپ ماڭغاندا، ئايالى چاقىرىپ: «قەيەرگە بارىسەن؟» – دەپ سورايدۇ. «پادىشاغا بارىمەن، تۈنۈگۈنكى ئىتنى قوغلايمەن، بولمىسا، بىر يەردە يۈرگەندۇ»، – دەيدۇ. «ياق، سەن ئۇنداق قىلما، ئارقانلىق تايىغىڭنى تاشلادە ئۆيىگە بار، «پادىشا قەيەردە؟» دەپ، ئاياللىرىدىن سورا، ئاياللىرى «بىلمەيمىز» دەيدىغاندۇ، سەن ئۆيىدىن چىقىپ، تاققا قاراپ بىر ئاز ماڭساڭ، ئالدىڭدىن يوغان كەڭ يول چىقىدۇ، شۇنىڭ بىلەن شەرىققە قاراپ ماڭىۋەرسەڭ، شۇ يوغان <FR/>كەڭ يولدىن تاققا قاراپ يالغۇز ئاياق يول چىقىدۇ، شۇ يول بىلەن بىر ئاز ماڭساڭ، سايغا چۈشىسەن، ساينىڭ ئارتقى قىرغىغىدا بىر تۈپ تېۋىلغا تۇرىدۇ، شۇ تېۋىلغىنىڭ ئىچىدە <MS/>قامچا ساپقا يارايدىغان ئۈچ تېۋىلغا بار، ئىككىسى سېرىق، بىراق تۈز، قالغان بىرى بولسا قىيسىق، بىراق ناھايىتى قىزىل، «مونۇ كىيسىق تېۋىلغا <MS/>قامچىغا چىداملىق، مۇستەھكەم ساپ بولۇشى مۈمكىن يەنە ئۆزى قىزىل ئىكەن»، – دەپ، شۇ قىيسىق تېۋىلغىنى كېسىپ ئال، شۇنىڭدىن كېيىن پادىشانى ئىزدىسەڭ، پادىشانى تېپىپ ئالىسەن»، – دەيدۇ.

Ertəsi səhər tezdən qalxıb dünənki atına minmiş, kəməndini əlinə almış, padşahı axtaracağam deyə yola gedərkən, yoldaşı çağırıb: “Hara gedirsən?” deyə soruşmuş. “Padşaha gedirəm, dünənki iti qovalayacağam, yoxsa bir yerlərdə gəzir,” demiş. “Xeyr, sən elə etmə, kəməndini burax da evinə get, ‘Padşah hardadır?’ deyə arvadlarından soruş, arvadları ‘bilmirik’ deyərlər, sən evdən çıxıb dağa doğru bir az yerisən, qarşından böyük bir ana yol çıxar, onunla qərbə doğru yeriməyə davam etsən, o böyük ana yoldan dağa doğru tək cığır bir yol çıxar, o yolla bir az yerisən, bir vadiyə enərsən, vadinin qarşı yamacında tək bir keçi saqqalı ağacı durur, o keçi saqqalı ağacının içində qamçı sapına yarayan üç keçi saqqalı var, ikisi sarı amma düzgün, digəri isə əyri amma çox qırmızı, ‘Bu əyri keçi saqqalı qamçıya davamlı, sağlam sap olardı və özü də qırmızıymış,’ deyə, o əyri keçi saqqalı kəsib götür, ondan sonra padşahı axtarsan, padşahı taparsan,” demiş.

Қолындағы құрығын тастап патшаның ауылына келді. Келіп патшаның қатындарынан: «Патша қайда кетті?» – деп сұрайды, қатындары: «Білмейміз», – деп жауап береді. Ауылынан шыққан үлкен кер жолға түсіп жүре береді. Біраз жүргеннен кейін алдынан тауға қарай жалғыз аяқ жол шығады. Сол жолға түсіп алып, тауға қарай жүреді. Бір сайға түскенде, арғы бетінде бір түп тобылғы көреді. Барлық тобылғыдан биік үш тобылғы көрінеді. «Осы тобылғыда қамшы сапқа жарайтын тобылғы бар ма екен, көрейінші» деп, атынан түседі, әлгі сапқа жарайтын үш сапты көріп, «осылардың бәрін (үшеуін де) алуға болмайды, мұның қайсысын алайын» деп, біраз ойланған болады да «осы қисығы қамшыға мықты болушы еді ғой», – деп, бәкісін алып, қисық тобылғыны ұстап кесе бергенде: «Ей, Құдай атқыр, бұл мен едім» – деп патша шыға келіпті, сонда Құрман: «Ой, тақсыр, мұнда неғып жүр едің», – депті.

He threw away his lasso and went to the king’s village. When he arrived, he asked the king’s wives, – Where did the king go? – We don’t know – they replied. He left the village and followed the big road. After walking for a while, he saw a narrow trail leading up the mountain. He followed it upward. When he descended into a ravine, he saw a clump of shrubs on the other side. Among them, three branches stood taller than the rest. – I wonder if one of these is good for a whip handle – he thought, dismounting from his horse. He examined the three suitable branches and said to himself, – I can’t take all three. Which one should I choose? He thought for a moment and said, – The crooked one would make a strong handle – and pulled out his knife. As soon as he began to cut the crooked branch, a voice cried out, – Hey, you fool! It’s me! – and the king appeared. – Oh, my lord, what are you doing here? – Qurman exclaimed.

Qo‘lidagi qurig‘ini (tayog‘ini) tashlab, podshohning qishlog‘iga keldi. Kelib podshohning xotinlaridan: «Podshoh qayerga ketdi?» – deb so‘radi, xotinlari: «Bilmaymiz», – deb javob berishdi. Qishloqdan chiqqan katta keng yo‘lga tushib ketaverdi. Biroz yurganidan keyin oldidan tog‘ tomonga ketgan soqmoq yo‘l chiqdi. O‘sha yo‘lga tushib, tog‘ tomon yurdi. Bir soyga tushganida, narigi betida bir tup tobilg‘i (buta) ko‘rdi. Barcha butalar ichidan uchta baland novda ko‘rindi. «Shu tobilg‘i ichida qamchi sopiga yaraydigan novda barmikan, ko‘ray-chi» deb, otidan tushdi. Haligi sopga yaraydigan uchta novdani ko‘rib, «bularning barchasini (uchalasini ham) olishga bo‘lmaydi, qaysi birini olsam ekan» deb biroz o‘ylanib turdi-da, «shu qiyshig‘i qamchiga baquvvat bo‘lardi-da», – deb, pichog‘ini olib, qiyshiq novdani ushlab kesa boshlaganida: «Ey, Xudo urgur, bu men edim-ku!» – deb podshoh chiqib keldi. Shunda Qo‘rmon: «Ey, taqsir, bu yerda nima qilib yurib edingiz?» – debdi.

