KAZ Қазақ
– Өз елінде, өз жерінде бейбіт тыныш өмірге қол жеткізе алмаған соң әкелер мақсаты Тибеттің Лхаса қаласына жету еді. Одан әрі Үндістан аркылы Тайпейге барып, азат ел атану болатын. Сонымен 1950 жылдың қыркүйек айының ортасында мыңға тарта кісі жолға шықтық. Жүктерді түйе, жылқы, өгіздерге артып түн жамылып Лхасаға бет түзедік. Ұйғыр, қытай, ақ орыстан құралған Жолбарыс басқаратын жауынгерлер бір күншілік жерде, ал уақ мал айдаушы малшылар жеті күншілік жерге ұзап кеткен. Он шақты ғана әскер біздің жанымызда қалып, қаладан ұзап шыққанша солар қорғайтын болып келісілді. Сөзімнің басында айтқанымдай, бұл көш Шығыс Түркістан мемлекетін құрушы зиялы кісілердің бір тобының отбасылары еді. Арамызда үлкеніміз Имин дамолда да жанұясымен бар болатын. Әкем Сәліс, білімділігімен қоса, бірнеше шет тілдерін жетік білетін. Мыналардың әкелері де тарихшы-ғалымдар, мемлекет кеңесшілері еді. Сондықтан құнды құжаттар мен кітаптардың өзі екі түйеге жүк болды. Келісілгендей жауынгерлермен де, малшылармен де уәделі жерде кездестік. Олай істемегенде үдере көшкен қалың ел көзге түсіп, қызыл қытай қырып салған болар еді. Кеткенімізді естіп, соңымыздан қуған қызыл қытайлармен жолай соғыса жүріп, бір айшылық жерге ұзадык. Ұзақ күн соғыстарда бізден адам шығыны көп бола қойған жоқ. Жолбарыстың жанындағы жауынгерлер жақсы қаруланған болатын. Жолбарыс жауынгерлердің басшысы, әрі әкем Сәлістің орынбасары еді. Қаскөлден өткен соң бір ай жол жүргенде бір жерге тынығу үшін аялдадық. Шақтап киіз үй тігіліп, қос жасалды. Жол-жөнекей уақ малдың жегені желініп, жолды көтере алмай өлгені өліп, біраз сиреп қалған еді. Ол ешкімнің жеке малы емес. Кімде қанша мал бар, бірге айдаған, жолда азық етеміз деген ортақ қазынаның малы болатын. Әкем елді әлдендірмек үшін сол малдан бір қойды алып соймақшы болғанда аяқ астынан дау шықты. Жолбарыс «малды сойғызбаймын, әлі қанша ай жол жүреміз» деп әкемнің қолындағы қойды тартып алды. Әкем ашуланып келесі қойды ала берем дегенде, Жолбарыстың жанындағы қытай әскерлер әкемді атып тастады. Әкем сол жерде тілге келмей жан тәсілім етті. Айғай-шу, мылтық дауысынан, қостан атып шыққан Әділ – мына Абдулхадімнің әкесі, бірнеше кісімен Жолбарысқа тұра ұмтылғанда оларды да сол жерде жайратып салды. Әкесінің жанында Абдулхадімнен үлкен 14-15 жастарға келген екі ұлы бар еді, оларды да сол жерде өлтірді. Әйелдер мен шуласып, үйлерге тығылды. Мен сыртта едім. Бәрін өз көзіммен көргенде сасқанымнан Имин дамолданың үйіне жүгірдім. Көргенімді айтып боламын дегенше тағы да бірнеше мылтықтың атылған дауыстары шықты. Имин дамолда сыртқа жүгіре шығып, Жолбарысқа барып:
ENG Ағылшын
