Корпустан іздеу

– Өй, сенің сөзің түзеліп қалыпты ғой. Жақсымысың? – деп екеуі Тоқтағанға төне түсті.

-Hey, your speech sounds better already. You feeling okay? -the two of them leaned in over him.

- Eh, sening so‘zlaring to‘g‘rilanib qoldi. Yaxshimisan? - ikkalasi To‘xtagan tomonga o‘girildi.

Vayy, senin konuşman düzelmiş ya. İyi misin?- diyerek ikisi Toktağan'a yaklaştılar.

– ۋۇي، سېنىڭ سۆزۈڭ تۈزۈلۈپ قاپتىغۇ. ياخشىمۇ سەن؟ – دەپ ئىككىسى توقتاغانغا ئۈستىدىن ئېگىلدى.

Vay, danışığın düzəlib axı. Özünü yaxşı hiss edirsən? – deyə ikisi Toqtağan a yaxınlaşdı.

– Жақсымын. Басымның ауырғаны басылайын деді. Шипа суларыңнан тағы бір-екі рет ұрттасам, жүруге де жарап қалармын. Тек есейген соң сенің аузыңа ... деп айта көрмеңдерші өтінем.

-I’m better. The pounding in my head is easing. A few more sips of that… miraculous water of yours and I might be able to walk again. Just promise me - when we grow up, don’t ever remind me of this.

- Yaxshiman. Bosh og‘rig‘i deyarli yo‘qoldi. Shifobaxsh suvingizdan yana bir-ikki qultum ichsam, yurishga ham yarayman. Faqat ulg‘ayganingizdan keyin og‘zingizga… deb aytmang, iltimos.

İyiyim. Baş ağrım geçiyor gibi. Şifa sularından bir iki yudum daha alırsam, yürümeye de başlarım. Yalnız büyüdüğümde sakın "senin ağzına..." diye hatırlatmayın, rica ederim.

– ياخشى مەن. بېشىمنىڭ ئاغرىغى بېسىلاي دېدى. شىپالىق سۇلىرىڭلارنى يەنە بىر-ىككى قېتىم ئىچسەم، يۈرۈشكىمۇ ياراپ قالارمەن. بىراق چوڭ بولغاندىن كېيىن سېنىڭ ئاغزىڭغا ... دەپ ئېيتماڭلارچۇ ئۆتىنىمەن.

– Yaxşıyam. Baş ağrım keçmək üzrədi. Müalicə sularından bir-iki qurtum da içsəm, yeriməyə başlayaram. Amma böyüyəndə “sənin ağzına...” deyə xatırlatmayın, xahiş edirəm.

– Алдымен аман-есен есейіп алайықшы, сонан соңғысын көре жатармыз... – Абдулхадім жымиып Тоқтағанға қарады.

-Let’s make it to adulthood first - then we’ll see, - Abdulhadim said with a faint smile.

- Avval eson-omon katta bo‘laylik, keyin nima bo‘lishini ko‘ramiz... - Abdulxodim jilmayib To‘xtaganga qaradi.

Önce sağ salim büyüyelim de, sonra bakarız... – Abdulhadim gülümseyerek Toktağan'a baktı.

– ئالدى بىلەن <FR/>ئامان-ېسەن چوڭ بولايلىچۇ، كېيىن شۇ <FR/>ۋاقتىدا كۆرەمىز... – ئابدۇلخادىم كۈلۈمسۈرەپ توقتاغانغا قارىدى.

– Əvvəlcə sağ-salamat böyüyək, sonra baxarıq... – Abdulhədim gülümsəyərək Toqtağana baxdı.

– Әнекей, сендер қазірден-ақ айтуға дайынсындар. Ендеше ішпей коямын.

-See? You’re already planning to tease me. In that case, I won’t drink it again.

- Ana, siz hozirning o‘zida gapirishga tayyorsiz. Unday bo‘lsa ichmayman.

Bakın, siz var ya şimdiden söylemeye hazırsınız. Öyleyse içmeyeceğim.

– ئەينە، سىلەر ھازىردىن-ەي ئېيتىشقا تەييارسىلەر. ئەمدى بولسا ئىچمەي قويىمەن.

– Baxın, siz var ha, indidən deməyə hazırsınız. Elə isə içməyəcəyəm.

– Онда мына жартасқа атыңды қашап жаза берейік пе?..

-Then should we start carving your name into that cliff right now?

- Unda otingni shu qoyaga o‘yib yozib qo‘yaylikmi?..

O zaman biz de şimdiden şu kayaya adını kazıyalım mı?..

– ئۇنداق بولسا مونۇ يارتاشقا ئىسمىڭنى ئويۇپ يېزىپ قويايلىما؟..

– Onda biz də elə indidən bu qayanın üstünə adını yazaq?

Ертесі таң бозара түйеге мінгескен үш бала Жолбарыстың жартас түбіндегі іздеріне дейін келді де, бағыттарын байқап, өз жүрістерін кілт өзгертіп, жанамалай басқа сүрлеуге бет алды. Сол жүргеннен бесін намазына таяған уақытта ұзыннан-ұзақ созылған өзенге кездесті. Өзеннің бетіне мұз қаткан екен. Арғы бетіне өту үшін үш бала қанша сабаласа да түйесі кұрғыр табандап, мұзға аяғын баспай, басы кердеңдеп тұрып алды. Амалсыз бір өткел кездескенше өзен жағалап жүруге тура келді. Ол өткел ертесіне түс қайта әзер кезікті. Жалғыз кісілік өткел екен, үш бала түйемен өтуге жүрексініп, арғы жағалауға жаяу өтіп, түйені шөгеріп қайта мініп жүргенде оң қапталдан оқ бойындай жерге келіп қалған Жолбарыстың қолын көздері шалып қалды. Олар да байқап қалған екен, қиқулап, соңдарынан тұра қуды. Үш бала зәре-құты қалмай түйені сабалай тақымдап, беті ауған жаққа қарай қаша жөнелді. Жол ма, жолсыз ба, бұл бағыттары Лхасаға апара ма, жоқ па, ол жағын бажайлап жатар шақ емес. Қарақшы Жолбарыстың аттары жетпесе де, оқтары жетеді. Арттарынан тақымдай шауып, бірнеше рет мылтық та атылды. Құдай сақтағанда өткел кедергі болып, атқан оқтары бұларға жетпеді. Әйтпегенде Жолбарыстың әскері қанша жылдан бері соғысқа қатысып, қару жастанып жүрген әккілер еді. Көздегендерін мүлт жібермейтін. Жол-жөнекей артынан қуған қызыл қытай әскерлерін қалай жайратқандарын да өз көздерімен талай көрген еді. Абырой болғанда аш деп аяп келе жатқан бозінгендері жарады. Шапқан сайын мойнын соза екпініне екпін қосып, олардың жанын аман алып қалды. Жолбарыстың қолы сағымданып, көз ұшынан көрінбей кетсе де әбден қорқып қалған үш бала арттарына жалтақ-жалтақ қарап, түйені тақымдауларын доғара алмады. Түйе үстінде солқылдап, әбден қалжыраса да қуғыншылар жетіп қалардай тоқтап демалуға да сескенді. Үш күн, үш түн баяулата жүріп отырып, бір елді-мекенді көргенде ғана аялдады. Үшеуі түйемен кіріп барса, күдік туғызармыз деп екеуі түйемен тасада қалып, Абдулсаттар барлауға кетті.

