Корпустан іздеу

Балалар демдерін ішіне тартып жата берді. Кімнің дауысы екенін үшеуі де анық таныды. Алдаусыратып шығарып алып, бұлардың да көздерін жою мақсаттарының бар екенін бала көңілдері де анық сезіп жатты. Осыдан төрт күн бұрынғы окиғаның үш баланың жүректеріне салған қасіреті тым ауыр еді. Асылы олар ұзап кеткенше дыбыс шығармау.

The boys lay still, holding their breath. They all recognized the voice. But even their young hearts sensed that this was a trick to lure them out- to get rid of them just like the others. The tragedy they had witnessed four days ago had left wounds too deep to forget. Their only hope now was silence- until the pursuers left far enough.

Bolalar nafaslarini ichiga tortib yotishdi. Uchalasi ham kimning ovozi ekanligini aniq tanidilar. Aldab chiqarib olib, ularning ham ko‘zlarini yo‘q qilish maqsadlari borligini bolalar ko‘ngillari aniq sezib yotardi. Bundan to‘rt kun oldingi voqeaning uch bolaning yuragiga solgan qayg‘usi juda og‘ir edi. Aslida, ular uzoqlashib ketguncha ovoz chiqarmaslik kerak edi.

Çocuklar nefeslerini içlerine çektiği halde yattılar. Kimin sesi olduğunu üçü de açıkça tanıdı. Kandırarak dışarı çıkarıp bunları da yok etmeyi amaçladığını çocuk kalpleri de net hissediyordu. Bundan dört gün önce gerçekleşen olayın bu üç çocuğun yüreklerinde bıraktığı acı çok ağırdı. En iyisi onlar uzaklaşana kadar ses çıkarmamalıydılar.

بالىلار <FR/>دەملىرىنى ئىچىگە تارتىپ، ياتىۋەردى. كىمنىڭ ئاۋازى ئىكەنلىكىنى ئۈچىلىسى ئېنىق تونىدى. ئالداش ئارقىلىق چىقىرۋېلىپ، بۇلارنىڭما <FR/>كۆزلىرىنى يوق قىلىش مەخسەتلىرىنىڭ بار ئىكەنلىگىنى بالا كۆڭۈللىرىمۇ ئېنىق سېزىپ تۇردى. بۇنىڭدىن تۆرت كۈن بۇرۇنقى ۋەقەنىڭ ئۈچ بالىنىڭ يۈرەكلىرىگە سالغان ھەسرىتى ئىنتايىن ئېغىر ئىدى. ئېسىلى ئۇلار ئۇزاپ كەتكىچە تاۋۇش چىقارماس.

Uşaqlar nəfəs aldıqları halda uzandılar. Kimin səsi olduğunu üçü də aydın tanıdı. Onların kandırılıb xaricə çıxarıldıqdan sonra məhv ediləcəklərini uşaq ürəkləri də dəqiq hiss edirdi. Dörd gün əvvəl baş vermiş hadisənin bu üç uşağın ürəyində qoyduğu acı çox ağır idi. Ən yaxşısı onlar uzaqlaşana qədər səssiz qalmalı idilər.

Қуғыншылар айнала шолып, жан-жақтарына барлай қарап, тың-тындап біраз тұрды да, аттарының тұяғы әрі-бері тықырлап, жартасты қиялай түсіп бара жатты. Бәрін естіп, сезіп-біліп жатқан көпке дейін бастарын көтеруге де сескенген еді.

Outside, the horsemen lingered, looking around, listening. After a while, the sound of hooves echoed across the cliffs as they moved further down the rocky slopes. The boys could hear it all clearly, yet they were too afraid to lift their heads.

Quvg‘inchilar atrofni kuzatib, har tomonga diqqat bilan qarab, quloq solib bir oz turdilar-da, otlarining tuyoqlari gumbur-gumbur qilib, qoyalar bo‘ylab pastga tusha boshladilar. Hamma narsani eshitib, sezib-bilib turgan ko‘pchilik ancha vaqtgacha boshlarini ko‘tarishga ham qo‘rqib turdi.

Takipçiler etrafa bakındı, dört bir yana göz gezdirdi, dinleyerek biraz durduktan sonra atlarının nalları “tak-tak” diye ses çıkararak kayalıkları takip edip aşağı doğru inmeye başladılar. Her şeyi duyan ve hisseden çocuklar uzun süre başlarını kaldırmaya bile çekindiler.

قوغلىغۇچىلار ئەتراپقا كۆز يۈگەرتىپ، يان-ياقلىرىغا بارىنچە قاراپ، تىڭشاپ بىر ئاز تۇردىدە، <MS/>ئاتلىرىنىڭ تۇياقلىرى نېرى-بېرى تاقىلداپ، قىياتاشنى قىيپىشىغا چۈشۈپ كېتىپ قالدى. ھەممىنى ئاڭلاپ، سېزىپ-بىلىپ ياتقان كۆپكە قەدەر باشلىرىنى كۆتۈرۈشكىمۇ قورققان ئىدى.

Təqibçilər ətrafa baxdı, dörd bir yana göz gəzdirdi, dinlədikdən sonra atlarının nalları “tak-tak” səsləri çıxararaq qayalıqları izləyib aşağı doğru getdilər. Hər şeyi eşidən və hiss edən uşaqlar uzun müddət başlarını qaldırmağa belə cəsarət etmədilər.

– Тыныш отырыңдар, мен айналаны бақылап келейін, – деді Абдулсаттар біршама уақыттан соң сыбырлап.

After some time, Abdulsattar whispered, "Stay here. I’ll go check the surroundings".

- Jim o‘tiringlar, men atrofni kuzatib kelay, - dedi Abdulsattor bir ozdan so‘ng shivirlab.

– Sessiz oturun, ben etrafı kontrol edeyim, – dedi Abdulsattar bir süre sonra fısıldayarak.

– جىم ئولتۇرۇڭلار، مەن ئەتراپنى بايقاپ كېلەي، – دېدى ئابدۇلساتتار بىر ئاز ۋاقىتتىن كېيىن شىپىرلاپ.

– Səssiz oturun, mən ətrafı yoxlayım, – dedi Abdulsəttar bir az keçəndən sonra pıçıldayaraq.

Үңгірден еңбектей шығып, тастарды тасалай төңірекке мұқият зер сала отырып, тау етегінде бірінің ізінен бірі ерген қарақшы Жолбарыстың қолынкөзі шалып қалды. Қаздай тізіліп, оңтүстікті бетке алып шұбап барады екен. Абдулсаттар ерінбей-жалықпай көзі талғанша жеке-жеке қарап шықты. Елден көшпен бірге шыққан оқымысты отбасылары мен Имин молдадан басқалары дін аман. Демек, бұл қаскөйдің бізбен бірге жолға шығу мақсаты – бас көтерер азаматтардыңкөзін жою болған екен ғой, деп көңіліне түйіп қойды Абдулсаттар.

He crawled out of the cave, cautiously scanning the area from behind the rocks. From the mountainside, he spotted the men. Zholbarys, the bandit leader, and his group were riding south in a single line like migrating geese. Abdulsattar stared until his eyes ached, studying every person one by one. All of the educated families who had fled with them were gone. Only Imin the mullah remained. So that was Jolbarys’s real plan- to pretend to escape with them, only to eliminate all the strong men.