-Unable to achieve peaceful life in our own land, our fathers’ goal was to reach Lhasa, the capital of Tibet. From there, we planned to continue through India and finally reach Taipei, where we could become a free nation. So, in mid-September 1950, nearly a thousand of us set out on the journey. We loaded our belongings onto camels, horses, and oxen, and under the cover of night, we headed toward Lhasa. The warriors led by Zholbarys-made up of Uyghurs, Chinese, and White Russians-were stationed a day’s march ahead, while the herders with the livestock were scattered seven days along the route. Only about ten soldiers stayed close to us to protect us until we had safely left the city. As I said at the beginning, this migration was made up of families of some of the intellectuals who had founded the East Turkestan state. Among us was our elder, Imin Damolla, who traveled with his family. My father, Salis, was not only educated but fluent in several foreign languages. The fathers of these men were also historians and scholars, and advisers to the government. Because of this, valuable documents and books were loaded onto two camels. As agreed, we met with the warriors and herders at the appointed places. Had we not done so, the large caravan would have drawn attention, and the Red Chinese would have slaughtered us. After news of our departure spread, the Red Chinese forces pursued us. While fighting our way past them, we traveled about a month’s distance. Despite the long battles, our losses were not greater than those of the enemy. The warriors by Zholbarys were well-armed. Zholbarys was the leader of these warriors and also my father Salis’s deputy. After traveling for a month beyond Kaskol, we stopped to rest. Yurts were pitched, and fires lit. Along the way, the small livestock had eaten too much wild grass, and some were too weak to continue and died. These animals did not belong to anyone individually; they were part of a communal herd meant to provide food for the journey. When my father planned to slaughter a sheep from this herd to strengthen the people, an argument suddenly broke out. Zholbarys said, “I won’t let the animals be slaughtered yet-we have many months left to travel,” and snatched the sheep from my father’s hands. When my father angrily reached for another sheep, Chinese soldiers beside Zholbarys shot him dead. My father died right there without a word.Amid the shouting and gunfire, Adil-Abdulhadim’s father-charged at Zholbarys with several men, but they were all brutally cut down on the spot. Alongside Abdulhadim’s father were two sons aged about fourteen or fifteen; they too were killed there. The women screamed and hid in the homes. I was outside. Seeing all this with my own eyes, I panicked and ran to Imin Damolla’s house. Before I could tell him what I saw, more gunshots rang out. Imin Damolla ran outside and confronted Zholbarys:
OZB Өзбек