At dawn the next day, the three boys climbed onto their camel and followed Zholbarys’ tracks to the base of the cliff. From there, they reassessed the direction and decided to veer off onto another trail. By early afternoon, they reached a long, winding river, its surface completely frozen. They tried to cross, but the stubborn camel refused to step onto the ice, digging in its feet and lifting its head defiantly. With no other choice, they began walking along the riverbank, hoping to find a safer crossing. It wasn’t until the next day, past noon, that they finally came upon a narrow crossing - barely wide enough for a single person. The boys hesitated to take the camel across such a narrow pass. So, they crossed the river on foot, tied the camel down, and began leading it across when suddenly they spotted Zholbarys’ men again - barely a hundred meters to their right. They had been seen. The shouts began, and the bandits gave chase. Terrified, the boys whipped the camel and took off in a panic, not thinking of roads or directions, not caring whether this path led to Lhasa or not. Even if the bandits’ horses couldn’t catch them right away, their bullets could. They chased close, firing several times. By some miracle, the river crossing slowed them down just enough that none of the bullets found their target. Otherwise, the pursuers - seasoned warriors, trained and deadly marksmen - would never have missed. The boys had seen them in action, how they had taken down entire squads of Red Chinese soldiers along the way. Thankfully, the half-starved white camel they had pitied so much proved its worth. With each stride, it stretched its neck and ran faster, pulling the boys away from death. Even after Zhlbarys’ men disappeared into the heat haze behind them, the boys couldn’t stop glancing over their shoulders. Though they were trembling and exhausted atop the camel, they didn’t dare stop to rest - afraid their pursuers might still be behind them. Only after three days and three nights of cautious, slow travel did they spot a settlement in the distance. Fearing that arriving on camelback might raise suspicion, they agreed that two of them would stay hidden with the camel while Abdulsattar went ahead to scout the village.

Ertasi kuni tong g‘ira-shirada tuyalarga mingan uchta bola yo‘lbarsning qoya tubidagi izlariga yetib kelishdi-da, yo‘nalishlarini chamalab, yurishlarini keskin o‘zgartirib, yonma-yon boshqa so‘qmoqqa yo‘l olishdi. U yerdan yuraverib peshin namoziga yaqin paytda uzoq cho‘zilgan daryoga duch kelishdi. Daryo yuzasi muz bilan qoplangan edi. Uchala bola daryoning narigi tomoniga o‘tish uchun qanchalik urinishmasin, tuyalari oyoqlarini muz ustiga qo‘ymay, boshini ko‘tarib turib oldi. Noiloj bir kechuvga duch kelguncha daryo bo‘ylab yurishga to‘g‘ri keldi. U kechuv ertasi kuni peshindan keyin zo‘rg‘a topildi. Bu bir kishilik kechuv ekan, uch bola tuyada o‘tishga botinolmay, narigi qirg‘oqqa piyoda o‘tib, tuyani cho‘ktirib, yana minib ketayotganda, o‘ng tomondan o‘q bo‘yi masofaga yetib kelgan Yo‘lbarsning qo‘shinini ko‘rib qolishdi. Ular ham buni payqashdi shekilli, qiyqirib, orqalaridan quvib ketishdi. Uchala bola qo‘rquvdan dong qotib, tuyani qamchilab, yuzlari qayoqqa qaragan bo‘lsa, o‘sha tomonga qochib ketishdi. Yo‘lmi yoki yo‘lsizmi, bu yo‘nalishlar Lhasaga olib boradimi yoki yo‘qmi, bu haqda o‘ylab o‘tirishning vaqti emas edi. Qaroqchi Yo‘lbarsning otlari yetmasa ham, o‘qlari yetadi. Orqalaridan ta’qib qilib, bir necha marta miltiq ham otildi. Xudo asraganda kechik to‘siq bo‘lib, otilgan o‘qlari bularga yetmadi. Aks holda, Yo‘lbarsning askarlari qancha yillardan beri urushga qatnashib, qurol bilan yashab yurgan tajribali jangchilar edi. Nishonga olganlarini xato qilmasdilar. Yo‘l-yo‘lakay orqadan quvgan qizil xitoy askarlarini qanday yakson qilganlarini ham o‘z ko‘zlari bilan ko‘p ko‘rgan edilar. Yaxshiyamki och deb achinib kelayotgan bo‘taloqlari yarab qoldi. Chopgan sari bo‘ynini cho‘zib, tezligiga tezlik qo‘shib, ularning jonini omon olib qoldi. Yo‘lbarsning qo‘li sarob bo‘lib, ko‘z uchidan ko‘rinmay ketsa ham, batamom qo‘rqib qolgan uch bola orqalariga olazarak-olazarak qarab, tuyani niqtashlarini to‘xtata olmadilar. Tuya ustida silkinib, batamom holdan toysa ham ta’qibchilar yetib qolardek to‘xtab dam olishga ham cho‘chidi. Uch kun, uch tun sekinlatib yurib, bir aholi punktini ko‘rganda gina to‘xtadi. Uchovlari tuya bilan kirib borsa, shubha tug‘dirarmiz deb ikkovi tuya bilan panaroqda qolib, Abdulsattor razvedkaga ketdi.

Ertesi sabah, tan ağarırken deveye binen üç çocuk, Jolbarıs'ın kaya dibindeki izlerine kadar geldi ve yönlerini kontrol ederek, yürüyüşlerini ani bir şekilde değiştirip, başka bir yola saptılar. Yolda giderken, ikindi namazına yakın, uzayıp giden bir ırmağa rastladılar. Irmak yüzeyi buz tutmuştu. Karşıya geçmek için üç çocuk ne kadar uğraşırsa uğraşsın, haylaz deve ayaklarını buza basmayıp duruyordu. Başka bir geçit bulana kadar ırmağın kenarından gitmek zorunda kaldılar. O geçit de ertesi gün öğle vaktine doğru ancak göründü. Tek kişilik bir geçitti, üç çocuk deveyle geçmeye cesaret edemeyip, karşı kıyıya yaya geçtiler, deveyi çöktürüp tekrar binerken, sağ taraftan bir ok boyu mesafedegelen Jolbarıs'ın askerini farkettiler. Onlar da fark etmişlerdi, bağırıp çağırıp peşlerinden koştular. Üç çocuk, yürekleri ağızlarında deveyi kamçılayarak, hangi yana yöneldiyse, oraya doğru can havliyle kaçtı. Yol mu, yoksa yolsuzluk mu, bu yönden Lhasa'ya gidebilecekler mi, bunları düşünmeye vakitleri yoktu. Eşkıya Jolbarıs'ın atları yetişmese de, okları yetiyordu. Peşlerinden koştular ve birkaç kez tüfek de attılar. Allah korudu, geçit engel olup atılan oklar onlara ulaşamadı. Yoksa Jolbarıs'ın askeri, yıllardır savaşa katılıp silah kuşanan, kurnaz adamlardı. Hedeflerini şaşırmazlardı . Yol boyunca peşlerinden koşan kızıl Çin askerlerini nasıl yok ettiklerini de gözleriyle görmüşlerdi. Şanslarına, aç diye acıdıkları beyaz develeri işe yaradı. Koştukça boynunu öne doğru uzatarak ivmelerine ivme katıp ve çocukların canını kurtardılar. Jolbarıs'ın askeri dumanlaşıp gözden kaybolsa da iyice korkan üç çocuk, arkalarına baka baka, deveyi kamçılamaktan vazgeçemediler. Devenin üstünde sallanıp, iyice yorulsalar da, birileri arkalarından kovuyormuş gibi, durup dinlenmeye bile çekindiler. Üç gün, üç gece yavaşlayarak ilerleyip, bir yerleşim yerine geldiklerinde ancak durabildiler. Üçü birden deveyle girersek şüphe uyandırırız diye, ikisi deveyle bir yerde gizlendi, Abdulsattar ise araştırmaya gitti.