G‘ordan emaklab chiqib, toshlar orqasiga yashirinib, atrofga diqqat bilan razm solar ekan, tog‘ etagida birin-ketin kelayotgan qaroqchi Yo‘lbarsning qo‘lini ko‘ziga tashlanib qoldi. Ular g‘ozdek tizilib, janubga tomon yo‘l olishayotgan edi. Abdulsattor charchamay, ko‘zlari toliqqunicha birma-bir sinchiklab ko‘zdan kechirdi. Yurtdan ko‘chmanchilar bilan birga chiqqan o‘qimishli oilalar va Imin mulladan boshqalari sog‘-salomat ekan. Demak, bu yovuzning biz bilan birga yo‘lga chiqishdan maqsadi bosh ko‘targan fuqarolarning ko‘zini yo‘q qilish bo‘lgan ekan-da, deb xayolidan o‘tkazdi Abdulsattor.

Mağaradan emekleyerek çıkıp, taşları siper alarak etrafı dikkatle süzerek dağ yamacında birinin arkasından diğerinin gittiği haydut Jolbarıs'ın kolunu gözüne kestirdi. Kaz gibi dizilerek güneye doğru sıralanmış gidiyorlardı. Abdulsattar üşenmeyip gözü yorulana kadar her birini tek tek inceledi. Halkla birlikte göç eden bilim insanı aileleri ve İmin mollanın dışında herkes sağ salimdi. Demek ki, bu hainin bizimle birlikte yola çıkma amacı – önde gelen kişilerin gözünü yok etmekmiş, diye düşündü Abdulsattar.

ئۆڭكۈردىن ئۆمۈلەپ چۈشۈپ، تاشلارغا يوشۇرۇنۇپ، ئەتراپقا دىققەت بىلەن كۆز سېلىپ، تاغ ئېتىگىدە بىرىنىڭ <MS/>ئىزىدىن بىرى ئەگەشكەن <MS/>قاراقچى جولبارىسنىڭ ئەسكەرلىرىگە <FR/>كۆزى چۈشتى. ئۇلار غازدەك تىزىلىپ، جەنۇب تەرەپكە قاراپ سوزۇلۇپ كېتىپ بارغان ئىكەن. ئابدۇلساتتار ئېرىنمەي-ھارماي، <FR/>كۆزى تالغىچە يەكە-يەكە قاراپ چىقتى. ئەلدىن <MS/>كۆچ بىلەن بىرگە چىققان <MS/>ئوقۇمۇشلۇق ئائىلىلەر<MS/> بىلەن ئىمىن <MS/>موللىدىن باشقىلىرى <MS/>ئامان. دېمەك، بۇ غەزەپقورنىڭ بىز بىلەن بىرگە يولغا چىقىش مەخسىتى – <MS/>باش كۆتەرگۈچى ئىنسانلارنى<FR/> <MS/>كۆزدىن يوقىتىش بولغان ئىكەنغۇ، دەپ <FR/>كۆڭلىگە پۈكۈپ قويدى ئابدۇلساتتار.

Mağaradan sürünərək çıxıb, daşları sipər götürərək diqqətlə dağın yamacını süzdü və birinin arxasınca digərinin getdiyi quldur Colbarısın qolunu gözü ilə tutdu. Qaz kimi sıralanıb cənuba doğru gedirdilər. Abdulsəttar yorulana qədər hər birini tək-tək incələdi. Xalqla birlikdə köç edən elm adamı ailələri və İmin molladan başqa hamı sağ-salamat idi. Deməli, bu xəyanətin bizimlə yola çıxmaq məqsədi – qabaqdakı önəmli şəxslərin gözünü çıxarmaq imiş, – deyə düşündü Abdulsəttar.

Қайран әкешім-ай, еліңнің азаттығы үшін қанша жыл күресіп жүріп, иегіңнің астындағы сатқынды сезбей келгенің қалай?! Бір қойды сылтауратып, бір ауыл үйдіқырып салып, әне, Жолбарысың әскерін ертіп кетіп барады.

Oh, father… Abdulsattar’s heart ached. You fought for your people’s freedom for so many years. How did you not notice the traitor beside you? And now, under the excuse of a missing sheep, he had wiped out an entire village. And he was leaving with soldiers at his side.

Otajonim-a, yurtingning ozodligi uchun shuncha yil kurashib, iyagingning ostidagi xoinni sezmay kelganing qanday?! Bir qo‘yni bahona qilib, bir qishloq aholisini qirib tashlab, mana, Yo‘lbarising qo‘shinini ergashtirib ketyapti.

Ah, benim babacığım, ülkenin özgürlüğü için kaç yıl mücadele ettin de, burnunun dibinde biten şu haini nasıl fark etmedin?! Bir koyunu bahane ederek, bir köyü yıkıp yok eden işte Jolbarıs'ın askerleriyle gidiyor.

<MS/>بېچارە دادام-ەي، ئېلىڭنىڭ ئازاتلىقى ئۈچۈن قانچە يىل كۈرىشىپ يۈرۈپ، <FR/>ئېڭىگىنىڭ ئاستىڭدىكى ساتقۇننى سېزمەي كالغىنىڭ قانداق؟ بىر قوينى سەۋەپ كىلىپ، بىر <MS/>يېزا ئۆينى <FR/>قىرىۋېتىپ، ئەينە، جولبارىسىڭ ئەسكىرىنى ئەگەشتۈرۈپ كېتىپ بارىدۇ.

Ah, mənim atam, ölkənin azadlığı üçün neçə il mübarizə apardın, bəs burnunun altında bitən bu xəyanəti niyə görmədin?! Bir qoyunu bəhanə edib, bir kəndi dağıdan elə Colbarısın əsgərləri ilə gedirlər.

Үңгірге қайтып оралған Абдулсаттар:

Back in the cave, Abdulsattar called out:

G‘orga qaytgan Abdulsattor:

Mağaraya geri dönen Abdulsattar:

ئۆڭكۈرگە قايتىپ كىرگەن ئابدۇلساتتار:

Mağaraya qayıdan Abdulsəttar:

– Кетті, – деді дауыстап, – бері, жарыққа таман келсеңдер болады.

-They’re gone. It’s safe. You can come closer to the light.

- Ketishdi, - dedi u baland ovozda, - bu yog‘ga, yorug‘likka yaqin kelishingiz mumkin.

– Gittiler, – dedi yüksek sesle, – buraya, ışığa doğru gelebilirsiniz.

– كەتتى، – دېدى ئاۋاز بىلەن، – بۇرۇنقى يورۇققا يېقىن كەلسەڭلار بولىدۇ.

– Getdilər, – dedi yüksək səslə, – bura, işığa doğru gələ bilərsiniz.

Үшеуі әлгіндегі орындарына келіп шоқиып-шоқиып қайта отырды. Ләм деп тағы да бір-біріне тіл қатқан жоқ.

The three boys gathered again near the mouth of the cave, sitting in silence once more. None of them spoke.

Uchovlon boyagi joylariga kelib, cho‘nqayib o‘tirishdi. Ular yana bir-birlariga lom-mim deyishmadi.

Üçü de az önceki yerlerine gelip büzülerek tekrar oturdular. Birbirlerine tek laf bile etmediler.

ئۈچى بايىقى ئورۇنلىرىغا كېلىپ، چوقچىيىپ-چوقچىيىپ قايتىدىن ئولتۇردى. <MS/>لام دەپ يەنىمۇ بىر-بىرىگە <FR/>تىل قاتمىدى.

Üçü az öncəki yerlərinə qayıdıb yenidən büzüşərək oturdular. Bir-birilərinə tək söz belə demədilər.