Elindeki kementi bırakıp padişahın köyüne gelmiş. Gelip padişahın kadınlarından: “Padişah nereye gitti?” diye sormuş, kadınları: “Bilmiyoruz,” diye cevap vermişler. Köyünden çıkan büyük ana yola düşmüş de yürümüş. Biraz yürüdükten sonra önünden dağa doğru tek patika bir yol çıkmış. O yola düşüp, dağa doğru yürümüş. Bir vadiye indiğinde, karşı yamacında tek bir keçi sakalı ağacı görmüş. Bütün keçi sakalından yüksek üç keçi sakalı görünüyormuş. “Acaba bu keçi sakalı kamçı sapına yarayan keçi sakalı var mı, bir bakayım” diye, atından inmiş, o sapa yarayan üç sapı görüp, “bunların hepsini (üçünü de) almak olmaz, hangisini alayım” diye, biraz düşünmüş de “bu eğri olan kamçı için sağlam olurdu ya,” diye, bıçağını alıp, eğri keçi sakalını tutup kesmeye başladığında: “Ey, Tanrı seni kahretsin, bu bendim” diye padişah çıkagelmiş, o zaman Kurman: “Ay, efendim, burada ne arıyordunuz,” demiş.

قولىدىكى ئارقانلىق تاياقنى تاشلاپ پادىشانىڭ يېزىسىغا كەلدى. كېلىپ پادىشانىڭ خوتۇنلىرىدىن: «پادىشا قەيەرگە كەتتى؟» – دەپ سورايدۇ، خوتۇنلىرى: «بىلمەيمىز»، – دەپ ژاۋاپ بېرىدۇ. يېزىسىدىن چىققان يوغان كەڭ يولغا چۈشۈپ ماڭىدۇ. بىر ئاز يۈرگەندىن كېيىن ئالدىدىن تاققا قاراپ يالغۇز ئاياق يول چىقىدۇ. شۇ يولغا چۈشۈپ، تاققا قاراپ ماڭىدۇ. بىر سايغا چۈشكەندە، كەينى تەرىپىدە بىر تۈپ تېۋىلغا كۆرىدۇ. بارلىق تېۋىلغىدىن ئېگىز ئۈچ تېۋىلغا كۆرىنىدۇ. «مۇشۇ تېۋىلغىدا <FR/>قامچا ساپقا يارايدىغان تېۋىلغا بارمېكىن، كۆرەيچۇ» دەپ، ئېتىدىن چۈشۈپ، ھېلىقى ساپقا يارايدىغان ئۈچ ساپنى كۆرۈپ، «مۇشۇلارنىڭ ھەممىسىنى (ئۈچىلىسىنى) ئېلىشقا بولمايدۇ، بۇنىڭ قايسىنى ئالايكى» دەپ، بىر ئاز ئويلانغان بولىدۇدە «مۇشۇ قىيسىغى <MS/>قامچىغا قاتتىق بولۇش ئىدىغۇ»، – دەپ، بەكىسىنى ئېلىپ، قىيسىق تېۋىلغىنى تۇتۇپ كەسكەندە: «ھېي، <FR/>خۇدايىم ئاتقۇر، بۇ مەن ئىدىم» – دەپ پادىشا چىقىپ كېلىپتۇ، شۇندا قۇرمان: «ئوي، تەخسىر، بۇ يەردە نېمە قىلىپ يۈرگەن ئىدىڭ»، – دەپتۇ.

Əlindəki kəməndi buraxıb padşahın kəndinə gəlmiş. Gəlib padşahın qadınlarından: “Padşah hara getdi?” deyə soruşmuş, qadınları: “Bilmirik,” deyə cavab vermişlər. Kəndindən çıxan böyük ana yola düşüb yerimiş. Bir az yeridikdən sonra qarşısından dağa doğru tək cığır bir yol çıxmış. O yola düşüb, dağa doğru yerimiş. Bir vadiyə endiyində, qarşı yamacında tək bir keçi saqqalı ağacı görmüş. Bütün keçi saqqalından hündür üç keçi saqqalı görünürdü. “Görəsən bu keçi saqqalı qamçı sapına yarayan keçi saqqalı var mı, bir baxım” deyə, atından enmiş, o sapa yarayan üç sapı görüb, “bunların hamısını (üçünü də) almaq olmaz, hansını alım” deyə, bir az düşünmüş və “bu əyri olan qamçıya sağlam olardı axı,” deyə, bıçağını alıb, əyri keçi saqqalını tutub kəsməyə başladığında: “Ey, Tanrı səni lənətləsin, bu mən idim” deyə padşah çıxıb gəlmiş, o zaman Kurman: “Ay, əfəndim, burada nə axtarırdınız,” demiş.

«Қой, бүйтіп өлуге болмас, қайтадан жыланға барайын, болған кемшілікті айтып жалынайын, оны ажалдан алып қалып едім, менің істеген бір кемшілігімді неге бір жолға кешірмес екен», – деген ойға келіп, орнынан тұрып, үсті-басын қағып, қасындаағып жатқан бұлаққа барып жуынып, ауылдан аулақ барып бір жерге жатып, таң атуын күтеді. Бір уақытта күткен таң да атады, таң атқан соң баяғы өзі көрген жыланның ауылына тартады, соған келіп өзін жылан ертіп келген шұңқырдан түсіп жер астындағы үңгірмен жүре береді.

