Корпустан іздеу

«Тоқтық не дегізбейді, аштық не жегізбейді» – деген . Түйе екеш түйе де аштықтан бұратылғанда амалсыздықтан итше сүйек те кеміріп өзек жалғайды екен. Аузына алған сүйекті шайнай алмай, тыкыр-тықыр малжаңдап, сілекейі шұбырып түйе мәз. Жіліншіктің майына тұмсықтары майланып үш бала мәз.

“Full bellies may speak wisdom, but hunger eats anything,” as the saying goes. Even a camel, when starving, gnaws on bones like a dog. It chewed and slobbered contentedly, drooling and smacking its lips, as if it were feasting on a banquet. The three boys were just as delighted - their noses and lips greasy from the marrow, their eyes finally shining.

«To‘qlik nima demaydi, ochlik nima yedirmaydi» - degan. Hatto tuya ham ochlikdan burilganda, it kabi suyakni kemirib, tirik qoladi. Og‘ziga olgan suyakni chaynay olmay, tuyaning og‘zidan so‘lagi oqib, mamnun bo‘ladi. Tumshuqlari boldir yog‘iga moylangan uchta bola xursand.

Şaşkınlıkla duran ikisi kemiklere saldırdı. "Tokluk ne dedirtmez, açlık ne yedirtmez" – derler ya deve de açlıktan büküldüğünde, çaresizlikten köpek gibi kemik kemirerek özünü bağlarmış. Ağzına aldığı kemiği çiğneyemiyor, tıkır tıkır geveliyor, salyası akıyor, deve memnun. İlik yağına burunları yağlanmış, üç çocuk memnun.

«</FR/>توقلۇق نېمە دېگىزمەيدۇ، ئاچلىق نېمە يېگىزمەيدۇ» – دېگەن. <MS/>تۆگىدەك <MS/>تۆگىمۇ ئاچلىقتىن بوغۇلغاندا ئامالسىزلىقتىن ئىت ئوخشاش سۈيەكنىمۇ غاجىلاپ باشقىچە يەيدىغان ئىكەن. ئېغىزىغا ئالغان سۈيەكنى چاينىمايلا، تىقىر-تىقىر چەينەپ، شۆلگەيلىرى ئېقىپ <MS/>تۆگە مەز. سىڭىرنىڭ مېيىغا تۇمشۇقلىرى مايلىنىپ ئۈچ بالا مەز.

Heç nə başa düşməyən ikisi heyrət içində sümüklərə hücum çəkdi. “Doymuş insan nələr deməz, ac insan nələr yeməz” – deyirlər ha, acından bükülmüş dəvə də çarəsizlikdən it kimi sümük gəmirərək özünü ovudurdu. Ağzına aldığı sümüyü çeynəyə bilmirdi, tak-tuk gəvələyir, ağzı sulanırdı. Dəvə razı, burunları iliy yağıyla yağlanmış üç uşaq da razı.

– Сүйек жұтып қойып, түйемізді өлтіріп алып жүрмейік, – деді Тоқтаған қауіптеніп.

-Careful, let’s not end up killing the camel by letting it swallow a bone, - Toktagan warned.

- Suyak yutib, tuyamizni o‘ldirib qo‘ymaylik, - dedi To‘xtagan xavotirlanib.

Devemiz şurada kemiği yutuverip ölüvermesin, – dedi Toktağan endişeyle.

– سۈيەك يۈتۈپ قويۇپ، <MS/>تۆگىمىزنى ئۆلتۈرۈپ قويمايلى، – دېدى توقتاغان خەۋپلىنىپ.

Dəvəmiz elə burada sümüyü udub ölməsin? – deyə narahat oldu Toqtağan .

– Жоқ, жұтпайды. Көрдің бе, дәмін алып болған сүйектерді өзі-ақаузынан шығарып тастап, басқасын алып жатыр.

-No worries, -said Abdulhadim. See? Once it’s tasted all the flavor, it spits the bone out and moves on to the next one.

- Yo‘q, yutmaydi. Ko‘rdingizmi, tatib ko‘rgan suyaklarni o‘z-o‘zidan chiqarib tashlab, boshqasini olishmoqda.

Yok, yutmaz. Gördün mü, tadını aldıktan sonra kemikleri kendi ağzından çıkarıp, diğerini alıyor.

– ياق، يۈتمەيدۇ. كۆردۈڭمۇ، تەمىنى تېتىپ بولغان سۈيەكلەرنى ئۆزى ئېغىزىدىن چىقىرىپ تاشلاپ، باشقىسىنى ئېلىۋاتىدۇ.

Yox, udmaz. Gördünmü, dadını aldıqdan sonra sümüyü ağzından çıxarıb başqasını götürür.

Кішкене әлденген :

Feeling slightly revived, Toktagan finally asked:

Biroz kuchaytirilgan:

Biraz güçlenince:

كىچىككىنە قۇۋەتلەنگەن :

Bir qədər gücləndikdən sonra soruşmağa başladılar:

– Бұл құсты кайдан білесің? – деп сұрай бастады.

-Where do you know this bird from, anyway?

- Bu qushni qayerdan bilasan? - deb so‘ray boshladi.

Bu kuşu nereden biliyorsun? – diye sormaya başladılar.

– بۇ قۇشنى قەيەردىن بىلىسەن؟ – دەپ سوراشقا باشلىدى.

Bu quşu haradan tanıyırsan?

– Оны түйе үстінде айтайын. Онсыз да менің кесірімнен біраз уақытты жіберіп алдық.

-I’ll tell you on the road, -Abdulhadim said. I’ve already made us lose enough time.

- Buni tuya ustida aytyapman. Busiz ham men tufayli ko‘p vaqtimizni yo‘qotdik.

Onu deveye binince anlatayım. Zaten benim yüzümden biraz vakit kaybettik.

– ئۇنى <MS/>تۆگە ئۈستىدە ئېيتاي. ئۇنىڭسىزما مېنىڭ كەسىرىمدىن بىر ئاز ۋاقىتنى قويپىرىپ قويدۇق.

Onu dəvəyə minəndə danışaram. Onsuz da mənim ucbatımdan bir az vaxt itirdik...

Жол соғып, суықтан, аштықтан әбден алжыраған үш бала бір түйегесақалтайдың ұлы кәсібі көктеп түскен олжадай еді.

Ragged, frozen, and exhausted from days of cold and hunger, the three boys once again climbed onto the camel.