Ақыл тоқтатпаған үш баланың көз алдынан төрт күн бұрынғы қанды оқиға кетер емес. Қайда барарларын, не істерлерін білмей есеңгіреп қалған, Бұған дейін үлкендерден жөн сұрап, ата-ананың аялы алақанымен алшаң басып келсе, тағдыр әп-сәтте есейтіп, қия-құз жартастың басына лақтырып тастағандай. Енді үлкендерше санамен, ақылмен әрекет ету керек. Бірақ қалай аяқ астынан ересектерше тірлік ете алмақ? Кайда бармақ? Алтайдан шыққалы екі айдай жол жүрді. Әкелер мақсаты – Тибеттің Лхаса қаласына бару. Одан әрі Үндістан арқылы Тайпейге жетіп, азат ел атанбақшы еді. Жол үсті арманның бәрі адыра қалды. Үш жетім әке армандарын жалғамақ түгілі, тірі қалу үшін не істемек керек екенін біле алмауда. Ел қайда? Жүретін жол қайда? Бәрінің біткені ме? Мына мәңгілік мұз құрсауындағы алып таулардың құзғындарына жем болғандары ма? Жо-жоқ, бұлай отыра беруге болмас. Тірі адам тіршілікке қам қылмаушы ма еді .

The memory of the bloody event four days ago wouldn’t leave their minds. They were stunned, lost, unsure of where to go, or what to do. Until now, they had always asked adults for help, moved under the care of their parents. But fate had suddenly made them grow up, pushing them alone into this cold, jagged world. Now they had to think like adults, make decisions, survive. But how does one become an adult overnight? Where could they go? They had already been on the road for nearly two months since leaving Altai. Their fathers’ dream was to reach Lhasa in Tibet, then escape to Taiwan through India- to live free. But all those dreams had crumbled on the way. The three orphans couldn’t even begin to carry on those dreams. They didn’t even know how to survive now. Where was the road? Where was home? Was this the end? Were they to become nothing more than food for mountain vultures? No! They couldn’t just sit here waiting for death. If you’re alive - you must fight to live.

To‘rt kun oldingi qonli voqea aqldan ozmagan uch bolaning ko‘z oldidan ketmaydi. Ular qayerga borishini, nima qilishini bilmay, dovdirab qolgan edi. Ilgari kattalardan yo‘l-yo‘riq so‘rab, ota-onasining mehribon kaftlari bilan yurgan bo‘lsa, taqdir ularni bir zumda ulg‘aytirib, qoya cho‘qqisiga uloqtirgandek edi. Endi kattalardek ong va aql bilan harakat qilish kerak. Lekin qanday qilib ular birdaniga kattalardek hayot kechira oladi? Qayerga borish kerak? Ular Oltoydan chiqqandan beri ikki oy yo‘l yurishdi. Otalarning maqsadi Tibetning Lhasa shahriga borish edi. Keyin Hindiston orqali Taypeyga yetib borib, ozod mamlakatga aylanmoqchi edilar. Yo‘l ustidagi barcha orzular puchga chiqdi. Uch yetim ota orzularini amalga oshirish u yoqda tursin, tirik qolish uchun nima qilish kerakligini ham bilmaydi. Yurt qayerda? Yo‘l qayerda? Hammasi tugaganmi? Bu abadiy muzlikdagi ulkan tog‘larning quzg‘unlariga yem bo‘lganlarmi? Yo‘q-yo‘q, bunday o‘tirib bo‘lmaydi. Tirik odam tirikchilik uchun g‘amxo‘rlik qilishi kerak.

Akılları ermeyen üç çocuğun gözlerinin önünden dört gün önceki kanlı olay gidecek gibi değil. Nereye gideceklerini, ne yapacaklarını bilemeyerek serseme dönmüşlerdi. Daha önce büyüklerinden ne yapacaklarını öğrenip, anne babaların şefkatli kollarında rahatça yürürlerken, kader bir anda büyütüp, uçurumun başına fırlatmış gibiydi. Artık kendileri büyükler gibi akıl ve mantıkla hareket etmek gerekiyor. Ama nasıl aniden yetişkinler gibi yaşayabilirler? Nereye gidecekler? Altay'dan çıkalı yaklaşık iki ay oldu. Babalarının amacı – Tibet'in Lhasa şehrine gitmekti. Oradan Hindistan üzerinden Taipey`e ulaşıp özgürlüğe kavuşacaklardı. Tüm yolculuk boyunca edilen hayallerin hepsi boşa çıktı. Üç yetim, babaların hayallerini sürdürmek bir yana, hayatta kalmak için ne yapacaklarını bile bilemiyorlardı. Yurt nerede? Yürünecek yol nerede? Her şey bitti mi? Şu ebedi buzların sardığı dev dağların akbabalarına yem mi oldular? Hayır hayır, böyle boşboş oturmak olmaz. Yaşayan insan hayata çare bulmalı.

ئەقىل توختاتمىغان ئۈچ بالىنىڭ <FR/>كۆز ئالدىدىن تۆرت كۈن بۇرۇنقى قانلىق ۋەقە كېتەر ئەمەس. قەيەرگە بارارىنى، نېمە قىلىشىنى بىلمەي ھاڭ-تاڭ بولۇپ قالغان، بۇنىڭغىچە چوڭلاردىن دۇرۇسىنى سوراپ، ئاتا-ئانىنىڭ مېھرىۋان ئالىقىنى بىلەن سالماقلىق بېسىپ كەلسە، تەغدىر بىر پەيتتە چوڭايتىپ، قىيا يارتاشنىڭ بېشىغا پېقىرتىپ تاشلىغاندەك. ئەمدى چوڭلار ئوخشاش ھېساپ بىلەن، ئەقىل بىلەن ھەرىكەت قىلىش كېرەك. بىراق قانداق <FR/>تۇيۇقسىزدىن چوڭلارچە تىرىكچىلىك قىلماق؟ كايەرگە بارماق؟ ئالتايدىن چىققاندىن ئىككى ئايدەك يول يۈردى. ئېلىپ كېلەر مەخسىتى – تىبەتنىڭ لخاسا شەھىرىگە بېرىش. ئۇنىڭدىن نېرى ھىندىستان ئارقىلىق <MS/>تايپېيگە يېتىپ، <MS/>ئازات ئەل ئاتالماقچى ئىدى. يول ئۈستى ئارماننىڭ بارلىقى <FR/>ئەمەلگە ئاشمىدى. ئۈچ يىتىم دادىسىنىڭ ئارمانلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتۈگۈر، تىرىك قېلىش ئۈچۈن نېمە قىلىش كېرەك ئىكەنلىگىنى بىلمەيدۇ. ئەل قەيەردە؟ ماڭىدىغان يول قەيەردە؟ ھەممىنىڭ پۈتكىنىمۇ؟ نۇ مەڭگۈلۈك مۇز قورشىغان دېۋە تاغلارنىڭ يىرتقۇچ قۇشلىرىغا يەم بولغانلىقىمۇ؟ ياق-ياق، مۇنداق ئولتۇرۇۋەرسەك بولماس. تىرىك ئادەم تىرىكچىلىككە <FR/>غەم قىلمىشىمۇ ئىدى.

Ağılları başlarına gəlməyən üç uşağın gözlərinin önündən dörd gün əvvəlki qanlı hadisə getmirdi. Haraya gedəcəklərini, nə edəcəklərini bilməyərək çaşqın düşmüşdülər. Daha əvvəl böyüklərindən nə edəcəklərini öyrənib, ana-atalarının şəfqətli qucaqlarında rahatca addımlayarkən, tale birdən onları böyüdüb uçurumun kənarına atmış kimi idi. İndi özləri böyüklər kimi ağıl və məntiqlə hərəkət etməli idilər. Amma necə birdən-birə böyüklər kimi yaşaya bilərlər? Haraya gedəcəklər? Altaydan çıxalı təxminən iki ay olmuşdu. Atalarının məqsədi – Tibetin Lhasa şəhərinə getmək idi. Oradan Hindistan vasitəsilə Taypeyəyə çatıb azadlığa qovuşacaqdılar. Bütün səyahət boyunca qurduqları xəyallar puça çıxdı. Üç yetim, atalarının xəyallarını davam etdirməkdən də uzaq, həyatda qalmaq üçün nə edəcəklərini belə bilmirdilər. Vətən hardadır? Gediləcək yol hardadır? Hər şey bitdimi? Bu əbədi buzla örtülmüş nəhəng dağların qartallarına yem oldularmı? Xeyr, xeyr, boş-boş oturmaq olmaz. Yaşayan insan həyatda çıxış yolu tapmalıdır.