— I cannot die like this. I will go back to the snake. I saved it from death before; perhaps it will forgive my one error if I plead with it, and so he rose, washed himself at a nearby stream, moved out beyond the village to rest until dawn, and waited. When morning came, he went to the place where he had first met the snake and descended into the cavern the snake had led him to.

«Qo‘y, buyoqqa o‘lishga bo‘lmas, qaytadan ilonga boray, bo‘lgan kamchilikni aytib yolvoray. Uni ajaldan qutqarib qolgan edim-ku, mening qilgan bir xatoyimni nega bir yo‘la kechirmas ekan», – degan o‘yga kelib, o‘rnidan turib, usti-boshini qoqib, yonida oqib yotgan buloqqa borib yuvindi. Qishloqdan olisroqqa borib bir yerda yotib, tong otishini kutdi. Bir mahal kutgan tong ham otdi. Tong otgach, avval o‘zi ko‘rgan ilonning qishlog‘iga yo‘l oldi. O‘sha yerga kelib, ilon uni olib tushgan chuqurlikka tushdi-da, yer ostidagi g‘or bilan ketaverdi.

“Dur, böyle ölmek olmaz, tekrar yılana gideyim, olan eksikliği söyleyip yalvarayım, onu ölümden kurtarmıştım, benim yaptığım bir hatayı neden bir kezliğine affetmesin,” diye bir düşünceye gelmiş, yerinden kalkmış, üstünü başını silkelemiş, yanından akan pınara gidip yıkanmış, köyden uzaklaşıp bir yere yatıp, şafağın sökmesini beklemiş. Bir süre sonra beklenen şafak da sökmüş, şafak söktükten sonra eskiden gördüğü yılanın köyüne doğru yola çıkmış, oraya gelip yılanın kendisini götürdüğü çukurdan inip yer altındaki mağaradan ilerlemiş.

«قويە، مۇنداق قىلىپ ئۆلۈشكە بولمايدىغاندۇ، قايتىدىن يىلانغا باراي، بولغان كامچىلىقنى ئېيتىپ يالۋۇراي، ئۇنى ئە جەلدىن ئېلىپ قالغان ئىدىم، مېنىڭ قىلغان بىر كامچىلىغىمنى نېمىگە بىر قېتىم كەچۈرمەس ئىكەن»، – دېگەن ئويغا كېلىپ، ئورنىدىن تۇرۇپ، ئۈستى – بېشىنى قېقىپ، يېنىدا ئېقىۋاتقان بۇلاققا بېرىپ يۇيۇنۇپ، يېزىدىن يىراق بېرىپ بىر يەرگە يېتىپ، <FR/>تاڭ ئېتىشىنى كۈتىدۇ. بىر ۋاقىتتا كۈتكەن تاڭمۇ ئاتىدۇ، تاڭ ئاتقاندىن كېيىن بايىياقى ئۆزى كۆرگەن يىلاننىڭ يېزىسىغا ماڭىدۇ، شۇنىڭغا كېلىپ ئۆزىنى يىلان ئەگەشتۈرۈپ كەلگەن چوڭقۇردىن چۈشۈپ يەر ئاستىدىكى ئۆڭكۈر بىلەن بارىدۇ.

“Dayan, belə ölmək olmaz, təkrar ilanın yanına gedim, olan çatışmazlığı söyləyib yalvarım, onu ölümdən qurtarmışdım, mənim etdiyim bir səhvi niyə bir dəfəlik əfv etməsin,” deyə bir düşüncəyə gəlmiş, yerindən qalxmış, üstünü-başını silkələmiş, yanından axan bulağa gedib yuyunmuş, kənddən uzaqlaşıb bir yerə yatıb, şəfəqin sökülməsini gözləmiş. Bir müddət sonra gözlənilən şəfəq də sökülmüş, şəfəq söküldükdən sonra əvvəllər gördüyü ilanın kəndinə doğru yola çıxmış, ora gəlib ilanın özünü apardığı çuxurdan enib yeraltındakı mağaradan irəliləmiş.

Баяғы үйіліп жатқан жыланға келеді. Жыландардың үстін басып жүруге болмайды. Айналып өтейін деп, айналып жолдан шығып бара жатқанда, жыландар өзінен-өзі қақ айырылып ортасынан жол ашады, қайта жолға түсіп жүріп кетеді. Өзі көрген үлкен ақ үйге жақындап келгенде, ішінде күбірлеп сөйлескен адам даусын естиді, «бұл не болды екен» деп, үй сыртында тыңдап тұрса, қызбен сөйлесіп отырған әлгі жылан екен. Қызға шешесі:

He reached the great mound of coiled serpents. One must not step on the snakes, so he tried to go round—but as he skirted the mound, the snakes parted by themselves and opened a path through their coils. Qurman followed the passage and eventually approached the large white house he had seen before. He heard human voices murmuring inside. Curious, he stopped and listened from the doorway. Inside the house, the snake in human shape was speaking softly with a girl. Her mother asked,

U ilonlar uyumiga keladi. Ilonlar ustida yurish mumkin emas. Aylanib o'tish uchun yo'ldan chiqib ketayotganda, ilonlar o'z-o'zidan ikkiga bo'linib, o'rtasidan yo'l ochib, yana yo'lga tushadi. U o‘zi ko‘rgan katta oq uyga yaqinlashganda, ichkarida shivirlab gapirayotgan odam ovozini eshitadi, uyning tashqarisida "nima bo‘ldi ekan" deb quloq solsa, qiz bilan gaplashib turgan o‘sha ilon edi. Qizga onasi:

Eski yığılmış yılanların yanına gelmiş. Yılanların üzerinden basıp yürümek yasakmış. Dolaşıp geçeyim diye, yoldan çıkıp giderken, yılanlar kendiliğinden ikiye ayrılıp ortadan yol açmışlar, tekrar yola düşüp yürümüş. Kendi gördüğü büyük beyaz eve yaklaştığında, içeriden mırıldanarak konuşan insan sesi duymuş, “bu ne oldu acaba” diye, evin dışında dinleyip dururken, kızla konuşan o yılanmış. Kızına annesi:

بايىقى دۈگلىنىپ ياتقان يىلانغا كېلىدۇ. يىلانلارنىڭ ئۈستىنى بېسىپ يۈرۈشكە بولمايدۇ. ئايلىنىپ ئۆتەي دەپ، ئايلىنىپ يولدىن چىقىپ بارغاندا، يىلانلار ئۆزىدىن – ئۆزى قاق ئايرىلىپ ئوتتۇرىسىدىن يول ئاچىدۇ، قايتىدىن يولغا چۈشۈپ مېڭىپ كېتىدۇ. ئۆزى كۆرگەن يوغان <MS/>ئاق ئۆيگە يېقىنلاپ كەلگەندە، ئىچىدە پىچىرلاپ سۆزلىگەن ئادەم ئاۋازىنى ئاڭلايدۇ، «بۇ نېمە بولدى ئىئىكەن» دەپ، ئۆي سىرتىدا تىڭشاپ تۇرسا، قىز بىلەن سۆزلىشىپ ئولتۇرغان ھېلىقى يىلان ئىكەن. قىزغا ئانىسى:

Köhnə yığılmış ilanların yanına gəlmiş. İlanların üzərindən basıb yerimək qadağan imiş. Dolanib keçim deyə, yoldan çıxıb gedərkən, ilanlar öz-özünə ikiyə ayrılıb ortadan yol açmışlar, təkrar yola düşüb yerimiş. Özünün gördüyü böyük ağ evə yaxınlaşanda, içəridən mırıldanaraq danışan insan səsi eşitmiş, “bu nə oldu görəsən” deyə, evin kənarında qulaq asıb durarkən, qızla danışan o ilan imiş. Qızına anası:

Жапанда жалғыз тағы боп жүрген бір түйеге қаңғыған бір жалғыз түлкі ұшырапты. Екеуі жолдас болып кете беріпті.

Once in the steppe a lone fox came upon a solitary camel. They fell into companionship and traveled together.

Cho‘lda yolg‘iz yovvoyi tuya yolg‘iz tulkiga duch keldi. Ikkalasi do‘st bo‘lib ketishdi.

Issız bozkırda yalnız başına gezen bir deveye başıboş bir tilki rastlamış. İkisi arkadaş olup yola koyulmuşlar.

چۆلدە يالغۇز تاغ بولۇپ يۈرگەن بىر تۆگىگە بارىدىغان يېرى يوق بىر يالغۇز تۈلكە ئۇچراپتۇ. ئىككىسى دوست بولۇپ كېتىپتۇ.

Kimsəsiz bozqırda tək başına gəzən bir dəvəyə başıbozuq bir tülkü rast gəlmiş. İkisi dost olub yola düzəlmişlər.

Бұларға бір қасқыр кездесіп, үшеу болыпты. Үшеуі жолдас болып кете барыпты. Сөйтіп келе жатса, алдарынан бір арыстан жолығыпты. Төртеу болған соң «түгел болдық» деп қуанысып:

A wolf met them, and the three became friends. As they journeyed, a lion crossed their path. With four now gathered, they rejoiced and said they were complete:

Ular uchta bo‘riga duch kelishdi. Uchovlari o‘rtoq bo‘lib ketishdi. Shunday qilib, ular yo‘lda bir sherga duch kelishdi. To‘rtta bo‘lgach, "hammamiz bo‘ldik" deb xursand bo‘lib:

Bunlara bir kurt rastlamış, üç hayvan olmuşlar. Üçü arkadaş olup yola devam etmişler. Böylece giderlerken, önlerinden bir aslan çıkmış. Dört hayvan olunca “tamamlandık” diye sevinmişler:

بۇلارغا بىر بۆرە ئۇچىراپ، ئۈچ بولۇپتۇ. ئۈچى دوست بولۇپ كېتىپتۇ. شۇنداق قىلىپ كېلىۋاتسا، ئالدىلىرىغا بىر شىر يولۇقۇپتۇ. تۆرتى بولغاندىن كېيىن «تۈگەل بولدۇق» دەپ خۇشال بولۇپ:

Bunlara bir canavar rast gəlmiş, üç heyvan olmuşlar. Üçü dost olub yola davam etmişlər. Beləcə gedərkən, qarşılarından bir aslan çıxmış. Dörd heyvan olunca “tamamlandıq” deyə sevinmişlər:

– Бұған әлімжеттік қылып, тарпа бас салуымыз ұят болар, жолдас ақысы бар ғой. Мұның есебін қалай табамыз? – деп үшеуі кеңесіпті. Сонда түлкі бәлекет жымың етіп:

— It would be shameful to rush him and attack out of hand; he is our companion and has rights, how shall we settle the matter? — they pondered. The fox grinned slyly and said:

- Qo'limizdan kelayotgan narsani qo'lga kiritish uyat bo'ladi, o'rtoqning haqqi bor-ku. Buning hisobini qanday topamiz? - deb maslahatlashishdi uchovlari. Shunda tulki balosi jilmayib:

“Buna gücümüz yeterken, aniden saldırmamız ayıp olur, arkadaşlık hakkı var ya. Bunun hesabını nasıl buluruz?” diye üçü danışmışlar. O zaman tilki kurnazca göz kırpıp:

– بۇنى قورقۇتۇپ بىردىنلا ھۇ جۇم قىلساق ئۇيات بولامدىكىن، دوست <FR/>ھەققىسى بارغۇ. بۇنىڭ يېشىمىنى قانداق تاپىمىز؟ – دەپ ئۈچى مەسلىھەتلىشىپتۇ. شۇندا تۈلكە بالاقەت جىملا پەيدا بولۇپ:

“Buna gücümüz yetərkən, birdən hücum etməyimiz ayıb olar, dostluq haqqı var axı. Bunun hesabını necə taparıq?” deyə üçü məsləhət etmişlər. O zaman tülkü hiyləgərcə göz vurub:

«Сен адамның жұмысын қыласың, арпа, сұлы, шөп асайсың, тамағың үшін құл болдың. Міне, мен, сен көтере алмайтын ауырды көтеріп неше айлық алыс жолдарға барамын. аш болдым деп арпа, сұлы сұрамаймын, көде болса көде, жусан болса жусан, не кез келсе соны қорек етіп, табылса, су ішіп,табылмаса, шөлде де жолға жүре беремін. Жыл басы болу маған лайық», – дейді.