ئەتىسى <MS/>تاڭ ئېتىپ <MS/>تۆگىگە مىنگەن ئۈچ بالا جولبارىسنىڭ يارتاش تۈۋىدىكى ئىزلىرىغىچە كەلدىدە، يۆنۈلىشىنى بايقاپ، ئۆز يۈرۈشىنى <FR/>دەرھال ئۆزگەرتىپ، يېڭىدىن باشقا يولىغا چۈشۈپ ماڭدى. شۇ يۈرگەندىن <MS/>پېشىن نامازىغا تايانغان ۋاقىتتا ئۇزۇندىن-ۇزاق سوزۇلغان دەرىياغا ئۇچرىدى. دەرىيانىڭ بېتىنى مۇز قاتقان ئىكەن. ئارتقى بېتىگە ئۆتۈش ئۈچۈن ئۈچ بالا قانچە ئۇرۇپ قويسىمۇ تۆگىسى قۇرغۇر تىرىشىپ، مۇزغا ئايىغىنى باسماي، بېشىنى كۆتىرىپ تۇرۇۋالدى. ئامالسىز بىر كۆپۈر ئۇچراشقىچە دەرىيا ياقىلاپ يۈرۈشكە توغرا كەلدى. ئۇ كۆپۈر ئەتىسى چۈشتىن كېيىن ئاران ئۇچراشتى. يالغۇز كىشىلىك ئۆتمەك ئىكەن، ئۈچ بالا تۆگە بىلەن ئۆتۈشكە يۈرەك سېلىپ، ئارتقى قىرغاققا پىيادە ئۆتۈپ، <MS/>تۆگىنى چۆكتۈرۈپ قايتىدىن مىنىپ يۈرگەندە ئوڭ يېقىدىن <FR/>ئوق يېتىدىغان يەرگە كېلىپ قالغان <MS/>جولبارىسنىڭ ئەسكەرلىرىگە <MS/>كۆزلىرى چۈشۈپ قالدى. ئۇلارمۇ بايقاپ قالغان ئىكەن، چىقىراپ، كەينىدىن ئۇددۇل قوغلىدى. ئۈچ بالا زەرى-روھى قالماي <MS/>تۆگىنى ئۇرۇپ قامچىلاپ ،<MS/>كۆزى كۆرگەن ياققا قاراپ قېچىپ يۆنەلدى. يولمۇ، يولسىزمۇ، بۇ يۆنۈلۈشى لخاساغا ئاپىرامدۇ، يوقمۇ، ئۇ تەرىپىنى ئويلايدىغان پەيت ئەمەس. <MS/>قاراقچى جولبارىسنىڭ ئاتلىرى يەتمىسىمۇ، ئوقلىرى يېتىدۇ. <MS/>كەينىدىن قامچىلاپ چېپىپ، بىر نەچچە قېتىم <MS/>مىلتىقمۇ ئېتىلدى. <FR/>خۇدايىم ساقلىغاندەك ئۆتمەك توسالغۇ بولۇپ، ئاتقان ئوقلىرى بۇلارغا يەتمەيدۇ. بولمىسا جولبارىسنىڭ ئەسكىرى قانچە يىلدىن بېرى سوقۇشقا قاتنىشىپ، <FR/>قۇرالنى بېشىنىڭ ئاستىغا قويۇپ يۈرگەن ھېلىگەرلەر ئىدى. كۆزلىگىنىدىن <FR/>خاتالىق قويۇپ بەرمەيدىغان. يول ئۈستىدە كەينىدىن قوغلىغان <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرىنى قانداق ۋەيران قىلغىنىنىمۇ ئۆز كۆزلىرى بىلەن نەچچە كۆرگەن ئىدى. <FR/>ئامەت بولغاندا ئاچ دەپ ئاياپ كېلىۋاتقان بوزىلانغان تۆگىسى يارىدى. چاپقان بويى بوينىنى سوزۇپ كۈچىگە كۈچ قوشۇپ، ئۇلارنىڭ جېنىنى ئامان ئېلىپ قالدى. جولبارىسنىڭ ئەسكەرلىرى بۇلغانغان، <FR/>كۆز ئۇچىدىن كۆرۈنمەي كەتسىمۇ ئۇبدان قورقۇپ قالغان ئۈچ بالا كەينىگە يالتاق-يالتاق قاراپ، <MS/>تۆگىنى تېپىشنى توختاتمىدى. <MS/>تۆگە ئۈستىدە سىلكىنىپ، ئۇبدان ھارسىمۇ قوغلىغۇچىلار يېتىپ قالىدىغاندەك توختاپ دەمالدىغانغىمۇ قورقتى. ئۈچ كۈن، ئۈچ تۈن ئاستىلاپ يۈرۈپ ئولتۇرۇپ، بىر ئەلنى-ماكاننى كۆرگەندىلا توختاپ قالدى. ئۈچى تۆگە بىلەن كىرىپ بارسا، گۇمان تۇغدىرىمىز دەپ ئىككىسى تۆگە بىلەن كۆرۈنمەيدىغان يەردە قالدى، ئابدۇلساتتار كۈزەتكە كەتتى.