Күн батып, қас қарая үш бала бір-бірін пана тұтып, жан-жақтарына сақтықпен жаутаңдай қарап жолға шықты. Анда-санда қалт тоқтап, тың-тыңдап алады да, қайта аяңдайды. Төрт күн бұрынғы ойрандалған жұрттың орнынан талғажау ететін бірдеңе іздемек.

As the sun set and darkness fell, the three boys set out, huddled close to one another, their eyes darting around nervously. Step by step, cautiously, they moved forward. From time to time, they stopped, held their breath, and listened. Then, slowly, they continued. They were heading back to the burned village, hoping to find something to eat.

Quyosh botib, qorong‘u tushishi bilan uch bola bir-birini pana qilib, ehtiyotkorlik bilan atrofga olazarak boqib yo‘lga chiqishdi. Vaqti-vaqti bilan birdan to‘xtab, quloq solib, so‘ng yana sekin yurishardi. To‘rt kun oldin vayron bo‘lgan qo‘nalg‘aning o‘rnidan biror yegulik narsa topishni umid qilishardi.

Gün batmış, hava kararırken, üç çocuk birbirine sığınarak etraflarına dikkatle bakınıp yola çıktılar. Ara sıra durup dinliyor, sonra tekrar yürüyorlardı. Dört gün önceki yıkılan yerden yiyecek bir şeyler bulmak istiyorlardı.

<MS/>كۈن پېتىپ، گۇگۇم چۈشكەندە ئۈچ بالا بىر-بىرىنى پانا تۇتۇپ، يان-ياقلىرىغا ساقلىق بىلەن ئۈمۈتلەنگەندەك قاراپ يولغا چىقتى. ئاندا-ساندا بىردىن توختاپ، تىڭشايدۇدە، قايتىدىن ئاستۇ ماڭىدۇ. تۆت كۈن بۇرۇنقى ۋەيران قىلىنغان يۇرتنىڭ ئورنىدىن بىر ئاز بولسىمۇ ئاچلىقىنى باسىدىغان بىر نېمە ئىزدىمەك.

Gün batmış, hava qaralarkən, üç uşaq bir-birinə sığınaraq ətraflarına diqqətlə baxıb yola çıxdılar. Ara-sıra dayanıb dinləyir, sonra yenidən irəliləyirdilər. Dörd gün əvvəl dağıdılmış yerdən yemək tapmaq istəyirdilər.

Айнала мүлгіген тыныштық. Жер бетін жұқалтаң қар жапқан. Өздерінің аяқ дыбыстары мен жүрек дүрсілдерінен басқа тырс еткен дыбыс жоқ. Қарашаның қара суығынан қыстың қақаған аязына өтер өліара шақ еді. Аяз беттен әлсін-әлсін шымшылап, алдағы күндердің әлегінен белгі беріп тұрғандай. Үш бала асығып-аптығып бірінің өкшесін бірі басып келеді. Алып Гималайдың мұз құрсауындағы биік шыңдары қарауытып, үрейлеріне үрей қосқандай. Жұрттың орнына жақындаған сайын жүректері дүрсілдеп, ата-аналарымен амандықта қауышардай алып-ұшып жүрістерін жылдамдата бастады. Екпіндей келіп кішкене төбеден асып түскенде ғана ақ қардың үстінде қарауыта жайрап жатқан жұрттың орнын көріп, состиып тұрып қалды. Не кейін шегінерлерін, не жанына барарларын білмей абдырап тұрғанда, биік жартасты ықтап жатқан бозінген адам баласын ес көріп, боздап сала берді.

Everything was silent. A thin layer of snow covered the ground. Other than the sound of their footsteps and the pounding of their own hearts, not a single noise could be heard. It was that eerie moment between autumn’s cold and the deep winter frost. The freezing air pinched their cheeks as if to warn them of more trouble to come. They hurried along, walking so closely that one stepped on the heel of the other. The towering, ice-covered Himalayas loomed in the distance, adding to the fear in their hearts. The closer they came to the village ruins, the faster they walked, hope rising in their chests. Maybe… maybe their parents were still there… But as they crossed a small hill, they stopped cold. Below them, scattered on the white snow, lay the charred remains of their home. They didn’t know whether to turn back or move forward. Then, from behind a rocky cliff, a camel let out a long, sorrowful cry.

Atrofda sukunat hukmron. Yer yuzasi yupqa qor bilan qoplangan. Ularning qadam tovushlari va yurak urishidan boshqa hech qanday tovush yo‘q. Noyabrning qora sovug‘idan qishning qahraton sovug‘iga o‘tish oy qarong‘isi vaqti edi. Ayoz yuzni dam-badam chimchilab, kelgusi kunlarning tashvishlaridan darak berayotganga o‘xshardi. Uchta bola shoshilinch ravishda bir-birining orqasidan ergashib kelmoqda. Bahaybat Himolay tog‘larining muzli cho‘qqilari qorayib, qo‘rquvga qo‘rquv qo‘shgandek tuyuldi. Odamlar turgan joyga yaqinlashgan sari yuraklari gupillab urib, ota-onalari bilan omon-eson diydor ko‘rishadigandek tezroq yura boshladilar. Kichkina tepalikdan oshib o‘tgandan keyingina u oq qor ustida qorayib yotgan odamlarni ko‘rib, qotib qoldi. Ular orqaga chekinishni ham, unga yaqinlashishni ham bilmay, hayron bo‘lib turishganida, Baland jartini iqlab yotgan boʻz ingan (urgʻochi tuya) odam bolasini najot bilib, boʻzlab yubordi.

Etraf sessizdi. Yer yüzünü ince bir kar kaplamıştı. Kendi ayak seslerinden ve kalp atışlarından başka çıt yoktu. Kasım Ayı’nın kara soğuğundan kışın dondurucu ayazına geçişin ara vaktiydi. Ayaz, yüzlerin ara sıra çimdikleyerek, ilerideki günlerin zorluklarından haber verir gibiydi. Üç çocuk, aceleyle, telaşla, birinin topuğuna diğeri basarak ilerliyordu. Büyük Himalaya'nın buzla kaplı yüksek zirveleri kararıyor, endişelerine endişe katıyordu. Yıkılan yurda yaklaştıkça kalpleri çarpıyor, anne babalarıyla sağ salim buluşacakmış gibi adımlarını hızlandırıyorlardı. Bir sıçrayışla küçük bir tepeyi aştıklarında, ancak beyaz kar üzerinde kararmış yatan yurdun harabe yerini görüp, donup kaldılar. Ne geri döneceklerini, ne de yanlarına gideceklerini bilemeyip afallamış halde dururken, yüksek bir kayalığın altına sığınan beyaz deve, insan çocuklarını görüp bağırmaya başladı.