Yo‘l urib, sovuq va ochlikdan holdan toygan uchta bola bir tuyaga soqolning buyuk kasbi o‘sib chiqqan o‘ljadek edi.

Yol kat edip, soğuktan, açlıktan iyice bunalmış üç çocuk ve bir deveye sakallı akbabanın ustalığının neticesi bir ganimet olmuştu.

يول سوقۇپ، سوغدىن، ئاچلىقتىن ئۇبدان ھالىدىن كەتكەن ئۈچ بالا بىر <MS/>تۆگىگە <MS/>غېجىر سالۋانىڭ ئۇلۇق ھۈنىرى ئاسماندىن چۈشكەن ئولجىدەك ئىدى.

Beləcə, yol qət etmiş, soyuqdan və aclıqdan taqətdən düşmüş üç uşaq və bir dəvə üçün saqqallı leşyeyənin ustalığı sayəsində bir ov yemək qismət olmuşdu.

Денелеріңе аз да болса жылу дарып, әлденіп, қалған сүйектерді дорбаға салып алып жолға шыкты. Түйе балпаңдап өз аяңына салысымен-ақ Тоқтаған сақалтайдың сырын айтып беруін өтінді.

The marrow had given their bodies some warmth and strength. They packed the remaining bones into a bag and set off again. The camel plodded forward in its usual, calm rhythm. As soon as they were underway, Toktagan pressed him, "Come on, tell us about the bird".

Tanangizga ozgina bo‘lsa ham issiqlik berib, kuchga to‘lib, qolgan suyaklarni xaltaga solib, yo‘lga chiqdi. Tuya o‘z holiga qaytishi bilanoq To‘xtagan soqolning sirini aytib berishni so‘radi.

Vücutlarına az da olsa sıcaklık gelip rahatladıktan sonra, kalan kemikleri torbaya koyup yola çıktılar. Deve topallayarak kendi yürüyüşüne başlar başlamaz, Toktağan sakallı akbabanın hikayesini anlatmasını rica etti.

تەنلىرىڭلارغا ئازدۇ بولسا ئىسسىق تەسىر قىلىپ، كۈچلىنىپ، قالغان سۈيەكلەرنى خالتىغا سېلىپ ئېلىپ يولغا چىقتى. <MS/>تۆگە شىپاڭلاپ ئۆز ئايىغىغا سېلىشى بىلەنلا توقتاغان <MS/>غېجىر سالۋانىڭ سىرىنى ئېيتىپ بېرىشىنى سورىدى.

Bədənlərinə az da olsa istilik gəlib rahatladıqları kimi, qalan sümükləri torbaya qoyub yola çıxdılar. Dəvə axsaya-axsaya hərəkət etməyə başlayar-başlamaz, Toqtağan saqqallı leşyeyənlə bağlı hekayəni danışmağını xahiş etdi.

– Әкем айтатын, бірде Бөке батырдың қолы жаудан қашқанда тау ішін паналап жүріп әбден ашығады. Бір тастың тасасына жетіп, енді өлдік-ау деп бұратылып жатса, төбелерінен бірнеше кұс ұшып келіп, кезек-кезек жіліншіктер тастайтын көрінеді. Ол жіліктер тасқа соғылып, қақ бөлінеді де, жілік майы шашылып қалады екен. Олар сол жілік майымен қоректенеді екен ғой. Сонда оншақты кісі осы құстың лактырған сүйектерін теріп жеп аман қалыпты. Сақалтай – кішкене қара сақалы бар бүркіт тектес жыртқыш құс. Тек адам аяғы баспайтын кұз-жартастарда, биік тауларда өмір сүреді дейтін.

My father used to say that once, when Boke Batyr’s men were fleeing an enemy, they ended up starving in the mountains. Just when they thought they were going to die, a group of birds appeared above them and began dropping shank bones from the sky. The bones smashed on the rocks and cracked open, releasing marrow. The men survived by eating that marrow. They said it was the bearded vulture - a bird that looks like an eagle with a small dark beard. It only lives in remote cliffs and high mountains, places people can’t reach.

- Otamning aytishicha, bir kuni Bo‘ke botirning qo‘shini dushmandan qochganda, u tog‘da yashirinib, juda och qolgan. Bir toshning orqasiga o‘tib, endi o‘lamiz deb aylanayotganlarida, bir nechta qushlar ularning tepasidan uchib kelib, navbatma-navbat boldirlarini tashlashar ekan. Bu suyaklar toshga urilib, ikkiga bo‘linadi va suyak yog‘i sochilib ketadi. Ular o‘sha suyak yog‘i bilan oziqlanadi. O‘shanda o‘nlab odamlar bu qushning suyaklarini terib yeb, omon qolishgan. Soqoltoy - kichik qora soqolli burgutga o‘xshash yirtqich qush. Faqat odam oyog‘i yetmaydigan qoyalarda, baland tog‘larda yashaydi, deyishardi.

Babam anlatırdı, bir ara Böke bahadırın askeri düşmandan kaçtıklarında, dağ içini sığınarak dolaşır ve iyice acıkır. Bir taşın arkasına sığınıp, artık ölüyoruz dediklerinde, tepelerinden birkaç kuş geçip, sırayla ilikleri atıyormuş. O ilikler taşa çarpıp ikiye ayrılır ve ilik yağı saçılırmış. Onlar da o ilik yağıyla beslenirmiş. O zaman on kadar kişi bu kuşun attığı kemikleri toplayıp yiyerek sağ kalmış. Sakallı akbaba – küçük, kara sakalı olan kartal türü bir yırtıcı kuş. Sadece insan ayağı basmayan kayalık yüksek dağlarda yaşar diyordu.

– دادام ئېيتىدىغان، بىردە <MS/>بۆكې باتۇرنىڭ ئەسكىرى دۈشمەندىن قاچقاندا تاغ ئىچىنى پانالاپ يۈرۈپ قوساقلىرى ئاچقان ئىدى. بىر تاشنىڭ پاناسىغا يېتىپ، ئەمدى ئۆلدۇق-ەي دەپ بوغۇلۇپ ياتسا، تۆپىلىرىدىن بىر نەچچە قۇش ئۇچۇپ كېلىپ، نوۋەت-نوۋەت سىڭىرلارنى تاشلايدىغان كۆرۈنىدۇ. ئۇ <MS/>ئىلىكلار تاشقا ئۇرۇلۇپ، قاق بۆلۈنىدۇدە، <MS/>ئىلىك مېيى<MS/> چېچىلىپ قالىدۇ ئىكەن. ئۇلار شۇ ئىلىك مېيى بىلەن ئوزۇقلىنىدىغان ئىكەنغۇ. شۇندا ئونچە كىشى مۇشۇ قۇشنىڭ تاشلىغان سۈيەكلىرىنى تېرىپ يەپ ئامان قېلىپتۇ. <MS/>غېجىر سالۋا – كىچىككىنە قارا ساقىلى بار بۈركۈت ئوخشاش يىرتقۇچ كۇش. پەقەت <FR/>ئادەم ئايىغى باسمايدىغان قىيا-يارتاشلاردا، ئېگىز تاغلاردا ئۆمۈر سۈرىدۇ دەيدىغان.