- O‘z yurtida, o‘z yerida tinch va osoyishta hayotga erisha olmagan otalarning maqsadi Tibetning Lhasa shahriga yetib borish edi. So‘ngra Hindiston orqali Taypeyga borib, ozod davlat bo‘lish edi. Shunday qilib, 1950-yil sentyabr oyining o‘rtalarida mingga yaqin kishi yo‘lga chiqdi. Yuklarni tuya, ot va ho‘kizlarga ortib, tun qorong‘usida Lhasa tomon yo‘l oldik. Uyg‘ur, xitoy va oq ruslardan tashkil topgan Yo‘lbars boshchiligidagi jangchilar bir kunlik masofada, mayda mol haydovchi chorvadorlar esa yetti kunlik masofada uzoqlashib ketgan edi. Faqat o‘ntacha askar bizning yonimizda qolib, shahardan uzoqlashgunimizcha ular himoya qilishga kelishib olindi. So‘zim boshida aytganimdek, bu ko‘chish Sharqiy Turkiston davlatini tashkil etgan bir guruh ziyolilarning oilalari edi. Oramizda eng kattamiz Imin damolla ham oilasi bilan birga edi. Otam Salis, bilimdon bo‘lishi bilan birga, bir necha chet tillarini mukammal bilardi. Bularning otalari ham tarixchi olimlar, davlat maslahatchilari edi. Shuning uchun qimmatli hujjatlar va kitoblarning o‘zi ikki tuyaga yuk bo‘ldi. Kelishilganidek, jangchilar va cho‘ponlar bilan va’da qilingan joyda uchrashdik. Shunday qilmaganimizda, ko‘chib ketayotgan ko‘p sonli xalq ko‘zga tashlanib, qizil xitoyliklar ularni qirib tashlagan bo‘lardi. Ketganimizni eshitib, orqamizdan quvgan qizil xitoyliklar bilan yo‘l-yo‘lakay jang qilib, bir oylik masofaga uzoqlashdik. Uzoq davom etgan janglarda bizdan ko‘p odam yo‘qotilmadi. Yo‘lbarsning yonidagi jangchilar yaxshi qurollangan edi. Yo‘lbars jangchilarning boshlig‘i va otam Salishning o‘rinbosari edi. Kaskoldan o‘tganimizdan so‘ng bir oy yo‘l yurib, dam olish uchun bir joyda to‘xtadik. Kichik o‘tov tikildi va chodir qurildi. Yo‘l-yo‘lakay mayda mollarning yeyilgani yeyilib, yo‘lni ko‘tara olmay o‘lgani o‘lib, biroz siyraklashgan edi. Bu hech kimning shaxsiy moli emas edi. Kimda qancha mol bo‘lsa, birga haydab, yo‘lda oziq-ovqat uchun mo‘ljallangan umumiy xazinaning moli edi. Otam xalqni kuchaytirish uchun o‘sha mollardan bir qo‘yni so‘ymoqchi bo‘lganida, to‘satdan janjal chiqdi. Yo‘lbars "molni so‘ydirmayman, yana qancha oy yo‘l yuramiz" deb otamning qo‘lidagi qo‘yni tortib oldi. Otam g‘azablanib, keyingi qo‘yni olib ketmoqchi bo‘lganida, Yo‘lbarsning yonidagi xitoy askarlari otamni otib tashladilar. Otam o‘sha yerda tilga kirmay jon berdi. Shovqin-suron, miltiq ovozidan, chodirdan otilib chiqqan Odil - Abdulxodimning otasi, bir necha kishi bilan Yo‘lbarsga tashlanganda, ularni ham o‘sha yerda qirib tashlashdi. Otasining yonida Abdulxodimdan 14-15 yoshlar katta bo‘lgan ikki o‘g‘li bor edi, ularni ham o‘sha yerda o‘ldirishdi. Ayollar shovqin solib, uylarga yashirinishdi. Men tashqarida edim. Hammasini o‘z ko‘zim bilan ko‘rgach, dovdirab Imin domlaning uyiga yugurdim. Men ko‘rganlarimni aytib bo‘lgunimcha yana bir nechta miltiq ovozlari eshitildi. Imin domla tashqariga yugurib chiqib, Yo‘lbarsga borib:
TUR Түрік
Başınızdan geçenleri baştan sona anlatın – dediği için sözü uzaktan başlattım. İzin verirseniz, şimdi göç durumuna geleyim.
UIG Ұйғыр