ئەتراپ قېتىپ قالغان تىنچلىق. يەر بېتىنى مامۇكتەك قار ياپقان. ئۆزلىرىنىڭ ئاياق تاۋۇشلىرى بىلەن يۈرەك دۈپۈلدىشىدىن باشقا <FR/>تىرس ئەتكەن تاۋۇش يوق. نويابىرنىڭ <MS/>قارا سالقىنىدىن قىشنىڭ جاراڭلىغان قاتتىق سوغىغا ئۆتىۋاتقان <MS/>ئۆزگىرىشچان مەزگىل<MS/> ئىدى. جاراڭلىق سوغ ئۈزىنى قايتا-قايتىدىن چىمىلداپ، ئالدىدىكى كۈنلەرنىڭ دەھشەتلىگىدىن بەلگۈ بېرىپ تۇرغاندەك. ئۈچ بالا ئالدىراپ-سالدىراپ بىرىنىڭ ئايىغىنىنىڭ كەينىنى بىرى بېسىپ كېلىدۇ. دېۋە گىمالاينىڭ مۇز قوينىدىكى ئېگىز جەينىگى قارغىيىپ، قورقۇنۇچلىقىغا قورقۇنچ قوشقاندەك. يۇرتنىڭ ئورنىغا يېقىنلىغانسىرى <FR/>يۈرەكلىرى دۈپۈلدەپ<MS/> ،ئاتا-ئانىلىرى بىلەن ئامانلىقتا ئۇچرىشىدىغاندەك <FR/>ئالدىراپ-تېنەپ يۈرۈشلىرىنى ئىشتىكلىتىشكە باشلىدى. چاپسانلىق بىلەن كېلىپ كىچىككىنە يۇقۇرىدىن ئېشىپ چۈشكەندىلا ئاق قارنىڭ ئۈستىدە قاراڭغۇلۇقتا يايراپ ياتقان <MS/>يۇرتىنىڭ ئورنىنى كۆرۈپ، <FR/>قىمىرلىماي تۇرۇپ قالدى. يە كەينىگە چېكىنىشىنى، يە يېنىغا بېرىشىنى بىلمەي چۆچۈپ تۇرغاندا، ئېگىز يارتاشتا تىقىنىپ ياتقان <MS/>بوز تۆگە ئادەم بالىسىنى ئېسىغا ئېلىپ، <FR/>بوزلاپ كەتتى.

Ətraf sakit idi. Yer üzü nazik qarla örtülmüşdü. Öz ayaq səslərindən və ürək döyüntülərindən başqa səs yox idi. Noyabr ayının sərt soyuğundan qışın dondurucu şaxtasına keçidin vaxtı idi. Şaxta üzləri bəzən cimdikləyir, gələcək günlərin çətinliklərindən xəbər verirdi. Üç uşaq tələskənliklə, tələsik birinin dabanına digəri basaraq irəliləyirdi. Böyük Himalayanın buzla örtülmüş yüksəklikləri qaralır, narahatlıqlarını artırırdı. Dağıdılmış vətənə yaxınlaşdıqca ürəkləri döyünür, ana-ataları ilə sağ-salamat görüşəcək kimi addımlarını sürətləndirirdilər. Bir tullanışla kiçik bir təpəni keçəndə, yalnız ağ qar üzərində qaralmış evin xaraba hissəsini görüb donub qaldılar. Nə geri dönəcəklərini, nə də yanına gedəcəklərini bilməyərək çaş-baş dayandılar. Yüksək bir qayalığın altına sığınan ağ dəvə insan uşaqlarını görüb bağırmağa başladı.

– Мынау біздің бозінгеннің дауысы ғой, – деп Тоқтаған тұра ұмтылды. Екеуі далақтап соңынан жүгірді.

That’s our camel! - Toktagan shouted and ran toward the sound. The other two followed.

– Bu bizning boʻz inganimizning ovozi-ku! – deb Toʻxtagan oʻrnidan sapchib turdi. Ikkovi shoshib-pishib uning ortidan yugurdi.

Bu bizim beyaz devenin sesi,- dedi Toktağan, hemen doğrulup.

– مونۇ بىزنىڭ <MS/>بوز تۆگىمىزنىڭ ئاۋازىغۇ، – دەپ توقتاغان ئۇددۇل ئىنتىلدى. ئىككىسى ئالدىراپ كەينىدىن يۈگەردى.

Bu bizim ağ dəvənin səsidir,” – dedi Toqtağan , dərhal duraraq.

Тоқтаған келген бойда бозінгеннің үстіне кұлай кетіп, мойнынан, өркешінен қапсыра құшақтап өкіре жылап жіберген еді. Оған екеуі де шыдас бере алмай, Токтағанның үстін ала олар да өкіре жығылды. Үш мұңлықауыл-үйді жоқтағаны, әлде ата-аналарына көріс айтқаны белгісіз алма-кезек бірін-бірі, арасында бозінгенді қайта-қайта құшақтап өксіктерін баса алмай ұзақ жылады.

Toktagan rushed up and threw himself onto the animal’s neck, hugging it tightly, sobbing out loud. The other two couldn’t hold back any longer either. They collapsed beside him, wrapping their arms around Toktagan and the camel, crying uncontrollably. Were they mourning their lost village , or grieving their lost parents? They didn’t know. They just cried.

To‘xtagan kelishi bilanoq bo‘z tuyaning ustiga yiqilib, bo‘ynidan va o‘rkachidan mahkam quchoqlab ho‘ngrab yig‘lab yubordi. Ikkalasi ham bunga dosh berolmay, To‘xtaganning ustiga yiqilib, ular ham ho‘ngrab yig‘lashdi. Uch g‘amgin qishloq-uylarni yo‘qlashganimi yoki ota-onalariga ko‘rish aytishganimi noma’lum, navbatma-navbat bir-birlarini va orada bo‘z tuyani qayta-qayta quchoqlab, ko‘z yoshlarini to‘xtatolmay uzoq yig‘lashdi.

Diğer ikisi de peşinden koştu. Toktağan varır varmaz beyaz devenin üzerine yığılıp, boynunu, hörgücünü sıkıca kucaklayıp acı acı ağlamaya başladı. İkisi de buna dayanamayıp, Toktağan'ın üzerine yığılıp onlar da acı acı ağladılar. Üç yetim, köy evlerini mi özlemişlerdi, yoksa anne babalarına mı veda ediyorlardı, belirsiz, ama sırayla birbirlerini, arada sıra beyaz deveyi kucaklayıp hıçkırıklarını tutamayarak uzun süre ağladılar.

توقتاغان كەلگەن بويى <MS/>بوزتۆگىنىڭ ئۈستىگە يېپىلىپ، بوينىدىن، ئۆركەشتىن قاتتىق قۇچاقلاپ <FR/>ھۆكىرەپ يىغلىغان ئىدى. ئۇنىڭغا ئىككىسىمۇ <FR/>چىدالماي، توكتاغاندىن تېخىمۇ ئۈستۈن ئۇلارمۇ <FR/>ھۆكىرەپ يىغلىدى .<FR/>ئۈچ مۇڭلۇق <MS/>يېزا-ئۆينى يوقلاۋاتقانلىقى، ياكى ئاتا-ئانىسىغا <FR/>تەزىيە ئېيتىۋاتقانلىقى بەلگۈسىز نوۋەتلىشىپ بىرىنى-بىرى، ئارىسىدا <MS/>بوزتۆگىنى قايتا-قايتا قۇچاقلاپ ئۆپكىلىرىنى باسالماي ئۇزاق يىغلىدى.

Digərləri də onun ardınca qaçdılar. Toqtağan çatanda ağ dəvənin üstünə yığılıb boynunu, hörgücünü möhkəm qucaqlayıb kədərlə ağlamağa başladı. Digərləri buna dözməyib Toqtağan ın üstünə yığılıb onlar da kədərlə ağladılar. Üç yetim, kənd evlərini darıxırdılarmı, yoxsa ana-atalarına vida edirdilər, bilinmirdi, amma növbə ilə bir-birlərini və arada ağ dəvəni qucaqlayaraq hıçqırıqla uzun müddət ağladılar.