Ertəsi səhər, dan yeri sökülərkən dəvəyə minmiş üç uşaq, Colbarısın qaya dibindəki izlərinə qədər gəlib, istiqamətlərini yoxladılar və qəfil istiqamət dəyişdirib başqa bir yola girdilər. Yolda gedərkən, günorta namazına yaxın, uzanıb gedən bir çaya rast gəldilər. Çayın üzü buz bağlamışdı. Qarşıya keçmək üçün üç uşaq nə qədər çalışsalar da, dəcəl dəvə ayaqlarını buza basmaq istəməyib dayandı. Başqa keçid tapana qədər çay kənarı ilə getmək məcburiyyətində qaldılar. Həmin keçid də yalnız ertəsi gün günorta vaxtına yaxın göründü. Bu, tək adam keçə biləcək bir keçid idi. Üç uşaq dəvə ilə keçməyə cəsarət etməyib, piyada qarşı sahilə keçdilər. Dəvəni çökdürüb yenidən minərkən, sağ tərəfdən bir ox məsafəsində gələn Colbarısın əsgərini gördülər. Onlar da uşaqları gördülər, qışqıraraq arxalarınca qaçmağa başladılar. Üç uşaq, ürəkləri ağızlarında, dəvəni qamçıladılar; dəvə hara yönəldisə, oraya doğru can havı ilə qaçdılar. Yol idi, ya yolsuzluq, bu yolla Lhasa’ya gedə biləcəklərini düşünməyə belə fürsətləri yox idi. Quldur Colbarısın atları çatmasa da, oxları çatırdı. Arxalarınca qaçdılar və bir neçə dəfə tüfəng də atdılar. Allah qorudu, keçid maneə oldu və atılan oxlar onlara çatmadı. Yoxsa Colbarısın əsgərləri illərdir döyüşlərdə iştirak etmiş, silahdan istifadə etməyi bilən hiyləgər adamlar idi. Nişanı şaşırmazdılar. Yol boyu onların arxasınca qaçan qızıl Çin əsgərlərini necə məhv etdiklərini öz gözləri ilə görmüşdülər. Bəxtlərinə, ac qaldığı üçün ürəkləri yanan ağ dəvə onlara yaradı. Qaçdıqca boynunu irəli uzadaraq sürətlərinə sürət qatdı və uşaqları xilas etdi. Colbarısın əsgərləri duman kimi gözdən itdilər, amma bərk qorxmuş üç uşaq arxaya baxa-baxa dəvəni qamçılamaqdan vaz keçmədilər. Dəvənin üstündə yellənərək, bərk yorulsalar da, sanki arxalarından kimsə gəlirmiş kimi, dayanıb dincəlməyə belə çəkinirdilər. Üç gün, üç gecə asta-asta irəliləyib bir yaşayış məntəqəsinə çatanda ancaq dayandılar. Üçü bir yerdə dəvə ilə girsələr, şübhə doğura bilərdi deyə, ikisi dəvə ilə bir yerdə gizləndi, Abdulsəttar isə ətrafı araşdırmağa getdi.

Ет пісірімдей уақыт өткенде бір дорба азық пен бір құшақ шөп алып Абдулсаттар да жетті.

About the time it takes to cook meat, Abdulsattar returned, carrying a sack of food and an armful of hay.

Go‘sht pishgandek vaqt o‘tgach, Abdulsattor bir qop oziq-ovqat va bir quchoq o‘t bilan yetib keldi.

Bayağı bir zaman geçtikten sonra, bir çuval erzak ve bir kucak ot alarak Abdulsattar geri döndü.

<FR/>گۆش پىشىدىغاندەك ۋاقىت ئۆتكەندە بىر <MS/>خالتا ئوزۇق بىلەن بىر كۇچاق چۆپ ئېلىپ ئابدۇلساتتارمۇ يەتتى.

Bayaq bir vaxt keçdikdən sonra, bir kisə ərzaq və bir qucaq otla Abdulsəttar geri döndü.

– Мынаның бәрін қалай алдың? – деді екеуі қосарлана. Абдулсаттар жауап орнына бел тұсын көрсетті.

-How did you get all this? - the two boys asked in unison.

- Bularning hammasini qanday olding? - deb javob berishdi ular. Abdulsattor javob o‘rniga belini ko‘rsatdi.

Bunların hepsini nasıl aldın? – diye sordu ikisi bir ağızdan. Abdulsattar cevap yerine belini gösterdi.

– مونۇنىڭ ھەممىسىنى قانداق ئالدىڭ؟ – دېدى ئىككىسى جۈپلىشىپ. ئابدۇلساتتار جاۋاپ ئورنىغا بەل تەرىپىنى كۆرسەتتى.

– Bütün bunları necə aldın? – deyə ikisi bir ağızdan soruşdu. Abdulsəttar cavab əvəzinə belini göstərdi.

Беліндегі күміс белдікке айырбастағанын екі бала да түсіне қойды. Абдулсаттардың дорбасынан домалақтап пісірілген бірнеше нан, қол басындай бір кесек ет, қант, тұз және бір құмыра сүт шықты.

Instead of replying, Abdulsattar pointed to his waist - and they immediately understood. He had traded his silver belt. From his bag, he pulled out several round loaves of bread, a fist-sized piece of meat, sugar, salt, and a jug of milk.

Ikkala bola ham uni belidagi kumush kamarga almashtirganini tushunishdi. Abdulsattorning xaltasidan bir nechta dumaloq qilib pishirilgan non, qo‘l boshidek keladigan bir bo‘lak go‘sht, shakar, tuz va bir ko‘za sut chiqdi.

Belindeki gümüş kemerle değiştirdiğini iki çocuk da anladı. Abdulsattar'ın çuvalından, yuvarlak pişirilmiş birkaç ekmek, el kadar bir parça et, şeker, tuz ve bir testi sütçıktı.

بېلىدىكى كۈمۈچ بەلدىككە ئالماشتۇرغىنىنى ئىككى بالىمۇ چۈشەندى. ئابدۇلساتتارنىڭ <MS/>خالتىسىدىن دۈگلەك قىلىپ پىشەرگەن بىر نەچچە نان، قول بېشىدەك بىر پارچە گۆش، قەنت، تۇز يەنە بىر <MS/>كومزەك سۈت چىقتى.

Belindəki gümüş kəməri dəyişdiyini iki uşaq da başa düşdü. Abdulsəttarın kisəsindən dairəvi bişmiş bir neçə çörək, ovuc boyda bir parça ət, şəkər, duz və bir küp süd çıxdı.

– Аздап-аздап жейік, аш өзегімізге түсіп кетпесін, – деді Абдулхадім. Айтарын айтса да, көзі жайнап алдымен өзі етке бас салды. Үшеуі жүрелей отырып, азын-аулақ өзек жалғағаншабозінген де бір құшақ шөпті жалап-жұқтап бітірген еді.

-Let’s eat slowly - our empty stomachs can’t handle too much at once, - Abdulhadim warned, though his eyes lit up and he lunged for the meat before finishing his sentence. The three boys squatted down and ate just enough to keep going. Meanwhile, the hungry camel had already licked and finished the hay.

- Oz-ozdan yeymiz, och qorinlarimizga tushmasin, - dedi Abdulxodim. Aytmoqchi bo‘lgan gapini aytdi-yu, ko‘zlari porlab, birinchi bo‘lib go‘shtga yopishdi. Uchovlari cho‘kkalab o‘tirib, azn-muncha ozgina nafsni qondirguncha, boʻz tuya ham bir quchoq oʻtni yalab-yulqab bitirgan edi.

– Azar azar yiyelim, aç karnımıza oturmasın, – dedi Abdulhadim. Kendi söylemiş olsa da, gözleri parlayıp önce ete saldırdı. Üçü çömelerek, azıcık karınlarını doyuruncaya kadar beyaz deve de bir kucak otu yalamış yutmuş, bitirmişti.

– ئازدىن-ازدىن يەيلى، ئاچ كانايىمىزغا چۈشۈپ كەتمىسۇن، – دېدى ئابدۇلخادىم. ئېيتىدىغىنىنى ئېيتسىمۇ، كۆزى پاقىراپ ئالدى بىلەن ئۆزى گۆشكە <FR/>باش سالدى. ئۈچى تىزلىنىپ ئولتۇرۇپ، بىر ئاز <FR/>تاماقلانغىچە <FR/>بوز تۆگىمۇ بىر قۇچاق چۆپنى يالاپ-يەپ پۈتەرگەن ئىدى.