Atam danışardı, bir dəfə Böke bahadırın əsgərləri düşməndən qaçarkən dağlara sığınıb, gizlənərək dolaşır və bərk ac qalırlar. Bir qayanın arxasına sığınıb “Artıq öləcəyik,” – dedikləri anda, başları üzərindən bir neçə quş uçub, ard-arda sümüklərin iliyini atırmış. O iliklər qayaya çırpılıb iki yerə ayrılır və içindəki yağ ətrafa saçılırmış. Onlar da həmin ilik yağı ilə qidalanaraq sağ qalıblar. O vaxt on nəfər qədər adam bu quşun atdığı sümükləri yığıb yeyərək ölümdən xilas olub. Saqqallı leşyeyən – kiçik, qara saqqalı olan, qartal növü yırtıcı bir quşdur. Atam deyirdi ki, yalnız insan ayağı dəyməyən qayalı, yüksək dağlarda yaşayır.

Он шақты күнді тағы да артқа тастап, әбден азып-тозып, жадап-жүдеп, өлдім-талдым дегендетүйеге мінгескен үш бала Тибеттің Лхаса қаласына кіріп келе жатты. Сол бір қанды оқиғадан кейін бір айдай жол жүргенде бірінші рет ел көзінен тасаланбай, еңселерін тік ұстап келе жатқан беттері еді. Көше бойындағы қытай пішіндес, көздері қысыңқы, жүздері қараторы кісілердің еркек-әйелі түгел түйе үстіндегі үш балаға аңтарыла қарасты. Бір қызығы «кімсіңдер?», «қайда барасыңдар?» – деп ешкім де сұрамады. Көздерімен шығарып салып, соңдарынан өзара күңкілдесіп қалып жатты.

Ten more days passed. The boys, now nothing but skin and bone, barely clinging to life, finally rode into Lhasa, the capital of Tibet. For the first time since the bloody massacre, after nearly a month on the road, they walked - or rather, rode - through a city without hiding, without fear, their heads held high. Passersby on the street - men and women with slanted eyes and sun-darkened Tibetan faces - stopped and stared at the three boys atop the camel. Yet strangely, no one asked them “Who are you?” or “Where are you going?” They simply watched them pass, then turned to each other and whispered quietly.

Yana o‘n kunlarni ortda qoldirib, nihoyatda ozib-to‘zib, holdan toyib, oʻldim-pishdim deganda tuyaga mingan uch bola Tibetning Lhasa shahriga kirib kelishdi. O‘sha qonli voqeadan keyin bir oycha yo‘l yurib, birinchi marta odamlar ko‘zidan qochmay, qaddini tik tutib kelayotgan edilar. Ko‘chadagi xitoy qiyofali, qisiq ko‘zli, qoramag‘iz yuzli erkaklar va ayollar tuyalar ustidagi uchta bolaga hayrat bilan qarashdi. Qizig‘i shundaki, hech kim "Kimsizlar?", Yana o‘n kunlarni ortda qoldirib, nihoyatda ozib-to‘zib, holdan toyib, tuyaga mingan uch bola Tibetning Lhasa shahriga kirib kelishdi. O‘sha qonli voqeadan keyin bir oycha yo‘l yurib, birinchi marta odamlar ko‘zidan qochmay, qaddini tik tutib kelayotgan edilar. Ko‘chadagi xitoy qiyofali, qisiq ko‘zli, qoramag‘iz yuzli erkaklar va ayollar tuyalar ustidagi uchta bolaga hayrat bilan qarashdi. Qizig‘i shundaki, hech kim «Kimsizlar?», «Qayerga ketyapsizlar?» deb so‘ramadi. Ularni ko‘zlari bilan kuzatib qo‘y­dilar-da, bir-birlari bilan pichir­lashib qoldilar.Qayerga ketyapsizlar? deb so‘ramadi. Ularni ko‘zlari bilan kuzatib qo‘y­dilar-da, bir-birlari bilan pichir­lashib qoldilar.

On günü daha geride bırakıp, iyice zayıflamış, bitkin düşen artık bittik dediklerinde, deveye binen üç çocuk Tibet'in Lhasa şehrine giriyordu. O kanlı olaydan sonra bir ay kadar yol gidip, ilk defa kimseden gizlenmeyip, başlarını dik tutarak ilerledikleri bu kezdi. Cadde üzerindeki Çinli gibi, gözleri kısık, yüzleri esmerimsi kişilerin, kadın erkek hepsi, devenin üzerindeki üç çocuğa hayretle baktı. İlginç olan şeyde "Kimsiniz?", "Nereye gidiyorsunuz?" – diye kimse sormadı. Gözleriyle uğurlayıp, ardından kendi aralarında mırıldanıp kaldılar.

<MS/>ئونچە كۈننى يەنىمۇ <FR/>كەينىگە تاشلاپ، ئۇبدان <FR/>ئېزىپ-توزۇپ، <FR/>چارچاپ-جۈدەپ، <FR/>ئۆلدۈم-تالدىم دېگەندە <FR/>تۆگىگە مىنگەن ئۈچ بالا تىبېتنىڭ لخاسا شەھىرىگە كىرىپ كېلىپ يەتتى. شۇ بىر قانلىق ۋەقەدىن كېيىن بىر ئايدىن يول يۈرگەندە بىرىنچى رەت <FR/>ئەل كۆزىدىن يوشۇرۇنماي، گەجگىلىرىنى تىك تۇتۇپ كېلىۋاتقان يۈزلىرى ئىدى. كوچا بويىدىكى خىتاي شەكىللىك، كۆزلىرى ئىنچىك، يۈزلىرى قوڭۇر تەنلىك كىشىلەرنىڭ ئەركەك-ايالى تۈگەل <MS/>تۆگە ئۈستىدىكى ئۈچ بالىغا ھەيران بولۇپ قاراشتى. بىر قىزىغى «سىلەر كىم؟»، «قەيەرگە كېتىپ بارىسىلەر؟» – دەپ ھېچ كىممۇ سورىمىدى. كۆزلىرى بىلەن ئۇزاتىپ، كەينىدىن ئۆزارا مۇڭدىشىپ قالدى.