Оларды жұбатар жан жоқ еді.

There was no one to comfort them.

Ularni ovutadigan hech kim yo‘q edi.

Onları teselli edecek kimse yoktu.

ئۇلارنى پەسلىتىدىغان جان يوق ئىدى.

Onları təsəlli edəcək kimsə yox idi.

Жүректеріне тас болып қатқан шерлері ауыл-үйдің жұртының орнында жалғыз қарақшыдай қалып кеткен бозінгенді көргенде осылай егіле ағытылып еді. Жануар хайуан да болса да, Тоқтағанды танып, иіскелеп, әлсін-әлсін пох-пох деп дыбыс та шығарып қояды. Үш баланың өкірген азалы дауысы әп-сәтте кұз-жартастарда жаңғырып, Гималай шыңдарының азан-қазанын шығарды. Бозінгенді көріп босаған көңілдерінүш мұңлық ұзақ баса алмады. Бірі басыла бергенде екіншісінің, екіншісі басыла бергенде үшіншісінің жылаған дауысы естіледі де, әп-сәтте қасіретті жүректерінің өксіктері үдеп, ол дауыстары тау-тас, құз-жартастарға шағыла жаңғырып, бүкіл әлем күңіреніп сала береді. Олар бір-біріне қалай басу айтарларын, не деп жұбатарларын білмеді.

The sorrow that had turned their hearts to stone now spilled out in tears. The camel, though just an animal, seemed to recognize Toktagan. It sniffed him gently, letting out soft, warm noises from its throat. The boys’ cries echoed through the cliffs, rising up into the Himalayan skies like a wail of the earth itself. Their tears didn’t stop. Just when one boy began to calm down, another would start sobbing again, and their cries would rise once more, bouncing off the rocks, the mountains, the heavens. They didn’t know how to console one another. There were no words.

Yuragida toshdek qotib qolgan g‘am-g‘ussa qishloq aholisi o‘rnida yolg‘iz qaroqchidek qolib ketgan bo‘z tuyani ko‘rganda shunday to‘lqinlanib yig‘lab yuborgan edi. Hayvon bo‘lsa ham, u To‘xtaganni taniydi, hidlaydi va vaqti-vaqti bilan "pox-pox" deb ovoz chiqaradi. Uch bolaning faryod qilgan azali ovozi bir zumda qoya-toshlarda aks-sado berib, Himolay cho‘qqilarini larzaga keltirdi. Bo‘z tuyani ko‘rib, ko‘ngillari bo‘shagan uch g‘amgin uzoq vaqt o‘zlarini bosa olmadilar. Biri tinchiganda ikkinchisining, ikkinchisi tinchiganda uchinchisining yig‘isi eshitiladi va bir zumda ularning qayg‘uli yuraklarining o‘ksigi kuchayib, bu ovozlar tog‘-toshlar, qoya-toshlarga urilib aks-sado berib, butun olam nola qila boshlaydi. Ular bir-birlariga qanday taskin berishni, nima deb yupatishni bilishmasdi.

Kalplerine taş gibi çöken acıları, köy evlerinin yerinde yalnız bir haydut gibi kalan beyaz deveyi görünce böyle dökülüvermişti . Hayvan da olsa , Toktağan'ı tanıyıp kokluyor, ara sıra "poh-poh" diye ses çıkarıyordu. Üç çocuğun acı dolu sesi bir anda kayalarda yankılanarak, Himalaya zirvelerinin ağıtını çıkardı. Beyaz deveyi görüp rahatlayan gönüllerini üç yetim uzun süre yatıştıramadı. Biri sakinleşirken diğeri, diğeri sakinleşirken üçüncüsünün ağlama sesi duyulur, bir anda acı dolu kalplerinin hıçkırıkları artar, o sesler dağlara, kayalara çarpıp yankılanır ve tüm dünya inler gibiydi. Birbirlerine nasıl teselli vereceklerini, ne diyeceklerini bilemediler.

يۈرەكلىرىگە تاشتەك بولۇپ قاتقان ھەسرەتلىرىنى يېزا-ئۆينىڭ يۇرتىنىڭ ئورنىدا يالغۇز قاراقچىدەك قېلىپ كالغان <MS/>بوز تۆگىنى كۆرگەندە مۇشۇنداق <FR/>يىغلاپ ئېگىلىپ ئېقىپ كەتكەنىدى. جانىۋار ھايۋان بولسىمۇ، توقتاغاننى تونۇپ، ھىدىنى پۇراپ، ۋاقتى-ۋاقتىدا پوخ-پوخ دەپ تاۋۇشمۇ چىقىرىپ قويىدۇ. ئۈچ بالىنىڭ ھۆكۈرگەن قايغۇلۇق ئاۋازى بىردىنلا قىيا-يارتاشلاردا جاراڭلاپ، گىمالاي چوققىلىرىنىڭ <FR/>تىنچلىقىنى بۇزدى. بوز تۆگىنى كۆرۈپ <FR/>بوشىغان كۆڭۈللىرىنى <FR/>ئۈچ مۇڭلۇق ئۇزاق باسالمىدى. بىرى بېسىلاي دېگەندە ئىككىنچىسىنىڭ، ئىككىنچىسى بېسىلاي دېگەندە ئۈچۈنچىسىنىڭ يىغلىغان ئاۋازى ئاڭلىنىدۇدە، بىردىنلا ئازاپلىق يۈرەكلىرىنىڭ ئۆكسىلىرى كۈيۈشۈپ، ئۇ ئاۋازلىرى تاغ-تاش، قىيا-يارىتاشلار ياقىلىرىدا جاراڭلاپ، پۈتكۈل ئالەم ھەسرەتلىنىپ كېتىدۇ. ئۇلار بىر-بىرىگە قانداق <FR/>تەسەللى سۆزلىرىنى ئېيتىشنى، نېمە دەپ <MS/>پەسلەشنى بىلمىدى.

Ürəklərinə daş kimi çökən acıları, kənd evlərinin yerində yalnız quldur kimi qalmışağ dəvəni görəndə bir anda içinə sığmayan hisslər kimi daşdı. Heyvan olsa da, Toqtağan ı tanıyıb iyləyir, arada “poh-poh” deyə səslər çıxarırdı. Üç uşağın ağrılı fəryadı, bir anda qayalarda əks-səda verib Himalay zirvələrinin ağısına çevrildi. Ağ dəvəni görüb könülləri bir qədər rahatlaşsa da, üç yetim uzun müddət sakitləşə bilmədi. Biri dinclik tapanda, digəri, o sakitləşəndə isə üçüncüsü hönkür-hönkür ağlayır, ürəklərinin qırıq hıçqırıqları qayalara çırpılıb əks-səda verərək, sanki bütün dünya inildəyirdi. Bir-birlərinə necə təsəlli verəcəklərini, nə deyəcəklərini bilmirdilər.

«Жетім қозы тас бауыр, торығар да отығар» дегендей, үшеуі әбден шерлерін шығарған соң, анда-санда кемсеңдеп, күрсініп, өксіктерін баса алмаған күйі әр үйдің орнынан қараңғы түнде түртінектеп өзек жалғайтын бірдеңелер іздестіре бастады. Ауыз түгілі, алақанға ілігетін ештеңе жоқ. Жұрттың орны түгел өртелген екен. Алайда ешкімді жерлемепті. Қарауытқан нәрседен ас табам да деп қол созғанда, әлде неше рет адам денесіне тиіп, шошынып та қалды. Шала жанған шеткерірек үйдің орнын тапқанда үшеуі де қуанысып қалған еді.