Az-az yeyək, ac qarına ağır gəlməsin, – dedi Abdulhədim. Özü belə desə də, gözləri parıldadı və ilk olaraq ətə uzandı. Üçü çömbəlib, bir az doyunca, ağ dəvə də bir qucaq otu yalayıb uddu, bitirdi.

– Кішкене ауытқығанымыз болмаса, бағытымыз дұрыс екен. Әлденіп алсақ, көзге түспей тұрғанда жүрелік, деді Абдулсаттар асықтыра.

-Our direction was right, more or less, - Abdulsattar said. Now that we’ve eaten a bit, we should get going again before we’re spotted.

- Biroz adashgan bo‘lsak-da, yo‘nalishimiz to‘g‘ri ekan. Kuch yig‘ib olsak, ko‘zga tashlanmasdan oldin ketaylik, dedi Abdulsattor shoshilib.

Biraz yoldan saptığımızı saymazsak, yönümüz doğruymuş. Güçlendiysek, göze çarpmadan hemen yürüyelim- dedi Abdulsattar acele ederek.

– كىچىككىنە ئاداشقىنىمىز بولمىسا، يۆنىلىشىمىز دۇرۇس ئىكەن. قۇۋەتلىنىپ ئالساق، <FR/>كۆزگە چۈشمەي تۇرغاندا يۈرەيلى، دېدى ئابدۇلساتتار ئالدىرىتىپ.

– Bir az yoldan sapmağımızı saymasaq, istiqamətimiz doğru imiş. Güc topladıqsa, diqqət çəkmədən dərhal yol alaq, – deyə Abdulsəttar tələsik dedi.

Үшеуі ішкен-жегендерін апыл-ғұпыл жинастырып, суыт жүріп кетті.

They quickly gathered what little remained, packed up, and set off in haste.

Uchovlari shosha-pisha yeb-ichgan narsalarini yig‘ishtirib, shoshilinch jo‘nab ketishdi.

Üçü de yiyip içtiklerini alelacele toplayıp, sessizce yola koyuldular.

ئۈچىلىسى ئىچكەن-يېگەنلىرىنى <FR/>ئوپۇر-توپۇر يىغىشتۇرۇپ، سوۋۇتماي يۈرۈپ كەتتى.

Üçü də yeyib-içdiklərini tez-tələsik yığışdırıb, sakitcə yola düzəldilər.

Үш мұңлыққар жамылып, мұз жастанып тағы да он шақты күнді жолда өткізді. Бір дорба азық қанша үнемдесе де бес-алты күннен аспады. Үш бала, бір түйе әбден ашықты. Қалжырады, өздерімен бірге түйесінің де қу сүйегі қалды. Түйеден айырылса, айдалада ажалмен бетпе-бет қалатындарын жақсы түсінген олар жеуге жарайтын бірдеңе көрінсе түйенің аузына тықты. Тіпті қалтаның түбінде қалған екі-үш түйір құртты да амалсыздан түйеге берген. Олар күндіз жүріп, түнемесі бір таса табылса жата кететінді шығарған. Жүрген сайын жоталар биіктеп, кейде амалсыз тау-төбелерді айналып жүреміз деп жолды ұзартып та алатын. Кеш бата бір таудың етегіне келіп жығылды. Үңгір, әлдебір таса іздеуге шамалары да келген жоқ. Сөз де ішінде ас болса шығады екен. Кейде үшеуі сөйлеуге де күштерін сарп еткілері келмей, ымдаса салатынды тапқан. Түйе шөгеріліп, күйелеш киіз төселді. Ұйқының кезегі Абдулхадімдікі еді, қарды аяғымен үйіп, бас жағын жастық орнына биіктетті де, сылқ етіп жата кетті. Түнде үңгір таба алмаса, от жағуды да қойған. Өйткені, түнгі от алыстан көрінеді емес пе, кетіп бара жатқан жауды өзіміз шақырып алғандай болмайық деп сақтанған түрлері еді.

For the next ten days , the three wanderers traveled, blanketed in snow and sleeping on ice. Despite rationing carefully, the provisions barely lasted six days. The boys - and their camel - grew weak with hunger. Their limbs were trembling, and the camel was little more than skin and bone. They knew that without the camel, they’d be left exposed and helpless. So, if they found anything remotely edible, it went straight into the camel’s mouth. Even the last two or three dried curds from the bottom of their pockets were given to the animal. They traveled during the day and slept wherever they found cover at night. As they moved on, the terrain grew steeper. Often, they had to detour around hills and mountains, stretching their journey even longer. One evening, they collapsed at the base of a mountain. They were too exhausted to search for shelter or a cave. Words now only came when there was food in the belly. Sometimes, they didn’t even bother speaking, resorting to hand gestures instead. The camel was made to kneel, the soot-covered felt blanket was spread. It was Abdulhadim’s turn to sleep. He scraped snow into a pile for a pillow and fell into it like a stone. If they couldn’t find a cave, they no longer lit fires - afraid the glow might draw the attention of enemies lurking in the distance.

Uch g‘amgin qor bilan o‘ralib, muz yostiqqa suyanib, yana o‘n kuncha yo‘lda o‘tkazdi. Bir qop oziq-ovqat qanchalik tejab ishlatilsa ham, besh-olti kundan oshmasdi. Uch bola va bir tuya juda och qoldi. Ular holdan toydi, ular bilan birga tuyasining ham faqat suyaklari qoldi. Tuyadan ayrilsa, cho‘lda o‘lim bilan yuzma-yuz qolishlarini yaxshi tushunib, yeyishga yaroqli biror narsa ko‘rinsa, tuyaning og‘ziga tiqishardi. Hatto cho‘ntagining tubida qolgan ikki-uch dona qurtni ham noiloj tuyaga berishdi. Ular kunduzi yurib, kechasi biror pana joy topilsa, to‘xtab dam olishni odat qilishdi. Yo‘l yurgan sari tepaliklar balandlashib borar, ba’zan esa tog‘larni aylanib o‘tishga majbur bo‘lib, yo‘lni uzaytirardi. Kech kirgan paytda bir tog‘ning etagiga yetib kelishdi. Ular g‘or yoki biror pana joy qidirishga ham kuchlari qolmagan edi. So‘z ham ichida ovqat bo‘lsa chiqar ekan. Ba’zida uchalasi ham gaplashishga kuch sarflashni istamay, imo-ishora bilan muloqot qilishni o‘ylab topishdi. Tuya cho‘ktirildi, qoraygan kigiz to‘shaldi. Uyqu navbati Abdulxodimniki edi, u qorni oyog‘i bilan uydi, bosh tomonini yostiq o‘rniga ko‘tardi-da, shalp etib yotib qoldi. Kechasi g‘orni topa olmasa, olov yoqishni ham to‘xtatishdi. Chunki tungi olov uzoqdan ko‘rinadi-ku, ketib borayotgan dushmanni o‘zimiz chaqirib olgandek bo‘lmaylik deb ehtiyotkorlik qilishgan edi.