— You till the fields for a person, you grow barley and oats and grass, you are a kind of servant for food. I, on the other hand, carry loads that you cannot bear and travel for many months over great distances. I don’t complain when I’m hungry; if there’s broom or wormwood, I eat it, if there’s water I drink it, if not I can bear the thirst. The head of the year should be rightly mine.

Sen odamning ishini qilasan, arpa, suli, o‘t yeysan, ovqat uchun qul bo‘lding. Mana men, sen ko‘tarolmaydigan og‘ir yukni ko‘tarib, oylab uzoq yo‘llarga ketyapman. Ochman deb arpa yoki suli so‘ramayman, agar o‘t bo‘lsa o‘t, agar o‘t bo‘lsa o‘t, agar o‘t bo‘lsa o‘t yoki duch kelgan narsani iste’mol qilaman, agar topilsa, suv ichaman, agar topilmasa, cho‘lda ham yo‘lga chiqaman. Men yil boshi bo'lishga munosibman.

“Sen insanın işini yaparsın, arpa, yulaf, ot yersin, yemeğin için kul oldun. İşte ben, senin kaldıramayacağın ağırlığı taşıyıp nice aylık uzak yollara giderim. Aç oldum diye arpa, yulaf istemem, samandan olsa saman, yulaf olsa yulaf, ne denk gelirse onu yiyecek yerim, bulunursa su içer, bulunmazsa çöl de olsa yola devam ederim. Yılın başı olmak bana yakışır,” demiş.

«سەن ئادەمنىڭ ئىشىنى قىلىسەن، ئارپا، سۇلۇ، چۆپ توشۇيسەن، تامىغىڭ ئۈچۈن قۇل بولسەن. مانا، مەن، سەن كۆتىرەلمەيدىغان ئېغىرنى كۆتىرىپ نەچچە ئايلىق يىراق يوللارغا بارىمەن. ئاش بولدۇم دەپ ئارپا، سۇلۇ سورىمايمەن، چاقاق بولسا چاقاق، يۇسان بولسا يۇسان، نېمە ئۇددۇل كەلسە شۇنى ئوزۇق ئېتىپ، تېپىلسا، سۇ ئىچىپ، تېپىلمىسا، چۆلدىمۇ يولغا يۈرىۋېرىمەن. يىل بېشى بولۇش ماڭا لايىق»، – دەيدۇ.

“Sən insanın işini görərsən, arpa, yulaf, ot yeyərsən, yeməyin üçün qul oldun. Bax mən, sənin qaldıra bilməyəcəyin ağırlığı daşıyıb neçə aylıq uzaq yollara gedərəm. Ac oldum deyə arpa, yulaf istəmərəm, samandan olsa saman, yulaf olsa yulaf, nə denk gəlsə onu yeyəcək yerim, tapılsa su içər, tapılmazsa səhra da olsa yola davam edərəm. İlin başı olmaq mənə yaraşar,” demiş.

Бала кербестіні жүгендеп, үйіне алып келіп, әке-шеше, ел-жұртымен қоштасып, жолға шығады.

The boy saddled the dapple-gray horse and brought it home. He said goodbye to his parents, relatives, and fellow villagers, then set out on his journey.

Bola karbestini jilovlab, uyiga olib keladi, ota-onasi va qarindoshlari bilan xayrlashib, yo‘lga chiqadi.

Çocuk doru atı yularlayıp evine getirmiş, ebeveynleriyle, halkıyla vedalaşıp yola çıkmış.

بالا تورۇق ئاتنى ئېگەرلەپ، ئۆيىگە ئېلىپ كېلىپ، ئاتا – ئانا، ئەل – يۇرتى بىلەن خوشلىشىپ، يولغا چىقىدۇ.

Uşaq qızılı rəng atı yularlayıb evinə gətirmiş, valideynləriylə, xalqı ilə vidalaşıb yola çıxmış.

Бұрында бір жолаушы жол жүріп келе жатып, бір үлкен далаға түсіп келе жатса, күн ауып бесін шамасы болғанда қасқырдың сырттаны ере бастайды. Күн кеш болып намаздыгер болғанда әлгі қасқырдың сырттаны бір ұлып жіберген екен елу шақты қасқыр жиылып қалады. Бейшара жолаушы шын ажалының жетуін білген соң көздің ұшында қарайған ағашқа қарай атын босатады. Сол шабыспен қасқырларға жеткізбей ағашқа барып, атын ағаштың түбіне қоя салып, өзі шыбын жанын қорғалау үшін үлкен ағаштың басына шығып кетеді. Әлгі жерде ашуына шыдай алмай келген қасқырлар қуып келісімен жолаушының атын жеп қояды. Сонымен қатар қасқырдың сырттаны әр уақытта ұлып-ұлып омырауымен ағашқа сілкініп-сілкініп қарғып барып, бес-алты қадам қашығырақ жерге барып жатады. Сол кезде елу қасқырдың бәрі бірдей ағаштың түбін тырмалап, бір мезгілдерде ағаштың түбін босатып қояды.

Once, a traveler was journeying across a vast steppe. Around noon, a mighty wolf, the leader of its pack, began to follow him. As the sun set and dusk approached, the wolf let out a long howl. At once, about fifty wolves gathered around. Realizing that his final hour had come, the poor traveler spotted a dark patch of trees far off on the horizon. Urging his horse forward, he galloped toward it with all his strength. By sheer luck, he reached the trees before the wolves caught him. He tied his horse at the base of a large tree, then climbed up high to save his life. The wolves soon arrived, ferocious and hungry, and devoured his horse. The wolf leader, in a rage, kept leaping at the tree, throwing himself against it with his chest, then backing off a few paces and lunging again. Meanwhile, the fifty wolves scratched and dug around the tree’s base until the roots began to loosen.