But like the old saying, “An orphaned lamb rests against a cold rock, but it will grow and learn to graze,” the boys eventually let their tears run dry. Sniffling, sighing, wiping their faces with dirty sleeves, they began to wander from house to house in the dark, searching for anything to fill their bellies. There was nothing. Nothing to eat, not even a crumb. The village had been burned to the ground. Worse, no one had buried the dead. They reached out for something in the dark, only to pull back in shock as their hands brushed human bodies again and again. When they finally stumbled across a half-burned house on the edge of the village, they felt a flicker of hope. Maybe here, just maybe, there would be something left to survive on…

«Yetim qo‘zichoq bag‘ri tosh, g‘amgin bo‘lsa ham qo‘nadi» deganlaridek, uchovlari g‘am-g‘ussani tugatgandan so‘ng, vaqti-vaqti bilan yig‘lab, xo‘rsinib, yig‘lashni to‘xtata olmay, qorong‘u kechada har bir uyning o‘rnida o‘ziga kerakli narsalarni izlay boshladilar. Og‘iz tugul, qo‘lga ilinadigan hech narsa yo‘q. Odamlarning o‘rni butunlay yoqib yuborilgan. Biroq hech kim dafn etilmadi. U qorong‘i narsadan ovqat topaman deb qo‘lini cho‘zganida, u bir necha bor odam tanasiga tegib, qo‘rqib ketdi. Chekkadagi chala yongan uyning o‘rnini topganlarida uchalasi ham xursand bo‘lishdi.

Yetimin kalbi taş olur, üzülür ama yaşar derler ya, üçü de acılarını çıkardıktan sonra, ara sıra hıçkırarak, inleyerek, her evin yerinden karanlık gecede bir şeyler bulmaya çalıştılar. Ağızlarına koyacak, avuçlarına tutacak hiçbir şey yoktu. Yurt tamamen yakılmıştı. Ancak kimseyi gömmemiş defnetmemişlerdi. Kararmış bir şeyden yemek bulurum umuduyla el uzattıklarında, defalarca insan vücuduna dokunup, irkilip kalmışlardı. Yarı yanmış, daha uzak bir evin yerini bulduklarında, üçü de sevinmişti.

«<MS/>يىتىم قوزا تاش باغرى، غەزەپلىنىدۇدە جىمىقار» دېگەندەك، ئۈچىلىسى تازا <FR/>ھەسرەتلىرىنى چىقارغاندىن كېيىن، ئاندا-ساندا يىغلىشىپ، غەملىنىپ، ئۆكسىلىرىنى باسالمىغان ھالىتى ھەر ئۆينىڭ ئورنىدىن قاراڭغۇ تۈندە ئاقتۇرۇپ <FR/>ئاچلىقنى باسىدىغان بىر نەرسىلەرنى ئىزدەشتۈرۈشكە باشلىدى. ئېغىزغا تۇماق، ئالىقانغا ئىلىنىدىغان ھېچ نەرسە يوق. <MS/>يۇرتنىڭ ئورنى تۈگەل كۆيگەن ئىكەن. ئەتراپتا ھېچ كىمنى يەرلىمەپتۇ. قاراۋاتقان نەرسىدىن ئاش تاپىمەن دەپمۇ قول سوزغاندا، ھەتتا نەچچە قېتىم ئادەم تېنىگە تېگىپ، چۆچۈپمۇ قالدى. چالا كۆيگەن چەتتىگىرەك ئۆينىڭ ئورنىنى تاپقاندا ئۈچىلىسىمۇ خۇشاللىنىپ قالغان ئىدى.

Yetimin qəlbi daş olar, üzülər, amma yaşayar deyərlər ya, üçü də dərdlərini içlərindən çıxartdıqdan sonra, arada hıçqıraraq, inləyərək hər evin yerindən qaranlıq gecədə nəsə tapmağa çalışdılar. Ağızlarına qoyacaq, əllərinə alacaq bir şey yox idi. Yurt tamamilə yanmışdı. Amma heç kəsi də basdırmamışdılar. Qaralmış nəyinsə içindən yemək tapmaq ümidi ilə əllərini uzadanda, dəfələrlə insan cəsədinə toxunub diksinmişdilər. Yarı yanmış, daha uzaq bir evin yerini tapanda üçü də sevinmişdi.

– Бұл Имин дамолданың үйі емес пе еді? – деді Абдулхадім күрсініп.

Isn’t this Imin mullah’s house? - Abdulkhadim asked with a heavy sigh.

- Bu Imin domlaning uyi emasmi? - dedi Abdulxodim xo‘rsinib.

Burası İmin Damolla'nın evi değil miydi?- dedi Abdulhadim iç çekerek.

– بۇ <MS/>ئىمىن داموللامنىڭ ئۆيى ئەمەسمىدى؟ – دېدى ئابدۇلخادىم ھەسرەتلىنىپ.

Bura İmin Damollanın evi deyildimi? – dedi Abdulxədim içini çəkərək

Екеуінен жауап болған жоқ.

The other two didn’t answer.

Ikkalasidan ham javob bo‘lmadi.

İkisinden de cevap gelmedi.

ئىككىلىسىدىن جاۋاپ بولغان يوق.

İkisindən də cavab gəlmədi.

Абдулхадім шала жанған киізді батырсына көтеріп қалғанда от тимеген адам денесін көріп шыңғырып жіберді. Өз-өзіне келген соң, бетін киізбен қайта жауып, айналасын тіміскілей қарап жүріп, шүберекке оралған қатқан жарты табадай нан мен қос уыстай кұрт қана тапты. Ол да болса дәтке қуат. Үшеуі қатқан жарты нанды таспен бөліп жеп, артынан бір-бір кұртты ауыздарына салды. Таң қараңғысындабозінгеннің жанындағы қарды аяқтарымен ысырып-ысырып, шала жанған киіздердің бір шетін жерге төсеп, бір шетін жамылып, аздап көз шырымын алған сыңай танытты. Тынықты деген аты болмаса, көздерін жұмғанмен ешкім бір сәт те кірпік айқастыра алған жоқ. Кезек-кезек орын ауыстырып, бозінгеннің бауырына тығылып жылу іздеді. Бойы жылына бастағаны шеттегі қалтырап жатқан балаға орын берді.

Abdulkhadim reached out and gently lifted a piece of charred felt, only to let out a terrified scream - underneath lay the body of a person, untouched by the fire. He quickly recovered, covered the body again, and began to search the area. After a moment, he found a half-burned flatbread and two small handfuls of kurt (dried cheese) wrapped in a cloth. It wasn’t much. But it was something. The three boys split the hard piece of bread with a stone and ate it slowly, one bite at a time. Then each took one piece of kurt and placed it in their mouths to soften and savor. When dawn broke, they scraped snow away with their feet near the camel, laid out a piece of scorched felt like a blanket, and tried to rest a little. It couldn’t really be called rest - their eyes were closed, but sleep never came. They lay there in turns, each boy taking his place next to the camel’s warm belly, sharing what little heat they could. When one felt warm enough, he would quietly give his place to the one still shivering.