Üç yetim, karları yatak, buzu yastık edinerek on gün kadar daha yol yürüdüler. Bir çuval erzak ne kadar tasarruf edilse de beş altı günden fazlaya yetmedi. Üç çocuk, bir deve iyice aç kalmıştı. Yoruldu, kendileri de, develeri de bir kemik kaldılar. Deveden ayrılırlarsa, çöllerde ölümle burun buruna geleceklerini iyi anlayan çocuklar, yenilebilir bir şey görürlerse devenin ağzına tıkıyorlardı. Hatta cebin dibinde kalan iki üç tane kurutu da deveye verdiler. Onlar gündüz yürüyüp, gece bir sığınak bulurlarsa yatıverirlerdi. Yürüdükçe tepeler yükseliyor, bazen duracak uygun yer olmayınca dağı tepeyi dolaşırken yolu uzatıveriyorlardı. Akşam olunca bir dağın eteğine gelip yıkıldılar. Mağara, yahut bir sığınak aramaya da güçleri kalmamıştı. Konuşmakta insanın içinden tokken gelirmiş. Bazen üçü de konuşmaya güçlerini harcamak istemeyip, işaret diliyle konuşuverirlerdi. Deve çökertilip, keçe serildi. Uykunun sırası Abdulhadim'deydi, karı ayaklarıyla toplayıp, kendine bir yastık yaptı ve sızdı. Gece mağara bulamazlarsa, ateşte yakmıyorlardı. Çünkü gece ateşi uzaktan görünür. Düşmanı kendimiz davet etmeyelim diye temkinli davranıyorlardı.

<MS/>ئۈچ مۇڭلۇق <MS/>قار قاپلىغان، مۇز ئۈستىدە يېتىپ يەنىمۇ <MS/>ئونچە كۈننى يولدا ئۆتكەزدى. بىر <MS/>خالتا ئوزۇق قانچە ئۈنۈمدىسىمۇ بەش-التە كۈندىن ئاشماپتۇ. ئۈچ بالا، بىر <MS/>تۆگە ئۇبدان ئېچىقىشتى. ھاردى، ئۆزلىرى بىلەن بىرگە تۆگىنىڭمۇ پەقەت <FR/>ئۇستىخىنى قالدى .<FR/>تۆگىدىن ئايرىلسا، ئايدالادا <FR/>ئەجەل بىلەن يۈزمۇ-يۈز قالىدىغانلىغىنى ياخشى چۈشەنگەن ئۇلار يېيىشكە يارايدىغان بىر نەرسە كۆرۈنسە <MS/>تۆگىسىنىڭ ئاغزىغا تىقتى. ھەتتاكى خالتىنىڭ تۈۋىدە قالغان ئىككى-ئۈچ دانە قۇرۇتنىمۇ ئامالسىزلىقتىن <MS/>تۆگىگە بەرگەن. ئۇلار كۈندۈزى يۈرۈپ، كېچىسى بىر پانا تېپىلمىسا يېتىپ قالدىغىنىنى چىقارغان. يۈرگەنسىرى تاغلىقلار ئېگىزلەپ، بەزىدە ئامالسىز تاغ-تۆپىلەرنى ئاينىلىپ ئۆتىمىز دەپ يولنى ئۇزارتىپمۇ ئالىدىغان. كەچ پاتار بىر تاغنىڭ ئېتىگىگە كېلىپ يىقىلدى. ئۆڭكۈر، ئەيتەۋىر بىر پانا ئىزدەشكە چامىمۇ كالغىنى يوق. سۆزمۇ ئىچىدە ئاش بولسا چىقىدىكەن. بەزىدە ئۈچى سۆزلەشكىمۇ كۈچلىرىنى سەرىپ قىلغىسى كەلمەي، بەلگۈ سېلىشنى تاپقان. <MS/>تۆگە چۆككۈزۈلۈپ،<MS/>كۈي چۈشكەن كىگىز سېلىندى. ئۈيقىنىڭ نوۋىتى ئابدۇلخادىمنىكى ئىدى، قارنى پۇتى بىلەن دوگىلاپ، باش تەرىپىنى تەھىنىڭ ئورنىغا ئېگىزلەتتىدە، <FR/>شىلق قىلىپ يېتىپ قالدى. كېچىدە ئۆڭكۈر تاپالمىسا، ئوت يېقىشنىمۇ قويغان. سەۋەبى، كەچكى ئوت يىراقتىن كۆرىنىدۇ ئەمەسمۇ، كېتىپ بېرىپ ياتقان ئۇرۇشنى ئۆزىمىز چاقىرىپ ئالغاندەك بولمايلى دەپ ساقلانغان تۈرلىرى ئىدى.

Üç yetim, qarları döşək, buzu yastıq edib, təxminən on gün daha yol getdilər.

Таң бозара шаңқ еткен дауыстан үшеуі де шошып кетті. Түйе де бауырына тыққан басын көтерпі, шың басына бақырая қарады. Көз ұшында бүркітке ұқсас үлкен құс ұшып барады екен.

Just before dawn, a sharp, piercing cry startled all three of them. The camel raised its head from beneath its chest and stared toward the mountaintop. In the distance, a large bird - like an eagle - was flying.

Tongda uchovlari ham qichqiriqdan qo‘rqib ketishdi. Tuya ham bag‘riga bosgan boshini ko‘tarib, cho‘qqiga tikildi. Ko‘z uchida burgutga o‘xshash katta qush uchib ketayotgan edi.

Sabahleyin gün ağarırken, şangırtı sesinden üçü de irkildi. Deve de başını bağrına soktuğu yerden kaldırıp, tepeye dik dik baktı. Uzakta kartala benzeyen büyük bir kuş uçuyordu.

<MS/>تاڭ ئاتقاندا چاڭق قىلغان ئاۋازدىن ئۈچىلىسى چۆچۈپ كەتتى. <MS/>تۆگىمۇ قوينىغا تىققان بېشىنى كۆتۈرۈپ، چوققا بېشىغا پاقىراپ قارىدى. كۆز ئالدىدا بۈركۈتكە ئوخشاش يوغان قۇش ئۇچۇپ بارىدىكەن.

Səhər gün ağaranda şıqqıltı səsindən üçü də diksindi. Dəvə də başını sinəsinə sıxdığı yerdən qaldırıb təpəyə dik baxdı. Uzaqda qartala bənzəyən böyük bir quş uçurdu.

– Мынау сақалтайдың дауысы емес пе екен, – деп Абдулхадім орнынан атып тұрды, – әкем бұл құс жайлы көп айтатын. Демек, енді өлмейміз, мен қазір тамақ тауып келемін.

-That’s the call of a bearded vulture! -Abdulhadim exclaimed, jumping to his feet. My father used to tell me about this bird. It means we’re not going to die. I’ll find food today!

- Bu soqolli qushning ovozi bo‘lsa kerak, - dedi Abdulxodim o‘rnidan sapchib turib, - otam bu qush haqida ko‘p gapirardi. Demak, endi o‘lmaymiz, men hozir ovqat topaman.

Bu sakallı akbabanın sesi değil mi? – diye Abdulhadim yerinden fırladı. “Babam bu kuş hakkında çok şey anlatırdı. Artık ölmeyeceğiz, ben şimdi yemek bulmaya gidiyorum.