Qadimda bir yo'lovchi yo'lda ketayotib, bir katta dashtga duch kelibdi. Kun og'ib, peshin mahalli bo'lganda uni bir sirtlon (arla) qashqir ta'qib qila boshlabdi. Kun kech bo'lib, asr vaqti kirganda o'sha sirtlon qashqir bir uvlagan ekan, ellik chog'li qashqir yig'ilib qolibdi. Bechora yo'lovchi ajali yetganini bilgach, ko'z ilg'amas masofada qorayib ko'ringan daraxt tomon otini qo'yib yuboribdi. Shu chopishda qashqirlarga tutqich bermay daraxtga yetib boribdi, otini daraxt tagiga qoldirib, o'zi jon shirinligida katta daraxtning tepasiga chiqib ketibdi. Shu zahoti g'azab bilan yetib kelgan qashqirlar yo'lovchining otini yeb qo'yishibdi. Shu bilan birga, sirtlon qashqir vaqti-vaqti bilan uvlab, ko'kragi bilan daraxtga urilib-urilib, so'ng besh-olti qadam nariga borib yotardi. Shunda ellikta qashqirning hammasi baravariga daraxt tagini tirmalab, bir zumda daraxtning ildizini bo'shatib qo'yishibdi.

Eskiden bir yolcu yolculuk ederken, büyük bir bozkıra doğru ilerliyormuş, öğleden sonra ikindivakti gibi olduğunda asil soydan olan bir kurt peşine düşmeye başlamış. Akşam olup namaz vakti geldiğinde, asil soydan olan kurt (sırtlan) ulumuş, elli kadar kurt toplanmış. Zavallı yolcu gerçek ecelinin geldiğini anladığında, gözünün ucunda görünen ağaca doğru atını serbest bırakmış. Yolcu hızla koşarak kurtlara yakalanmadan ağaca varmış, atını ağacın dibine bırakıp, kendisi canını korumak için büyük ağacın tepesine çıkmış. Orada öfkesine dayanamayıp gelen kurtlar, kovalayarak gelir gelmez yolcunun atını yemişler. Bununla birlikte, asil soydan olan kurt her zaman uluyarak, göğsüyle ağaca çarpa çarpa sıçrayıp, beş-altı adım daha uzağa gidip yatmış. O zaman elli kurdun hepsi birden ağacın dibini tırmalamış, bir süre sonra ağacın dibini boş bırakmışlar.

بۇرۇندا بىر يولۇۋچى يول يۈرۈپ كېلىۋېتىپ، بىر يوغان دالاغا كېلىۋاتسا، كۈن ئولتۇرۇپ <MS/>پېشىن ۋاقتى بولغاندا سىرتتان بۆرىلەرنىڭ ئىزىدىن ماڭدى. كۈن كەچ بولۇپ شام نامازى بولغاندا ئەۋۇ سىرتتان بۆرىنىڭ بىر ھۇۋلىغان ئىكەن ئەللىكچە بۆرە يىغىلىپ قالدى. بېچارە يولۇۋچى چىن ئە جىلىنىڭ يەتكىنىنى بىلگەندىن كېيىن كۆزىنىڭ قىرىدا قارايغان دەرەخكە قاراپ بوشىتىدۇ. شۇ چاپقان ھالدا بۆرىلەرگە يەتكۈزمەي ياغاچقا بېرىپ، ئېتىنى ياغاچنىڭ تۈۋىگە قويىۋېتىپ، ئۆزى چىۋىندەك جېنىنى قوغداش ئۈچۈن يوغان ياغاچنىڭ بېشىغا چىقىپ كېتىدۇ. ھېلىقى يەردە ئاچچىغىغا چىدىماي كەلگەن بۆرىلەر قوغلاپ كېلىشى بىلەن يولۇۋچىنىڭ ئېتىنى يەپ قويىدۇ. <FR/>شۇنىڭ بىلەن بىللە سىرتتان بۆرىنىڭ ھەر ۋاقىتتا ھۇۋلاپ – ھۇۋلاپ كۆكىرىكى بىلەن ياغاچقا سىلكىنىپ – سىلكىنىپ سەكىرەپ بېرىپ، بەش – ئالتە قەدەم يىراغىراق يەرگە بېرىپ ياتىدۇ. شۇ پەيتە ئەللىك بۆرىنىڭ ھەممىسى بىردەك دەرەخنىڭ تۈۋىنى تىرنىلاپ، <FR/>بىر مەزگىلدە دەرەخنىڭ تۈۋىنى بوشىتىپ قويىدۇ.

Əvvəllər bir yolçu səyahət edərkən, böyük bir bozqıra doğru irəliləyirmiş, günortadan sonra ikindi vaxtı kimi olanda əsil nəsildən olan bir canavar arxasınca düşməyə başlamış. Axşam olub namaz vaxtı gələndə, əsil nəsildən olan canavar (sırtlan) ulamış, əlli qədər canavar toplanmış. Yazıq yolçu həqiqi əcəlinin gəldiyini anladığında, gözünün ucunda görünən ağaca doğru atını sərbəst buraxmış. Yolçu cəld qaçaraq canavarlara yaxalanmadan ağaca çatmış, atını ağacın dibinə buraxıb, özü canını qorumaq üçün böyük ağacın təpəsinə çıxmış. Orada qəzəbinə dözə bilməyib gələn canavarlar, qovalayaraq gələr-gəlməz yolçunun atını yemişlər. Bununla birlikdə, əsil nəsildən olan canavar hər zaman ulayaraq, sinəsiylə ağaca çırpa-çırpa sıçrayıb, beş-altı addım daha uzağa gedib yatmış. O zaman əlli canavarın hamısı birdən ağacın dibini cırmaqlamış, bir müddət sonra ağacın dibini boş buraxmışlar.