On gün də geridə qaldıqdan sonra, artıq büsbütün zəifləyib haldan düşmüş, “biz artıq bitmişik” dedikləri anda, dəvəyə minmiş üç uşaq Tibetin Lhasa şəhərinə daxil oldular. O qanlı hadisədən sonra ilk dəfə idi ki, bir ay qədər yol gedib, heç kimdən gizlənmədən, başlarını dik tutaraq irəliləyirdilər. Küçədəki Çinlilər kimi, gözləri kiçik, üzləri tündçə olan qadın-kişi hər kəs, dəvənin üstündəki bu üç uşağa təəccüblə baxırdı. Maraqlısı o idi ki, heç kim “Kimsiniz?”, “Hara gedirsiniz?” – deyə soruşmadı. Onları yalnız baxışları ilə yola salıb, sonra öz aralarında pıçıltı ilə nəsə danışmağa davam etdilər.

Үш бала тау басындағы шағын қаланың базарын оңай тапты. Түйеден түспей жатып таңырқасқан тибеттіктер үш баланы лезде қаумалап тұра-тұра қалысты. Түйені шөгеріп, үш бала жерге түскенде де тірі жан жандарына жақындап, жөн сұрауға дәттері бармады. Өйткені, тағдыр қасіретін, жол азабын тартқан үш бала, бір түйенің шеккен мехнаттарын түр-тұлғалары-ақ айтып тұрғандай. Көздері алара жүдеп, қу сүйектеріне ілінген, киімдерінің сау тамтығы қалмай алба-жұлбасы шыққан, сауыттана кірленгенімен коймай түйесіне дейін қара күйелештеніп көрден шыққандай еді. Жөн сұрамақ түгілі, түйеден түсіп адамдарға жақындамақшы болғанда тибеттіктер балалардың түрінен шошына сескеніп, шегіншектей бастады.

The boys soon found the city’s bazaar. Even before they dismounted, curious Tibetans gathered around the camel, watching in silence. But no one dared to speak. Because the suffering these boys had endured - the grief,, the hunger, the cruel road - was etched into their very appearance. Their eyes burned with a wild light, their clothes were ragged and filthy, hanging from their starved frames. Even the camel was blackened with soot, worn and gaunt, as if it had risen from the grave. People didn’t come closer. They didn’t ask questions. When the boys began to dismount and move toward them, the Tibetans instinctively recoiled, frightened by the ghostly sight of three children and a camel, all looking as though they had crawled through hell to get here.

Uch bola tog‘ tepasidagi kichik shaharchaning bozorini osongina topishdi. Hali tuyadan tushmasdan hayratda qolgan tibetliklar uch bolani bir zumda o‘rab olishdi. Uchala bola tuyani cho‘ktirib, yerga tushganda ham, hech kim yaqinlashishga jur’at eta olmadi. Chunki taqdir fojiasini, yo‘l azobini boshdan kechirgan uch bola, bir tuyaning mashaqqatlarini ularning qiyofalari aytib turgandek edi. Ko‘zlari ola-kula bo‘lib, qotib qolgan suyaklariga ilinib qolgan, kiyimlari butunlay yirtilgan, kir bo‘lsa ham, hatto tuyasi ham qora kuyaga botgan holda qabrdan chiqqanga o‘xshardi. So‘rash u yoqda tursin, tuyalardan tushib, odamlarga yaqinlashmoqchi bo‘lganida, tibetliklar bolalarning ko‘rinishidan cho‘chib, orqaga tisarila boshladilar.

Üç çocuk, dağ başındaki küçük kasabanın pazarını kolayca buldu. Deveden inmeden hayret eden Tibetliler, üç çocuğu hemen çevirip, kalakaldılar. Deveyi çökertip, üç çocuk yere indiğinde de, insanlar yanlarına yaklaşmaya, bir şey sormaya cesaret edemediler. Çünkü kaderin acısını, yolun zahmetini çeken üç çocuk, bir devenin hali meşakkatleri yüzlerinden anlaşılıyordu. Gözleri büyümüş, zayıflamış, kemikleri kemiklerine yapışmış, kıyafetleri yırtılmış, kirlenmiş hatta deve bile kapkara mezardan çıkmış gibiydi. Yol yön sormayı bırak, çocuklar deveden inip insanlara yaklaşmak istediğinde, Tibetliler korkarak geri çekilmeye başladı.

ئۈچ بالا تاغ بېشىدىكى ئىخچام شەھەرنىڭ بازىرىنى ئوڭاي تاپتى. تۆگىدىن چۈشمەي يېتىپ ھاڭقىيغان تىبەتلىكلەر ئۈچ بالىنى دەرھال <FR/>قورشاۋېلىپ تۇرۇپ-تۇرۇپ قېلىشتى. <MS/>تۆگىنى چۆككۈزۈپ، ئۈچ بالا يەرگە چۈشكەندىمۇ تىرىك جان قېشىغا يېقىنلاپ، ئەھۋال سوراشقا <FR/>چىداملىقى بارمىدى. سەۋەبى، تەغدىر ھەسرىتىدىن، يول ئازاۋىنى تارتقان ئۈچ بالا، بىر تۆگىنىڭ چەككەن <MS/>جاپالىرىدىن تۈرى-شەخسلىرىلا ئېيتىپ تۇرغاندەك. كۆزلىرى بىر چەتكە چىقىپ يۈدەپ، قۇرۇق سۈيەكلىرىگە ئىلىنغان، كىيىملىرىنىڭ <FR/>ساق ھەچ يېرى قالماي يىتىق-يۇلۇڭ چىققان، پۈتۈنلەي كىرلەنگىنى بىلەن چەكلەنمەي تۆگىسىگىچە قاراپ كۈيگە مىللىنىپ گۆرىدىن چىققاندەك ئىدى. ئەھۋال سورىماقتۈگۈر، تۆگىدىن چۈشۈپ ئادەملەرگە يېقىنلىماقچى بولغاندا تىبەتلىكلەر بالىلارنىڭ تۈرىدىن چۆچۈپ قورقۇپ كېتىپ، چېكىنىشكە باشلىدى.