– مونۇ <MS/>غېجىر سالۋانىڭ ئاۋازى ئەمەسمىكەن، – دەپ ئابدۇلخادىم <FR/>ئورنىدىن ئېتىلىپ تۇردى، – دادام بۇ قۇش توغرىلىق كۆپ ئېيتىدىغان. دېمەك، ئەمدى ئۆلمەيمىز، مەن ھازىر تاماق تېپىپ كېلىمەن.

Bu, saqqallı leşyeyənin səsi deyilmi? – deyə Abdulhədim yerindən dik atıldı. – Atam bu quş haqqında çox danışardı. Artıq ölməyəcəyik. Mən indi yemək tapmağa gedirəm!

– Өй, тоқта. Мына кездікті ала кет. Жабайы аңдар кезігіп қалып жүрмесін, – Тоқтаған қонышынан алған кездікті ұсынып, сақтандыра сөйледі.

-Wait - take this dagger with you, - said Toktagan, pulling the knife from his boot. You might run into wild animals.

- Hoy, to‘xta. Mana bu pichoqni oling. Yovvoyi hayvonlar uchrab qolmasin, - To‘xtagan qo‘njidan olgan pichoqni uzatdi va ogohlantirdi.

Hey, dur. Şu bıçağı al götür. Yaban hayvanları denk gelmesin. Toktağan, konçundan çıkardığı bıçağı uzatarak, tedbirli bir şekilde konuştu.

– ھەي، توختا. مونۇ بەككىنى ئېلىپ كەت. ياۋايى ھايۋانلار ئۇچرىشىپ قېلىپ يۈرمىسۇن، – توقتاغان <MS/>ئۆتۈكىدىن ئالغان <MS/>پەچاقنى ئۇسۇنۇپ، ساقلاندۇرۇپ سۆزلىدى.

Hey, dayan. Bu bıçağı götür. Yabanı heyvanlara rast gəlməyəsən, – deyə Toqtağan konçundan çıxardığı bıçağı uzadaraq ehtiyatla danışdı.

Абдулхадім сол кеткеннен мол кетті. Екеуінің әбден дегбірі қашып қайдан іздерін, неге жорырларын білмей теңселіп жүргенде тонының етегіне салған ауыр заттары бар Абдулхадім түске жақын таудан қиялай түсіп келе жатты.

Abdulhadim disappeared into the mountains. The hours dragged on. The two remaining boys were restless, pacing in silence, unsure whether to worry or hope. Then, just before noon, they saw Abdulhadim coming down the slope, his coat bulging with something heavy.

Abdulxodim o‘sha ketganidan beri uzoq vaqt ketdi. Ikkovlari izlarini qayerdan izlashlarini, nima deb o‘ylashlarini bilmay, sarosimaga tushib, gandiraklab yurganlarida, Abdulxodim to‘nining etagiga qistirilgan og‘ir narsalari bilan tushga yaqin tog‘dan qiyalab tushib kelayotgan edi.

Abdulhadim o gidişle uzun süre geri dönmedi. Diğer ikisi canı burnuna gelmiş, nereden arayacaklarını, bilemeyip sallanıp dururlarken, paltosunun eteğine topladığı ağırlığı çekerek Abdulhadim öğleye yakın dağdan aşağı indi.

ئابدۇلخادىم شۇ كەتكەندىن <FR/>كۆپ ئۆتتى. ئىككىسىنىڭ تازا <FR/>سەۋىرى قېچىپ قەيەردىن ئىزدەيدىغىنىنى، نەگە ئاتلىنىشىشىنى بىلمەي تەنتىرەپ يۈرگەندە چاپاننىڭ ئېتىگىگە سالغان ئېغىر نەرسىلىرى بار ئابدۇلخادىم چۈشكە يېقىن تاغدىن قىيا چۈشۈپ كېلىۋاتاتتى.

Abdulhədim gedəndən sonra uzun müddət geri qayıtmadı. Digər ikisi nəfəs-nəfəsə qalmış, onu haradan axtaracaqlarını bilməyib yerindəcə vurnuxurdular. Nəhayət, paltonun ətəyinə yığdığı ağırlığı çəkə-çəkə, Abdulhədim günorta çağı dağdan aşağı endi.

Тоқтаған мен Абдулсаттар аң-таң болып алдынан шыққан. Абдулхадім оларға ештеңе деместен жандарынан өтіп, етегіне салғаны сиырдың жіліншігіндей үлкен сүйектер екен, сақырлата түйенің алдына төкті. «Бұнысы несі» дегендей Абдулсаттар мен Тоқтаған таңырқай бір-біріне қарасты.

Toktagan and Abdulsattar rushed to meet him, bewildered. Without a word, Abdulhadim walked past them and dumped several large bones in front of the camel - each about the size of a cow’s shank. “What… what is all this?” stared at the pile in confusion.

To‘xtagan va Abdulsattor hayron bo‘lib, uning oldiga chiqishdi. Abdulxodim ularga hech narsa demasdan yonlaridan o‘tib, etagiga solib qo‘ygani sigirning boldiridek katta suyaklar ekan, ularni tuyaning oldiga sharaqlatib to‘kdi. "Bu nimasi?" deganday Abdulsattor bilan To‘xtagan bir-biriga ajablanib qarashdi.

Toktağan ve Abdülsattar şaşkınlıkla karşıladı. Abdulhadim onlara hiçbir şey demeden yanlarından geçip, eteğine topladığı, inek kemiği gibi büyük kemikleri şakırdatarak devenin önüne döktü. "Bu da ne" der gibi Abdulsattar ve Toktağan hayretle birbirine baktılar.

توقتاغان بىلەن ئابدۇلساتتار <FR/>ھاڭ-تاڭ بولۇپ ئالدىغا چىققان. ئابدۇلخادىم ئۇلارغا ھېچ نەرسە دېمەستىن يېنىغا ئۆتۈپ، ئېتىگىگە سالغىنى سىيىرنىڭ سىڭىردەك نۇرغۇن سۈيەكلەر ئىكەن، شاقىرلىتىپ تۆگىنىڭ ئالدىغا تۆكتى. «بۇ نېمىسى» دېگەندەك ئابدۇلساتتار بىلەن توقتاغان ھەجەپلىنىپ بىر-بىرىگە قاراشتى.

Toqtağan və Abdulsəttar təəccüblə ona baxdılar. Abdulhədim heç nə demədən onların yanından keçdi və paltonun ətəyində yığdığı, inək sümüyünə bənzər iri sümükləri şıqqıldadaraq dəvənin qabağına tökdü.

– Тоқтаған, от жақ, соғым жейміз, – деп көңілдене сөйлеген. Абдулхадім бүтін сүйектерді өз жағына, бөлінген, сынық сүйектерді түйеге қарай ысырып, сұрыптай бастады. Әлден соң состиып түрған екеуге ештеңе деместен жүгіре жүріп отын тауып, онын үстіне әлгі бүтін сүйектерді айқастыра томар жағардай қалады. Сулы отын бықсып әзер тұтанды. Алғашында сүйектер қап-қара күйе болып тұрып алды да, аздан сон от жалынына қызып, майы пышырлай тамып жана бастады. Артынша қара күйесі өз-өзінен жоғалып, сүйектер ағара бастағанда екі ағашпен екі жағынан көтеріп ақырындап бір тастың үстіне жинады.