Abdulxodim chala yongan kigizni botirlarcha ko‘targanida, olov tegmagan odam tanasini ko‘rib, qichqirib yubordi. O‘ziga kelgach, yuzini yana kigiz bilan yopib, atrofni sinchiklab ko‘zdan kechirib, mato bilan o‘ralgan yarim tovoqdek qattiq non va ikki hovuch qurt topdi. Bu ham dalda beradi. Uchovlon qotgan yarimta nonni tosh bilan bo‘lib yeyishdi, keyin har biri bittadan qurtni og‘ziga soldi. Tong g‘ira-shirasida bo‘z tuyaning yonidagi qorni oyoqlari bilan supurib-supurib, yarim yongan kigizlarning bir chetini yerga to‘shab, bir chetini yopinib, biroz mizg‘iganday bo‘lishdi. Dam olish degan nom bo‘lsa-da, ko‘zlarini yumgan bo‘lsalar ham, hech kim bir lahza ham kiprik qoqmadi. Ular navbatma-navbat joylarini almashtirgan holda, bo‘z tuyaning bag‘riga tiqilib issiqlik izlashdi. Tanalari isiy boshlagach, chetda qaltirab yotgan bolaga joy berishdi.

Abdulhadim, yarı yanmış bir keçeyi cesaretle kaldırdığında, ateş değmemiş bir insan vücudu görünce çığlık attı. Kendine geldikten sonra, yüzünü keçeyle tekrar örttü, etrafını yoklayarak dolaşırken, beze sarılı yarım somun ekmek ve iki avuç kadar kurut buldu. Bu bile bir nimetti. Üçü de kurumuş yarım ekmeği taşla bölüp yedi, ardından birer kurdu ağızlarına attılar. Şafak karanlığında, beyaz devenin yanındaki karı ayaklarıyla süpürüp, yarı yanmış keçelerin bir ucunu yere serip, diğer ucunu örterek, biraz uyumuşlar gibi oldular. Sadece dinlendi adı ama bir an bir şey olur mu, gözlerini kapatsalar biri gelir mi diye korkularından uyuyamadılar bile. Sırayla yer değiştirdiler, devenin karnına sokulup sıcaklık aradılar. Vücutları ısınmaya başlayanı, diğer üşümüş olan çocuğa yer verdi.

ئابدۇلخادىم چالا كۆيگەن <MS/>كىگىزنى تەتىرسىگە كۆتەرگەندە ئوت تەگمىگەن ئادەم تېنىنى كۆرۈپ چېقىراۋەتتى. ئۆزىگە كەلگەندىن كېيىن، ئۈزىنى كىگىز بىلەن قايتىدىن يېپىپ، ئەتراپىنى تىمىسقىلاپ قاراپ يۈرۈپ، پارچە رەختكە ئورالغان قاتقان يېرىم تاۋاقتەك نان بىلەن ئىككى چاڭگىللا <MS/>قۇرۇت تاپتى. ئۇمۇ بولسا <FR/>چىداملىققا قۇۋەت. ئۈچى قاتقان يېرىم ناننى تاش بىلەن بۆلۈپ يەپ، كەينىدىن بىر-بىر كۇرتنى ئاغىزلىرىغا سالدى. <MS/>تاڭ قاراڭغۇسىدا <MS/>بوز تۆگىنىڭ يېنىدىكى قارنى ئاياقلىرى بىلەن ئىشتىرىپ-ىشتىرىپ، چالا كۆيگەن <MS/>كىگىزلەرنىڭ بىر چېتىنى يەرگە يېيىپ، بىر چېتى بىلەن يېپىنىپ، بىر ئاز <FR/>كۆزىنى ئىلىپ ئالغاندەك بولدى. ئىستىراھات دېگەن نامى بولمىسا، كۆزلىرىنى يۇمغان بىلەن ھېچ كىم بىر پەيتمۇ <FR/>كۆزىگە ئۇيقۇ كىرمىدى. نوۋەت-نوۋەت ئورۇن ئاۋۇشتۇرۇپ، <MS/>بوز تۆگىنىڭ قوينىغا تىقىلىپ ئىسسىق ئىزدىدى. بويى ئىسىشقا باشلىقىنى چەتتە توڭلاپ ياتقان بالىغا ئورۇن بەردى.

Abdulxədim, yarı yanmış bir keçəni cəsarətlə qaldıranda, alov dəyməmiş bir insan bədəni görüncə çığırtı qopardı. Özünə gəldikdən sonra, üzünü keçə ilə yenidən örtdü. Ətrafda dolaşaraq yoxlayarkən, parçaya bükülmüş yarım somun çörək və iki ovuc qədər qurut tapdı. Bu belə bir nemət idi. Üçü də qurumuş çörəyi daşla bölüb yedi, sonra ağızlarına bir qurut atdılar. Səhər qaralığında, ağ dəvənin yanındakı qarı ayaqları ilə süpürüb, yarıyanmış keçələrin bir ucunu yerə sərib, digərini üstünə çəkərək bir az dincəldilər. Sadəcə “dincəldilər” adı vardı, amma hər an bir şey olar, gözlərini yumsalar kimsə gələr deyə qorxudan yuxuya belə gedə bilmədilər. Növbə ilə yer dəyişdilər,dəvənin qarnına sığınıb istilik axtardılar. Bədəni isinəni, üşüyən uşağa yer verdi.

Осылай таң бозара орнынан бірге көтерілген үшеу бір-бір құрттан ұрттарына салып алып, жұрттың орнын тағы да кезіп шықты. Мүрделердің бас-аяғын түгендеп, мұсылмандық ырымын жасаған үш бала күн ұясынан көтеріле түйеге мінгесіп ұзақ сапарлы жолға беттеген еді.

As the sky brightened with the first morning light, the three boys stood together. Still chewing on their pieces of cheese, they quietly wandered the remains of the village once more. They gathered the scattered bodies of the dead and, following the customs of their faith, said prayers for them. Then, as the sun rose into the sky, they climbed onto the camel and set off on a long, uncertain journey.

Shunday qilib, tongda birga ko‘tarilgan uchovlon har birining lunjiga bittadan qurt solib, yana odamlar o‘rnini aylanib chiqishdi. Uch bola jasadlarni boshdan-oyoq ro‘yxatga olib, musulmon urf-odatlarini bajo keltirib, quyosh uyasidan ko‘tarilib, tuyalarga minib, uzoq safarga yo‘l olishdi.

Böylece, şafakla birlikte yerlerinden kalkan üçü, yanaklarına birer kurut koyup, tekrar yurdun harabesini aramaya bakmaya gittiler. Cesetlerin başlarını ve ayaklarını kontrol edip, müslümanlık ritüellerini yerine getirdikten sonra, üç çocuk, güneşin yükselişiyle birlikte, deveye binerek uzun bir yolculuğa çıktılar.

مۇشۇنداق <MS/>تاڭ ئاتقاندا ئورنىدىن بىرگە كۆتىرىلگەن ئۈچى بىر-بىر قۇرۇتتىن مەڭزىنىڭ كەينىگە سېلىپ، <MS/>يۇرتنىڭ ئورنىنى يەنە بىر ئارىلاپ چىقتى. مەيىتلەرنىڭ باش-ايىغىنى تۈگەللەپ، <MS/>مۇسۇلمانلىق ئىرىمىنى ياسىغان ئۈچ بالا <MS/>كۈن ئۇگىسىدىن كۆتىرىلگەندە <MS/>تۆگىگە مىنىپ ئۇزاق سەپەرلىك يولغا يۆنەلگەن ئىدى.

Beləliklə, dan yeri söküləndə, üçü də ayağa qalxıb, yanaqlarında bir qurutla, yenidən yurdun xarabalıqlarını axtarmağa başladılar. Cəsədlərin baş və ayaqlarını yoxlayıb, müsəlman adət-ənənələrinə uyğun vidalaşma etdikdən sonra, günəşin doğması ilə birlikdə dəvəyə minib uzun bir səfərə çıxdılar.