Üç uşaq dağın başındakı kiçik qəsəbənin bazarını asanlıqla tapdı. Dəvədən düşmədən əvvəl heyrətlə baxan tibetlilər dərhal onların ətrafını dövrələdilər və heykəl kimi donub qaldılar. Dəvəni çökdürüb, uşaqlar yerə endikdə də, insanlar yaxınlaşıb nəsə soruşmağa cürət etmədilər. Çünki taleyin acısını, yolun məşəqqətini çəkmiş üç uşaqla bir dəvənin halı üzlərindən oxunurdu. Gözləri böyümüş, arıqlayıb sümükləri dərilərinə yapışmış, paltarları cırılmış, kir basmışdı. Hətta dəvə belə qapqara, sanki qəbirdən çıxmış kimi görünürdü. Yol soruşmaq bir yana, uşaqlar dəvədən enib insanlara yaxınlaşmaq istədikdə, tibetlilər qorxaraq geri çəkilməyə başladılar.

– Су, су беріңдерші, – деп Абдулсаттар жерге отыра кетті.

-Water… please give us water… - whispered Abdulsattar as he sank to the ground.

- Suv, suv beringlar, - dedi Abdulsattor yerga o‘tirib.

Su, su verin, – dedi Abdulsttar yere oturdu.

– سۇ، سۇ بېرىڭلارچۇ، – دەپ ئابدۇلساتتار يەرگە ئولتۇرۋالدى.

Su... su verin... – deyə Abdulsəttar yerə çökdü.

Екі бала да тәлтіректей келіп Абдулсаттардың жанына сылқ-сылқ ете қалды. Бір-біріне сүйеніп әзер отырған балалардың жағдайларын енді ұққандай тибеттіктер жан-жақтарынан жүгіре өтіп, бірі су, бірі сүт, енді бірі нан әкеліп бәйек бола бастады. Үшеуі кезектесіп бір құмыра суды ішіп бола бергенде, мосқалдау кісілер үш баланы қолтықтарынан сүйемелдеп бір лашыққа алып кірді. Жан-жақтарынан қаумалаған тибеттіктер өз тілдерінде жамырай әлде нәрселерді сұрап жатты. Алайда үш бала тибетше тіл білмейтін. Білген күнде де жауап беруге шамалары да жоқ-тын. Тамақ алып ішетін ақшадан да, бағалы бұйымнан да ада. Жұрт ойрандалып жатқанда, үстерінде не ілулі болса, сол күйі қашып шыққан беттері еді. Су ішіп, бір-екі түйір нан жеген соң Абдулсаттар тілге келіп:

The other two staggered over and collapsed beside him, leaning against each other. Only now did the Tibetans fully realize the boys’ dire condition. They rushed around - one brought water, another milk, a third some bread. The boys took turns drinking from a jug until it was empty, then a few elderly men gently helped them into a nearby hut . Surrounded by people speaking in a language they didn’t understand, the boys could only sit silently. Even if they knew Tibetan, they were too weak to respond. They had no money, no belongings - only what they wore while fleeing the chaos back home. After a little water and a few bites of bread, Abdulsattar found the strength to speak:

Ikkala bola gandiraklab kelib, Abdulsattorning yoniga yiqildi. Bir-biriga suyanib o‘tirgan bolalarning ahvolini endi tushungandek, tibetliklar har tomondan yugurib o‘tib, biri suv, biri sut, biri non olib kelib parvona boʻla boshladilar. Uchovlari navbatma-navbat bir ko‘za suvni ichib bo‘lishganida, yoshi kattaroq odamlar uch bolani qo‘ltig‘idan ushlab, kulbaga olib kirishdi. Tevarak-atrofni qurshab olgan tibetliklar o‘z tillarida allanimalarni so‘rashardi. Biroq, uchta bola tibet tilini bilmas edi. Bilganlarida ham javob berishga qodir emas edilar. Ovqat sotib olish uchun pul ham, qimmatbaho buyumlar ham yo‘q edi. Odamlar vayron bo‘layotganda, ular ustilarida nima bor bo‘lsa, o‘shanday qochib ketishdi. Suv ichib, bir-ikki burda non yegandan so‘ng, Abdulsattor tilga kirib:

İki çocuk da tökezleyerek gelip Abdulsattar'ın yanına çöktüler. Birbirlerine dayanarak güç bela oturan çocukların hallerini şimdi anlayan Tibetliler, dört bir yandan koşarak geçip, acil bir şekilde biri su, biri süt, bir diğeri ekmek getirmeye başladılar. Üçü sırayla bir testi suyu içtikten sonra, yaşlıca adamlar üç çocuğu koltuklarından destekleyerek bir kulübeye götürdü. Dört bir yanlarından çevreleyen Tibetliler kendi dillerinde bağırarak bir şeyler soruyordu. Ancak üç çocuk Tibetçe bilmiyordu. Bilseler de cevap vermeye güçleri de yoktu. Yemek almak için paraları da, değerli eşyaları da yoktu. Yurda düşmanlar saldırırken üstlerinde ne varsa o şekilde kaçıp gitmişlerdi. Su içip, bir iki dilim ekmek yedikten sonra Abdulsattar dile gelip:

ئىككى بالىمۇ تەنتىرەپ كېلىپ ئابدۇلساتتارنىڭ يېنىغا سىلق-سىلق قىلىپ قالدى. بىر-بىرىگە سۈيىنىپ ئاران ئولتۇرغان بالىلارنىڭ جاغدايلىرىنى ئەمدى ئۇققاندەك تىبەتلىكلەر يان-ياقلىرىنى يۈگىرەپ ئۆتۈپ، بىرى سۇ، بىرى سۈت، ئەمدى بىرى نان ئەكىلىپ <FR/>كۆيۈمچان بولۇشقا باشلىدى. ئۈچى نوۋەتلىشىپ بىر <MS/>كومزەك سۇنى ئىچىپ بولاي دېگەندە، چوڭاراق كىشىلەر ئۈچ بالىنى قولتۇقلىرىدىن يېتەكلەپ بىر <MS/>كەپىگە ئېلىپ كىردى. يان-ياقلىرىدىن قورشىغان تىبەتلىكلەر ئۆز تىلىدا ۋاقىرىشىپ بىر نەرسىلەرنى سوراپ كەتتى. بىراقتا ئۈچ بالا تىبەتچە تىل بىلمەتتى. بىلگەن چاغدىمۇ جاۋاپ بېرىشكە چامىلىرىمۇ يوقتى. تاماق ئېلىپ ئىچىدىغان ئاخچىدىنمۇ، باھالىق بۇيۇمدىنمۇ قىممەت. يۇرت ۋەيران بولۇپ ياتقاندا، ئۈستىلىرىدە نېمە ئىلىنغان بولسا، شۇ پەيتى قېچىپ چىققان يۈزلىرى ئىدى. سۇ ئىچىپ، بىر-ىككى پارچە نان يېگەندىن كېيىن ئابدۇلساتتار <FR/>تىلىغا كېلىپ:

İki uşaq da büdrəyə-büdrəyə gəlib onun yanına çökdülər. Bir-birinə söykənib güclə oturan uşaqların halını o an tibetlilər başa düşdülər. Dörd bir yandan qaçaraq biri su, biri süd, digəri çörək gətirməyə başladılar. Üçü növbə ilə bir küp su içdikdən sonra, yaşlı adamlar uşaqları qollarından tutaraq bir daxmaya apardılar. Dörd tərəflərini dövrələyən tibetlilər öz dillərində qışqıraraq nəsə soruşurdular. Amma uşaqlar tibet dilini bilmirdi. Bilsəydilər belə, cavab verməyə halları da yox idi. Yemək almaq üçün pulları da, dəyərli əşyaları da yox idi. Düşmənlər yurda hücum edərkən, üst-başlarında nə varsa o şəkildə qaçıb getmişdilər. Su içib, bir-iki dilim çörək yedikdən sonra Abdulsəttar dilə gəli

– Далай Лама, Далай Ламаға апарындаршы бізді, – деді біресе қазақша, біресе ұйғырша сөйлеп.

-Dalai Lama… please… take us to the Dalai Lama, - he said, switching between Kazakh and Uyghur.

- Dalay Lama, bizni Dalay Lamaga olib boring, - dedi u goh qozoqcha, goh uyg‘urcha gapirib.

Dalay Lama, Dalay Lama'ya götürün bizi, – dedi bazen Kazakça, bazen Uygurca konuşarak.

– <MS/>دالاي لاما، <MS/>دالاي لامىغا ئاپىرىڭلارا بىزنى، – دېدى بىرىدە قازاقچە، بىرىدە ئۇيغۇرچە سۆزلەپ.

Dalay Lama... bizi Dalay Lamaya aparın, – dedi. Bəzən qazaxca, bəzən uyğurca danışaraq.

Тибеттіктер Далай Ламанын атынан басқа ешнәрсеге түсінбей бір-біріне қарасты. Ешнәрсе ұқтыра алмаған соң сүріне-қабына тәлтіректей сыртқа беттеп, түйенің жанына келді де;

The Tibetans caught only one phrase - “Dalai Lama” - and exchanged looks. Unable to understand the rest, they simply watched. Frustrated, Abdulsattar stumbled out of the hut toward their camel. The other two followed. Their poor camel lay collapsed nearby, head stretched out on the ground.

Tibetliklar Dalay Lamaning nomidan boshqa hech narsani tushunmay, bir-birlariga qarashdi. U hech narsani tushuntirib bermadi, shundan so‘ng yiqilib-surinib ko‘chaga chiqdi-da, tuyaning yoniga keldi.

Tibetliler, Dalay Lama adından başka hiçbir şey anlamayıp birbirlerine baktılar. Hiçbir şey anlatamayınca, tökezleyerek dışarıya yönelip, devenin yanına geldi ve:

تىبەتلىكلەر دالاي لامانىڭ نامىدىن باشقا ھەچ نەرسىگە چۈشەنمەي بىر-بىرىگە قاراشتى. ھېچ نەرسە ئۇختۇرۇپ ئالالمىغاندىن كېيىن <FR/>تولقۇپ تەنتىرەپ سىرتقا چىقىپ، تۆگىنىڭ يېنىغا كەلدىدە؛ –

Tibetlilər “Dalay Lama” sözündən başqa bir şey başa düşmədilər. Aralarında baxışdılar. Başqa heç nə izah edə bilməyən Abdulsəttar, axsayaraq çölə yönəldi, dəvənin yanına gəlib dedi:

– Мына жануарды сатамыз. Қаншаға алсаңыздар да мейлілеріңіз. Бізге тамақ, киім-кешек керек, – деді тағы да шала ұйғырша араластыра сөйлеп, бірі болмаса бірің түсінетін біреу-міреу табылып қалар деген ниетпен.

-We’ll sell this animal. Take it for whatever you think it’s worth. We just need food and clothing, - he tried again, mixing words from different languages, hoping someone would understand.

- Bu hayvonni sotamiz. Qanchaga olsangiz ham mayli. Bizga oziq-ovqat va kiyim-kechak kerak, - dedi u yana yarim uyg‘ur tilida aralash-quralash qilib, ehtimol, kimdir tushunar degan umidda.

– Bu hayvanı satacağız. Ne kadara alırsanız alın. Bize yemek, giyim lazım, – dedi, yine yarım Uygurca karıştırarak konuşup, birinin anlamazsa diğeri anlar umuduyla.

مونۇ ھايۋاناتنى ساتىمىز. قانچىگە ئالساڭلارمۇ مەيلىڭلار. بىزگە تاماق، <MS/>كىيىم-كېچەك كېرەك، – دېدى يەنىمۇ چالا ئۇيغۇرچە ئارىلاشتۇرۇپ سۆزلەپ، بىرى بولسىما بىرىڭ چۈشىنىدىغان بىرى تېپىلىپ قالار دېگەن نىيەت بىلەن.

Bu heyvanı satacağıq. Neçə pul verirsinizsə verin. Bizə yemək, geyim lazımdır, – deyə yenə yarımçıq uyğurca qarışıq danışaraq birinin başa düşməsə digəri başa düşər ümidi ilə söylədi.

Ешкім тіл қатқан жоқ. Алайда балаға бір, ұзын мойнын жерге төсеп сұлқ жатқан түйеге бір қараған тибеттіктер мән-жайды түсінгендей үн-түнсіз бұрылып кетіп жатты. Кейбірінің көздерінде «сенің мына өлмелі түйеңнен не үміт, не қайыр?» – деген кекесін сұрақ та бар еді. Кенет топ ішінен ақ түскен шашын қос өрім етіп өріп, басына шляпа киген кейуана оның жеңінен тартты. Әлдене айтқысы келгені түрінен көрініп тұр.