- Toktagan, light the fire, we’re eating meat today! -Abdulhadim said cheerfully. He carefully separated the whole bones for themselves, and pushed the broken ones toward the camel. Then, without explaining further, he ran off to gather firewood. He built a small fire, crisscrossing the large bones over the flames like firewood. The wet wood smoked and hissed as it caught. At first, the bones turned black with soot. Then, warmed by the flames, they began to drip fat and sizzle. As the heat grew, the soot burned away, and the bones lightened. With two sticks, Abdulhadim gently lifted them onto a flat stone.

- To‘xta, olov yoq, so‘yib yeymiz, - dedi u xursand bo‘lib. Abdulxodim butun suyaklarni o‘z tomoniga, bo‘lingan, singan suyaklarni tuya tomonga surib, saralay boshladi. Bir ozdan so‘ng, ikkovlariga hech narsa demasdan, yugurib o‘tin topib, ustiga o‘sha butun suyaklarni bir-biriga chalishtirib, yog‘lamoqchi bo‘ldi. Suvli o‘tin zo‘rg‘a yonib ketdi. Avvaliga suyaklar qop-qora kuya bo‘lib turdi, lekin ko‘p o‘tmay olov alangasida qizib, yog‘ tomchilab yonishni boshladi. Keyin qora kuya o‘z-o‘zidan yo‘qolib, suyaklar oqara boshlaganda, uni ikki tomondan ikkita yog‘och bilan ko‘tarib, asta-sekin tosh ustiga yig‘di.

Toktağan, ateş yak, et yiyeceğiz, – diye neşeyle konuştu. Abdulhadim, bütün kemikleri kendi tarafına, sağlam kemikleri, kırık kemikleri ise deve tarafına iterek ayıklamaya başladı. Ne yapacaklarını şaşıran ikisine hiçbir şey demeden koşarak odun bulup, onların üzerine, kemikleri koydu. Islak odunlar çıtır çıtır yanmaya başladı, az sonra ateş alevlendi ve kemiğin yağları damlamaya başladı. Ardından kara kurum kendi kendine kaybolup kemikler beyazlamaya başladığında, iki ağaçla iki tarafından kaldırıp yavaşça bir taşın üzerine topladılar.

– توقتاغان، <MS/>ئوت ياق، <MS/>سوقۇم يەيمىز، – دەپ كۆڭۈللۈك سۆزلىگەن. ئابدۇلخادىم پۈتۈن سۈيەكلەرنى ئۆز تەرىپىگە، بۆلۈنگەن، سۇنۇق سۈيەكلەرنى <MS/>تۆگىگە قاراپ سىلجىتىپ، ئاجرىتىشقا باشلىدى. ئاندىن كېيىن چوقچىيىپ تۈرغان ئىككىسىگە ھېچ نەرسە دېمەستىن يۈگىرەپ يۈرۈپ ئوتۇن تېپىپ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ھېلىقى پۈتۈن سۈيەكلەرنى قىيلاشتۇرۇپ كۆتەك ياقىدىغاندەك قالىدى. نەم ئوتۇن بىخسىپ ئاران تۇتاشتى. ئالدىدا سۈيەكلەر قاپ-قارا كۈي بولۇپ قالدىدە، بىر ئازدىن كېيىن ئوت يالقۇنىدا قىزىپ، مېيى پىشىرلاپ ئېقىپ يېڭىدىن باشلىدى. ئارتۇقچە قارا كۈيى ئۆزى-ئۆزىدىن يوقاپ، سۈيەكلەر ئاقىرىشقا باشلىغاندا ئىككى ياغاچ بىلەن ئىككى تەرىپىدىن كۆتىرىپ ئاستۇ بىر تاشنىڭ ئۈستىگە يىغدى.

“Bu nədir belə?” deyə Abdulsəttarla Toqtağan bir-birinə heyrətlə baxdılar. – Toqtağan , ocaq qalat, ət yeyəcəyik! – deyə sevinclə danışdı Abdulhədim. O, bütün sümükləri öz tərəfinə çəkdi, sağlam olanları bir yerə, qırıq-qırıq olanları isə dəvə tərəfə ayırdı. Neçə nə edəcəklərini bilməyən ikisinə heç nə demədən qaçıb odun tapdı və onların üstünə sümükləri düzərək düzümə saldı. Yaş odunlar çırtıldayaraq yanmağa başladı, bir qədər sonra alov qalxdı və sümüklərin piyləri damlamağa başladı. Az sonra qara qurum öz-özünə çəkildi, sümüklər ağarmağa başladı. Onlar da iki budaqla hər iki tərəfindən qaldırıb, sümükləri yavaşca bir daşın üstünə topladılar.

– Ал мырзалар, ас дайын, – жеп жымиды Абдулхадім. Білмесеңдер бұны былай жейді, – деп суыған бір жілікті алып екі басынан жайлап қана басып еді, сүйек оп-оңай сынып, жілік майы тасқа былш ете қалды. Аңтарылып тұрған екеуі сүйектерге бас салды.

-Well, gentlemen, dinner is served, - Abdulhadim said with a sly smile. - And here’s how you eat it, -he added, picking up a cooled bone. He gently squeezed both ends, and with a clean snap, it split in half - marrow spilling onto the stone with a soft plop. The two others, stunned for a moment, then dove eagerly for the rest of the bones.

- Xo‘sh, janoblar, ovqat tayyor, - dedi jilmayib Abdulxodim. Agar bilmasangiz, uni mana bunday yeyishadi, - dedi u sovuq suyakni olib, ikkala boshidan sekin bosdi, suyak osongina sindi va suyak yog‘i toshga tegdi. Ikkalasi hayratda qolib, suyaklarga tashlanishdi.

Evet beyler, yemek hazır, – diyerek gülümsedi Abdulhadim. Bilmiyorsanız göstereyim bunu böyle yeriz, – dedi ve soğumuş bir kemiği alarak iki kenarından yavaşça bastı, kemik kolayca kırıldı ve ilik yağı taşa sıçradı.

– ئەپەندىلەر، ئاش تەييار، – يەپ جىمىقتى ئابدۇلخادىم. بىلمىسەڭلار بۇنى مۇنداق يەيدۇ، – دەپ مۇزلىغان بىر <MS/>ئىلىك سۈيەكنى ئېلىپ ئىككى بېشىدىن ئاستىلا باسقان ئىدى، سۈيەك ئوپ-وڭاي سۇنۇپ، <MS/>ئىلىك مېيى<MS/> تاشقا بىلش قىلىپ قالدى. ھاڭ-تاڭ بولۇپ تۇرغان ئىككىسى ئۇستىخانلارغا <FR/>باش سالدى.

Bəli, cənablar, yemək hazırdır! – deyə gülümsədi Abdulhədim. – Bilmirsinizsə, göstərim, belə yeyilir. – deyib soyumuş bir sümüyü götürdü, iki yanından yavaşca basdı, sümük asanlıqla qırıldı və iliyin yağı daşa sıçradı.