– ئۆز ئېلىدە، ئۆز يېرىدە ئامان تىنىچ ئۆمۈرگە قول يەتكۈزەلمىگەندىن كېيىن دادىلار مەخسىتى تىبەتنىڭ لخاسا شەھىرىگە يېتىش ئىدى. ئۇنىڭدىن نېرى ھىندىستان ئاركىلىق <MS/>تايپېيگە بېرىپ، <MS/>ئازات ئەل ئاتىنىش بولىدىغان. شۇنىڭ بىلەن 1950 يىلنىڭ سېنتەبىر ئېيىنىڭ ئوتتۇرىسىدا مىڭغا يېقىن كىشى يولغا چىقتۇق. يۈكلەرنى <MS/>تۆگە، <MS/>ئات، <MS/>ئۆكۈزلەرگە ئاتىپ كېچىنىڭ پەردىسىگە يوشۇرۇنۇپ لخاسىغا يۈزلىنىپ يول ماڭدۇق. ئۇيغۇر، خىتاي، ئاق ئورۇستىن قۇرۇلغان جولبارىس باشقۇرىدىغان جەڭچىلەر بىر كۈنچىلىك يەردە، ئەمدى <MS/>كىچىك مال ھايدىغۇچى <MS/>مالچىلار يەتتە كۈنچىلىك يەرگە ئۇزاپ كەتكەن. <MS/>ئوندەكلا ئەسكەر بىزنىڭ يېنىمىزدا قېلىپ، شەھەردىن ئۇزاپ چىققانچە شۇلار قورغايدىغان بولۇپ كېلىشتى. سۆزۈمنىڭ بېشىدا ئېيتقىنىمدەك، بۇ كۆچ <MS/>شەرقىي تۈركستان مەملىكىتىنى قۇرغۇچى زىيالى كىشىلەرنىڭ بىر توپىنىڭ ئائىلىلىرى ئىدى. ئارىمىزدا چوڭىمىز ئىمىن داموللىمۇ ئائىلىسى بىلەن بار بولغان. دادام سەلىس، بىلىملىكلىگى بىلەن قوشۇپ، بىر نەچچە چەت تىللىرىنى يېتەرلىك بىلىدىغان. مونۇلارنىڭ دادىلىرىمۇ تارىخچى-ئالىملار، مەملىكەت كېڭەشچىلىرى ئىدى. شۇنىڭدىن قىممەتلىك ھۆجەتلەر بىلەن كىتاپلارنىڭ ئۆزى ئىككى <MS/>تۆگىگە يۈك بولدى. كېلىشكەندەك جەڭچىلەر بىلەنمۇ، مالچىلار بىلەنمۇ ۋەدىلەشكەن يەردە ئۇچراشتۇق. ئۇنداق قىلمىغاندا توپ-توپ بولۇپ كۆچكەن قويۇق ئەل كۆزگە چۈشۈپ، <MS/>قىزىل خىتاي قىرىپ سالغان بولار ئىدى. كەتكىنىمىزنى ئاڭلاپ، كەينىمىزدىن قوغلىغان قىزىل خىتايلار بىلەن يولدا ئۇرۇشۇپ يۈرۈپ، بىر ئوچۇقچىلىق يەرگە كەتتۇق. ئۇزاق كۈن ئۇرۇشلاردا بىزدىن ئادەم چىقىمى كۆپ بولغىنى يوق. جولبارىسنىڭ يېنىدىكى جەڭچىلەر ياخشى قۇراللانغان ئىدى. جولبارىس جەڭچىلىرىنىڭ باشچىسى، يەنە دادام سەلىسنىڭ ئورۇنباسارى ئىدى. قاسكۆلدىن ئۆتكەندىن كېيىن بىر ئاي يول يۈرگەندە بىر يەرگە تىقىنىش ئۈچۈن توختىدۇق. ئۆلچەپ <MS/>كىگىز ئۆي تىكىپ، ۋاقىتلىق ئۆي ياسالدى. يول ئۈستىدە كىچىك مالنىڭ يېگىنى يېيىلىپ، يولنى كۆتىرەلمەي ئۆلگىنى ئۆلۈپ، بىر ئاز ئازلىنىپ قالغان ئىدى. ئۇ ھېچ كىمنىڭ يەكە مېلى ئەمەس. كىمدە قانچە مال بار، بىرگە ھايدىغان، يولدا ئوزۇق قىلىمىز دېگەن ئۇمۇمىي مۈلۈكنىڭ مېلى بولىدىغان. دادام ئەلنى تاماقلاندۇرماق ئۈچۈن شۇ مالدىن بىر قوينى ئېلىپ سويماقچى بولغاندا <FR/>تۇيۇقسىزدىن جېدەل چىقتى. جولبارىس «مالنى سويغۇزمايمەن، يەنى قانچە ئاي يول يۈرىمىز» دەپ دادامنىڭ قولىدىكى قوينى تارتىپ ئالدى. دادام ئاچچىغلىنىپ كېلەسى قوينى ئالىۋېرىمەن دېگەندە، جولبارىسنىڭ يېنىدىكى خىتاي ئەسكەرلىرى دادامنى ئېتىپ تاشلىدى. دادام شۇ يەردە <FR/>تىلغا كەلمەي جان ئۈزدى. ۋاراڭ-چۇرۇڭ، مىلتىق ئاۋازىدىن، ۋاقىتلىق ئۆيدىن ئېتىلىپ چىققان ئەدىل – مونۇ ئابدۇلخادىمنىڭ دادىسى، بىرنەچچە كىشى بىلەن جولبارىسقا ئۇددۇل ئىنتىلغاندا ئۇلارنىمۇ شۇ يەردە ئۆلتۈرۋەتتى. دادىسىنىڭ يېنىدا ئابدۇلخادىمدىن چوڭ 14-15 ياشلارغا كەلگەن ئىككى ئوغلى بار ئىدى، ئۇلارنىمۇ شۇ يەردە ئۆلتەردى. ئاياللار بىلەن چۇلۇشۇپ، ئۆيلەرگە تىقىلدى. مەن سىرتتا ئىدىم. ھەممىسىنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆرگەندە قورقۇنىمدىن <MS/>ئىمىن داموللانىڭ ئۆيىگە يۈگەردىم. كۆرگىنىمنى ئېيتىپ بېرىمەن دېگىچە يەنىمۇ بىر نەچچە مىلتىقنىڭ ئېتىلغان ئاۋازلىرى چىقتى. ئىمىن داموللىمۇ سىرتقا يۈگىرەپ چىقىپ، جولبارىسقا بېرىپ:
AZE Әзербайжан
Üstdən-üstə keçənləri başdan sona danışdığınız üçün, mən göç vəziyyətinə gəlmək istərdim, – deyə cavab verdim. – İcazə versəniz, indi köç dövrümüzdən danışım.