No one answered. They looked from the boys to the dying camel with quiet empathy - and perhaps a hint of doubt. Some eyes seemed to ask: “What good is that half-dead beast?” Just then, an old woman stepped out from the crowd. Her gray hair was braided into two plaits under a wide hat. Without saying a word, she gently tugged on Abdulsattar’s sleeve. Her face showed compassion - and determination.

Hech kim indamadi. Biroq, tibetliklar bolaga va uzun bo‘ynini yerga qo‘yib jim yotgan tuyaga bir qarashdi-da, go‘yo vaziyatni tushungandek jimgina burilib ketishdi. Ba’zilarining ko‘zlarida istehzoli savol bor edi: "Bu o‘layotgan tuyangdan nima umid, nima foyda?" Birdan to‘da ichidan oq sochlarini ikki o‘rim qilib o‘rgan, boshiga shlyapa kiygan kampir uning engidan tortib oldi. Uning yuzidan nimadir demoqchi ekanligi ko‘rinib turardi.

Kimse konuşmadı. Ancak çocuğa bir, uzun boynunu yere sererek yatan deveye bir bakan Tibetliler, durumu anlamış gibi sessizce dönüp gidiyorlardı. Bazılarının gözlerinde "senin bu ölümlü deven ne işe yarar ki?" – gibi bir alaycı soru da vardı. Aniden kalabalık içinden, ak düşmüş saçlarını örüp, başına şapka giymiş bir kadın, Abdulsattar’ın kolundan çekti. Bir şeyler söylemek istediği yüzünden belli oluyordu.

ھېچكىم <FR/>تىل ئاچمىدى. ئەمما بالىغا بىر، ئۇزۇن بوينىنى يەرگە قويۇپ چارچاپ ياتقان <MS/>تۆگىگە بىر قارىغان تىبەتلىكلەر <FR/>ئەھۋالىنى چۈشەنگەندەك ئۈن-تۈنسىز بۇرۇلۇپ كېتىپ قالىدۇ. ئايرىملىرىنىڭ كۆزلىرىدە «سېنىڭ مونۇ ئۆلۈمتۈك تۆگەڭدىن قانداق ئۈمۈت، قانداق خەيىر؟» – دېگەن ئۈستىدىن كۈلگەندەك سوئالمۇ بار ئىدى. بىردىنلا توپ ئىچىدىن ئاق چۈشكەن چېچىنى <MS/>قوش ئۆرۈم قىلىپ ئۆرۈپ، بېشىغا شلياپا كىيگەن مۆتىۋەر ئانا ئۇنىڭ يېڭىدىن تارتتى. ئەبەيدىن ئېيتقىسى كەلگىنى تۈرىدىن كۆرۈنۈپ تۇرغان.

Heç kim danışmadı. Ancaq uşağa bir, boynunu yerə sərərək uzanan dəvəyə bir baxan tibetlilər, sanki vəziyyəti başa düşmüş kimi sakitcə dönüb getdilər. Bəzilərinin gözlərində “bu ölümlük dəvə nə işə yarayar ki?” – deyən istehzalı baxışlar vardı.

Абдулсаттар да, оның соңын ала лашықтан шыққан екі бала да кемпірдін соңынан ерді. Балаларға әбден бауыр басып қалғанбозінген де мойны ырғаңдап еріксіз орнынан тұрып, соңдарынан ілесті. Тибеттіктер үш бала, бір түйеге одан бетер таңдана қарасты.

Abdulsattar and boys followed her. The camel, loyal to the end, struggled to its feet and trailed after them. People watched in amazement: three boys and a camel - a strange procession.

Abdulsattor ham, uning ketidan kulbadan chiqqan ikki bola ham kampirning orqasidan ergashdi. Bolalarga juda o‘rganib qolgan bo'z tuya ham bo‘yni chayqalib, beixtiyor o‘rnidan turdi va ularning ortidan ergashdi. Tibetliklar uchta bola va bitta tuyaga yanada hayrat bilan qarashdi.

Abdulsattar da, kulübeden diğer ikisi de, ihtiyarın ardından yürüdü. Çocuklara iyice alışan beyaz deve de boynunu sallayarak istemsizce yerinden kalkıp, arkalarından geldi. Tibetliler, üç çocuk, bir deveye daha da hayretle baktı.

ئابدۇلساتتارمۇ، ئۇنىڭ كەينىگە چۈشۈپ كەپىدىن چىققان ئىككى بالىمۇ موماينىڭ كەينىدىن ئەگەشتى. بالىلارغا ئۇبدان <FR/>باغلىنىپ قالغان <FR/>بوز تۆگىمۇ بوينىنى ئىككى ياققا چاقاپ ئىرادىسىز ئورنىدىن تۇرۇپ، كەينىدىن ئەگەشتى. تىبەتلىكلەر ئۈچ بالا، بىر <MS/>تۆگىگە بۇرۇندىنمۇ بېتەر ھەيران بىلەن قاراشتى.

Birdən, izdihamın içindən ağarmış saçlarını hörüb başına papaq qoymuş bir qadın, Abdulsəttarın qolundan tutdu. Nəsə demək istədiyi üzündən bilinirdi. Abdulsəttar da, daxmadakı digər ikisi də yaşlının arxasınca getdilər. Uşaqlara artıq alışmış ağ dəvə də boynunu yellədərək, istəmədən də olsa yerindən qalxıb onların arxasınca addımladı. Tibetlilər, üç uşaq və bir dəvəyə daha da böyük təəccüblə baxırdılar.

Кейуана үш баланың тілін түсінбесе де аянышты халдерін көріп, жаны ашыды ма, екі күн ақы-пұлсыз асырады. Түйесіне де жем-шөп беріп әлдендірді. Адам сияқты ыстық тамақ ішіп, аяқ шешіп ұйықтаған ертесіне-ақ Далай Ламаға жолығудың жолын қарастыра бастаған. Алайда ойларын жеткізіп айта алмағандықтан тілдері байланып, түйелерін де сата алмай шарасыз күйде отырғанда есік қағылды. Келген кісілер кемпірге әлде нәрселерді өз тілдерінде түсіндіріп, үш баланы сыртқа алып шықты. Сыртта Тибет монахтарынша бір иықтарына қызыл жамылғы жамылған екі кісі күтіп тұр екен. Оларды көре сала бастарын изеп, амандасқан сыңай танытты да:

Though the old woman couldn’t speak their language, she must have seen the pain and exhaustion in their eyes. For two whole days, she gave them shelter and food. She even fed the camel. After a hot meal and a warm place to sleep, the boys began to regain their strength. The very next morning, the old woman started trying to arrange an audience with the Dalai Lama. But without a common language, it was nearly impossible to explain. Just when all hope seemed lost, there was a knock at the door. A few men entered, said something to the old woman in Tibetan, and then stepped aside. They led the boys outside - where two monks in deep crimson robes were waiting. Seeing the children, the monks gave respectful nods and said:

Kampir uch bolaning tilini tushunmasa-da, ularning ayanchli ahvolini ko‘rib, rahmi keldimi, ikki kun bepul boqdi. U tuyasiga ham yem-xashak berib, uni quvvatlantirdi. Odamlardek issiq ovqat yeb, oyoq kiyimlarini yechib uxlagan kunning ertasigayoq Dalay Lama bilan uchrashish yo‘lini izlay boshladi. Biroq, fikrlarini ifoda eta olmagani uchun tillari bog‘lanib, tuyalarini ham sota olmay, chorasiz holatda o‘tirganlarida eshik taqilladi. Kelganlar kampirga o‘z tillarida allanimalarni tushuntirib, uch bolani tashqariga olib chiqishdi. Tashqarida bir yelkasiga tibetlik monaxlar singari qizil yopinchiq tashlab olgan ikki kishi kutib turardi. Ularni ko‘rishi bilanoq bosh irg‘ab, salomlashgandek bo‘ldi va:

Kocakarı, üç çocuğun dilini anlamasa da, hallerini görüp acıdı, iki gün karşılıksız besledi. Devesine de yem verip güçlendirdi. İnsan gibi sıcak yemek yiyip, ayakkabılarını çıkarıp uyuduklarının ertesi gün, Dalay Lama ile görüşmenin yolunu aramaya başladı. Ancak düşüncelerini ifade edemediği için dilleri bağlandı ve develerini de satamadılar ve çaresiz oturduklarında kapı çaldı. Gelen kişiler, karıkocaya bir şeyler anlatıp, üç çocuğu dışarı çıkardı. Dışarıda Tibetli rahiplere benzeyen, bir omuzlarına kırmızı örtü örtmüş iki kişi bekliyordu. Onları görür görmez başlarını sallayarak selam verdiler ve:

مۆتىۋەر ئانا ئۈچ بالىنىڭ تىلىنى چۈشەنمىسىمۇ ئېچىنارلىق ھاللىرىنى كۆرۈپ، ئۇگال بولۇپ كەتتىمۇ، ئىككى كۈن ھەققى-پۇلسىز باقتى. تۆگىسىنىمۇ يەم-چۆپ بېرىپ قۇۋەتلەندۈردى. ئادەم ئوخشاش ئىسسىق تاماق ئىچىپ، ئاياق يېشىپ ئۇخلىغان ئەتىسىگىلا <MS/>دالاي لامىغا يولۇقۇشنىڭ يولىنى قاراشتۇرۇشقا باشلىغان. ئويلىرىنى يەتكۈزۈپ ئېيتالمىغانلىقتىن تىللىرى باغلىنىپ، <MS/>تۆگىسىنىمۇ ساتالماي چارىسىز رايىدا ئولتۇرغاندا ئىشىك قېقىلدى. كەلگەن كىشىلەر مومايغا بىر نەرسىلەرنى ئۆز تىلىدا چۈشەندۈرۈپ، ئۈچ بالىنى سىرتقا ئېلىپ چىقتى، سىرتتا <MS/>تىبەت موناخلارچە بىر مۈرىلىرىدە <MS/>قىزىل يېپىنچەك يېپىلغان ئىككى كىشى كۈتۈپ تۇرغان ئىكەن. ئۇلارنى كۆرۈپلا باشلىرىنى ئېگىپ، ئامانلاشقان شەكىلدەك تونۇتتىدە:

Qoca qadın, uşaqların dilini anlamasa da, hallarıyla tanış olub onlara acıdı. İki gün boyunca heç bir qarşılıq gözləmədən həm onları, həm də dəvələrini doyurdu. Dəvəyə yem verib bir az güc toplamasına da kömək etdi. İnsan kimi isti yemək yeyib, ayaqqabılarını çıxarıb rahat yatdıqları sabah, Dalay Lama ilə görüşmək yolunu axtarmağa başladı. Lakin öz düşüncələrini ifadə edə bilmədiyi üçün dilləri bağlandı, nə də dəvələrini sata bildilər. Beləcə, ümidsiz şəkildə oturub nə edəcəklərini bilmədikləri anda qapı döyüldü. Gələn adamlar ər-arvada nəsə izah edib, üç uşağı çölə çıxardılar. Çöldə, bir çiyinlərinə qırmızı örtük atmış iki nəfər tibetli rahib gözləyirdi. Onları görən kimi başları ilə salam verib dedilər:

– Сіздерді аса кұрметті Далай Лама шақырады, – деді тибетше. Басқасына түсінбесе де Далай Ламаға баратындарын ұққан көктен іздегендері жерден табылғандай қуана соңдарынан ерді.

- His Holiness the Dalai Lama requests your presence. Though the boys didn’t understand the whole sentence, they recognized the name: Dalai Lama. That was enough. It was as if heaven had answered their prayers. With joy in their hearts, they followed the monks without hesitation.

- Sizni muhtaram Dalay Lama taklif qilyapti, - dedi u tibet tilida. Garchi boshqa hech narsani tushunmasa-da, ular Dalay Lamaga borishini anglab, osmondan qidirgan narsalari yerdan topilgandek xursand bo‘lib, ularning ortidan ergashishdi.

Sizi çok saygıdeğer bir kişi olan Dalay Lama çağırıyor- dedi Tibetçe. Anlamasalar da, Dalay Lama'ya gideceklerini anlayan gökten aradıklarını, yerden buldukları için sevinerek arkalarından geldiler.

– سىلەرنى بەكمۇ ھۆرمەتلىك <MS/>دالاي لاما چاقىردى، – دېدى تىبەتچى. باسقىسىنى چۈشەنمىسىمۇ <MS/>دالاي لامىغا بارىدىغانلىقىنى چۈشەنگەن <FR/>ئاسماندىن ئىزدىگىنى يەردىن تېپىلغاندەك خۇشال كەينىلىرىدىن ئەگەشتى.

Sizi çox hörmətli bir şəxs olan Dalay Lama çağırır, – dedilər tibetcə. Sözləri başa düşməsələr də, Dalay Lama’ya aparılacaqlarını anlayan uşaqlar, sanki göydə axtardıqlarını yerdə tapmış kimi sevinərək onların arxasınca getdilər.