Жолаушы сорлы өзінен үміт үзіп енді «өлмеген нем қалды айдалада қасқырларға жем болып, сүйектерім жапанда қуарып» арманда болып, ағайын, қарындастарын да көре алмай, ең болмаса, ішіндегі арманды айтып, қоштасып, кетерде дүниесі құрғыр тар болды. «Жапан далада тілсіз мақұлықтың талауына түсіп, Ақыры ажалым осы қасқырлардан жететін болды-ау», – деп терең ойға түсіп, жүрегіне у толып, қу өмірден күдерін үзіп, ағаштың басында отыра береді. Айдалада жалғыз өзінің зарлағаны қабыл болып, бір күншілік жолда бір байдың сырттаны бар екен. Сол ит түн мезгілі ауқат құйып жатқанда аузын шалп еткізіп жұлып алып, азырақ тыңдап тұрып, қасқырлардың жолаушыны ортаға алып жатқанын сезіп ауқатын ішпей жүгіре жөнеледі, бір күншілік жолдан сырттан иттің даусын естіп елу қасқыр жоқ болып кетеді. Тек қана сырттан қасқыр жолаушының қасында жата береді. Бір мезгілде таң сарғайып атып келе жатқанында сырттан ит жүгірумен ағаштың қасына келеді. Бұл ит аулынан шыққанда байдың атқосшысы бір атқа мініп, бір атты жетегіне алып шық- қан екен. Бір уақытта екі сырттан бір-біріне бата алмай тұрғанда ағаштың басындағы жолаушы «неде болса жерге түсейін» деп, ағаштың басынан жерге қарап түсіп келе жатқанда, ағаштың түбіндегі ит адамға бұрылып қарай бергенде, сырттан қасқыр келіп иттің басын жұлып тастайды. Сөйтеді де адамға қарамай, өз жөніне кете береді.

The doomed traveler lost all hope. “So this is how it ends,” he thought bitterly. “In the middle of nowhere, torn apart by wild beasts, my bones left to whiten in the barren steppe. I’ll never see my kin again, never say farewell.” He sat there, heart filled with despair, waiting for death to come. But fate heard his lonely cry. About a day’s journey away, a rich man owned a powerful wolfhound. That night, as the dog was being fed, it suddenly stopped eating, lifted its head, and pricked up its ears. Sensing that a traveler was surrounded by wolves, the wolfhound abandoned its meal and bolted off into the darkness. It ran all night, and when its fearsome bark carried across the steppe, the fifty wolves scattered and vanished. Only their leader remained, lying watchfully near the traveler’s tree. By dawn, the wolfhound reached the spot. The rich man’s stablehand had followed behind, leading a spare horse. The two mighty beasts, the wolf and the wolfhound, stood facing one another, neither daring to strike first. Seeing them from above, the traveler thought, “Whatever happens, I must go down,” and began climbing carefully toward the ground. As the dog turned its head toward him, the wolf seized that instant, it lunged and tore off the wolfhound’s head with one savage bite. Without looking back at the man, the wolf then disappeared into the wilderness.

Bechora yo‘lovchi o‘zidan umid uzib, endi "kimsasiz dalada bo‘rilarga yem bo‘lib, suyaklarim biyobonda qurib qoladigan bo‘ldi, o‘lmagan nima qoldi" deb armon qildi. Qarindosh-urug‘larini ko‘ra olmay, hech bo‘lmasa ichidagi armonlarini aytib, xayrlasha olmay ketayotganidan dunyo ko‘ziga tor ko‘rindi. "Keng dalada tilsiz maxluqlarning talashiga tushib, oxiri ajalim shu bo‘rilardan yetadigan bo‘ldi-yov", deb chuqur o‘yga toldi, yuragi alamga to‘lib, hayotdan butkul umidini uzgancha daraxt ustida o‘tiraverdi. Kimsasiz dalada yolg‘iz zorlangani qabul bo‘lib, bir kunlik yo‘l narida bir boyning sirtlon iti bor ekan. O‘sha it tunda ovqat berayotganlarida, og‘zini shalp etkazib (ovqatni) yulib oldi-da, biroz tinglab turib, bo‘rilar yo‘lovchini o‘rab olganini sezib, ovqatini ichmay yugura ketdi. Bir kunlik yo‘ldan sirtlon itning ovozini eshitib, ellikta bo‘ri yo‘q bo‘lib ketdi. Faqatgina sirtlon bo‘ri yo‘lovchining yonida yotaverdi. Bir mahal tong sarg‘ayib otayotganda, sirtlon it yugurib daraxtning yoniga keldi. Bu it qishloqdan chiqqanida, boyning xizmatkori ham bir otga minib, birini yetaklab ortidan chiqqan ekan. Bir vaqtda ikki sirtlon (it va bo‘ri) bir-biriga botina olmay turganda, daraxt ustidagi yo‘lovchi "nima bo‘lsa bo‘ldi, yerga tushay" deb, daraxtdan pastga tusha boshladi. Daraxt tubidagi it odamga burilib qaraganida, sirtlon bo‘ri kelib itning boshini uzib tashladi. Shunday qildi-yu, odamga qaramay, o‘z yo‘liga ketaverdi.

Zavallı yolcu kendisinden ümidini kesmiş, şimdi “ölmediğim ne kaldı, ıssız bozkırda kurtlara yem olup, kemiklerim bozkırda kuruyacak” diye hayıflanmış, akrabalarını, kız kardeşlerini de görememiş, en azından içindeki arzusunu söyleyip vedalaşarak, giderken dünyası dar gelmiş. “Issız bozkırda dilsiz bir mahlukun saldırısına maruz kalıp, nihayet ecelim bu kurtlardan vuku bulacakmış,” diye derin bir tefekküre dalmış, yüreğine zehir dolmuş, bu fani hayattan ümidini kesmiş, ağacın zirvesinde öylece kalmış. Issız bozkırda yalnız başına feryat etmesi kabul görmüş, bir günlük mesafede bir zenginin asil soyundan bir köpek bulunuyormuş. O köpek gece vakti yiyecek yerken ağzını şapırdatarak bir lokma koparmış, biraz dinleyip durmuş, kurtların yolcuyu kuşattığını hissetince yiyeceğini yemeden koşarak yola koyulmuş. Bir günlük mesafeden asil soydan köpeğin sesini işitince elli kurt ortadan kaybolmuş. Sadece asil soydan olan kurt yolcunun yanında öylece uzanıyormuş. Bir ara tan ağarırken asil soydan köpek koşarak ağacın yanına gelmiş. Bu köpek köyden çıktığında zenginin at bakıcısı bir ata binmiş, bir atı da yedekte alıp çıkmışmış. Bir ara iki asil soy birbirine hamle yapmaya cesaret edemeden dururken, ağacın zirvesindeki yolcu “ne olursa olsun yere ineyim” diye, ağacın zirvesinden yere doğru inmeye başlarken, ağacın dibindeki köpek insana dönüp bakar bakmaz, asil soydan (sırtlan) kurt gelip köpeğin başını koparıp atmış. Böylece insana bakmadan, kendi yoluna devam etmiş.

يولۇۋچى بېچارە ئۆزىدىن ئۈمۈت ئۈزۈپ ئەمدى «ئۆلمىگەن نېمەم قالدى ئايدالادا بۆرىلەرگە يەم بولۇپ، سۈيەكلىرىم چۆلدە قۇرۇپ» ئارماندا بولۇپ، ئاكىلىرىم، قېرىنداشلىرىمنىمۇ كۆرەلمەيمەن، ئەڭ بولمىسا، ئىچىمدىكى ئارمىنىمنى ئېيتىپ، خوشلىشىپ، كېتەردە دۇنياسى قۇرسۇن تار بولدى. «يالغۇز دالادا تىلسىز مەخلۇقنىڭ تالىشىغا چۈشۈپ، ئاخىرى ئە جىلىم مۇشۇ بۆرىلەردىن كېلىدىغان بولدىدە»، – دەپ چوڭقۇر ئويغا چۈشۈپ، يۈرىگىگە زەھەر تولۇپ، قۇۋ ئۆمۈردىن ئۈمىتىنى ئۈزۈپ، دەرەخنىڭ بېشىدا ئولتۇرېۋىرىدۇ. ئايدالادا يالغۇز ئۆزىنىڭ زارلىغىنى قوبۇل بولۇپ، بىر كۈنلۈك يولدا بىر باينىڭ سىرتتان ئىتى بار ئىكەن. شۇ ئىت تۈن مەزگىلى تاماق قۇيۋاتقاندا ئاغزىنى شاپىلدىتىپ يۇلۇپ ئېلىپ، ئازىراق تىڭشاپ تۇرۇپ، بۆرىلەرنىڭ يولۇۋچىنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ ياتقىنىنى سېزىپ تامىغىنى ئىچمەي يۈگىرەپ كەتتى، بىر كۈنلۈك يولدىن سىرتتان ئىتنىڭ ئۈنىنى ئاڭلاپ ئەللىك بۆرە يوق بولۇپ كېتىدۇ. بىرلا سىرتتان بۆرە يولۇۋچىنىڭ قېشىدا ياتىۋېرىدۇ.<FR/>بىر مەزگىلدە تاڭ يورۇپ كېلىۋاتقاندا سىرتتان ئىت يۈگۈرەپ دەرەخنىڭ قېشىغا كېلىدۇ. بۇ ئىت يېزىسىدىن چىققاندا باينىڭ ئات باققۇچىسى بىر ئاتقا مىنىپ، بىر ئاتنى يېتەكلەپ ئېلىپ چىققان ئىكەن. <FR/>بىر ۋاقىتتا ئىككى سىرتتان بىر – بىرىگە يېقىنلىشالماي تۇرغاندا دەرەخنىڭ بېشىدىكى يولۇۋچى «نېمىلا بولسا يەرگە چۈشەي» دەپ، دەرەخنىڭ بېشىدىن يەرگە قاراپ چۈشىۋاتقاندا، دەرەخنىڭ تۈۋىدىكى ئىت ئادەمگە بۇرۇلۇپ قاراۋەرگەندە، سىرتتان بۆرە كېلىپ ئىتنىڭ بېشىنى يۇلۇپ تاشلايدۇ. شۇنداق قىلىدىدە، ئادەمگە قارىماي، ئۆز يولى بىلەن كېتىدۇ.

Yazıq yolçu özündən ümidini kəsmiş, indi “ölmədiyim nə qaldı, kimsəsiz bozqırda canavarlara yem olub, sümüklərim bozqırda quruyacaq” deyə gileylənmiş, qohumlarını, bacılarını da görə bilməmiş, ən azından içindəki arzusunu söyləyib vidalaşaraq, gedərkən dünyası dar gəlmiş. “Kimsəsiz bozqırda dilsiz bir məxluqun hücumuna məruz qalıb, nəhayət əcəlim bu canavarlardan baş verəcəkmiş,” deyə dərin bir düşüncəyə dalmış, ürəyinə zəhər dolmuş, bu fani həyatdan ümidini kəsmiş, ağacın zirvəsində eləcə qalmış. Kimsəsiz bozqırda tək başına fəryad etməsi qəbul olunmuş, bir günlük məsafədə bir zənginin əsil nəslindən bir it tapılırmış. O it gecə vaxtı yemək yeyərkən ağzını şapırdataraq bir tikə qoparmış, bir az dinləyib durmuş, canavarların yolçunu mühasirəyə aldığını hiss edincə yeməyini yemədən qaçaraq yola düzəlmiş. Bir günlük məsafədən əsil nəsildən itin səsini eşidincə əlli canavar ortadan yoxa çıxmış. Sadəcə əsil nəsildən olan canavar yolçunun yanında eləcə uzanırdı. Bir ara dan sökülərkən əsil nəsildən it qaçaraq ağacın yanına gəlmiş. Bu it kənddən çıxdığında zənginin at baxıcısı bir ata minmiş, bir atı da yedəkdə alıb çıxmışdı. Bir ara iki əsil nəsil bir-birinə hücum etməyə cəsarət edə bilmədən durarkən, ağacın zirvəsindəki yolçu “nə olursa olsun yerə enəm” deyə, ağacın zirvəsindən yerə doğru enməyə başlayarkən, ağacın dibindəki it insana dönüb baxar-baxmaz, əsil nəsildən (sırtlan) canavar gəlib itin başını qoparıb atmış. Beləcə insana baxmadan, öz yoluna davam etmiş.