Корпустан іздеу

Екеуміз бұқпантайлап сыртқа шығып, үйдің артына бардық. Сөйтіп жүріп көзіміздің шалып қалғаны – Жолбарыстың қоластындағы әскері бүкіл әйел-балаларды шулатып бір жерге жиып жатыр екен. Киіз үйдің артында қайда қашарымызды білмей жалтақтап, жан-жағымыздан пана болар жер іздеп тұрғанда бір үйдің артында бүрісіп отырған Абдулхадімді көріп қалдық. Ол да бізді байқады. Қолымызды бір жартасқа карай сілтеп, барар бағытымызды білдіріп тұрғанда астаң-кестең айғай-шу басталып, тоқтаусыз мылтықтар атылды. Біз сол айғай-шуды пайдаланып, жақын жердегі биік тауға қаштық. Қашқаннан қашып жартастар арасынан бір үңгір тапқанша мылтық дауыстары мен әйелдың шыңғырған, жылаған дауыстары естіліп тұрды. Біз әкелерімізбен коса ана, бауырларымыздан да түгел айырылып, бұл дүниеде жападан-жалғыз қалғанымызды анық түсіндік. Үңгірде есімізді жия алмай үш күн отырдық. Қайда барарымызды да, не істерімізді де білмедік. Қарақшы Жолбарыс өзі өлтірген кісілер мен оның әйел-балаларын да түгел танитын. Өлгендер арасында үшеуміздің жоқ екенімізді анықтаған болуы керек, бізді іздеп шықты. Біз тығылған үңгірдің төбесіне дейін келді. Тәкаппарлығы ұстады ма, әлде Алла көмектесті ме, бізді алыстан іздеп, аяқтарының астындағы үңгірді байқамады. Сәл еңкейгенде үңгірді көретін еді де, бізді де тауып өлтіретін еді. Олар ұзап кеткен соң қараңғы түскенде қарнымыз ашып жұртқа бардық. Ешкімнің тірі қалмағанын сезсек те, көңіліміз сенбей, өз көзімізбен көргіміз келгені де рас-тын. Қандықол қарақшылар өлтіргенімен қоймай, жұртты түгел өртеген екен. Бірақ өліктерді көмбепті. Отқа әбден күйген, шала жанған адам денелерін түгелдеп, бір жерге жинап, жерледік. Жерледік – дегеніміз бекер, жер мұз, қар және қазатын кұралымыз да жоқ еді. Жерді жалғыз кездікпен және тырнақтарымызбен тырмалап, ойық жасап, өліктерді жинаған соң бетін қармен ғана жауып, аң-кұстан жасырдық. Көзімізден қанды жас ағып отырып, құран бағыштадық. Қолымыздан басқа ешнәрсе келмегеніне, ең болмаса бір-екеуін аман алып қала алмағанымызға қорландық. Үш күннен бері сата алмай жүрген түйемізді де сол жұрттан тапқан едік. Айғай-шу, мылтық дауыстарынан үркіп қашып, тынышталған соң қайта келген болуы керек. Есті жануар ғой, адам иісін алған ескі жұрттың бір жартасын ықтап жатыр екен. Бізді көргенде ол да боздап сала берді. Бізбен бірге қуанып, бізбен бірге адам сияқты жылағанын көзіміз көрді. Сонымен жұртта қалған қос уыс құртты азық етіп, шала жанған киіздерді тоқым етіп, түйемізді көлік етіп жолға шықтық.

The two of us slipped out and went to the back of the house. As we moved, we noticed that the soldiers under Zholbarys were gathering all the women and children in one place, causing a commotion. We didn’t know where to flee, and nervously looked around for shelter. Then we saw Abdulhadim crouching behind a house; he saw us too. When we pointed with our hands toward a nearby cliff to show the direction we planned to go, a sudden chaos broke out-shouts and continuous gunfire. Using the noise as cover, we ran toward a tall mountain nearby. We fled until we found a cave among the rocks. Gunshots, screams, and cries of women echoed behind us. We realized clearly that we had lost everything-our fathers, mothers, siblings-and were utterly alone in this world. We stayed in the cave for three days, unable to gather our thoughts or decide where to go next. Zholbarys, the ruthless bandit, knew all those he had killed, including their families. When he saw we were missing from among the dead, he must have started looking for us. His men came right to the top of the cave where we were hiding. Was it arrogance or divine mercy that kept them from seeing the cave? Had they bent down just a little, they would have spotted us and killed us. After they left, darkness fell, and with empty stomachs, we ventured out. Even though we felt no one could have survived, our hearts didn’t believe it-we wanted to see for ourselves. The bloodthirsty bandits hadn’t only killed everyone; they had burned the village to the ground. But they hadn’t buried the bodies. We gathered the charred, half-burned remains and buried them-not in a proper grave, for the ground was frozen, covered with snow, and we had no tools. Using only our hands and nails, we scratched a pit, placed the bodies inside, and covered them with snow and brush to hide them from animals. With tears streaming down our faces, we recited the Quran. We felt ashamed that we had been powerless, unable to save even one or two. We had also found our camel, which had been lost for three days, hiding among the ruins-probably scared by the shouting and gunfire and returned once the noise died down. The animal was intelligent; sensing human presence, it had stayed close to the ruins. When it saw us, it neighed softly. We saw it rejoice with us and cry like a human being. With only a handful of dried worms to eat,charred felt to mend, and our camel as our only transport, we set off once again.

Ikkalamiz bildirmasdan tashqariga chiqib, uyning orqasiga o‘tdik. Shunday qilib, biz Yo‘lbarsning qo‘l ostidagi askarlari barcha ayollar va bolalarni shovqin soldirib bir joyga to‘playotganini ko‘rib qoldik. O‘tovning orqasida qayoqqa qochishni bilmay, atrofga alanglab, boshpana izlab turganimizda bir uyning orqasida g‘ujanak bo‘lib o‘tirgan Abdulxodimni ko‘rib qoldik. U ham bizni payqadi. Qo‘limiz bilan bir qoyani ko‘rsatib, boradigan yo‘nalishimizni bildirish paytida, to‘s-to‘polon boshlandi va uzluksiz o‘q ovozlari eshitildi. Biz bu shovqin-surondan foydalanib, yaqin atrofdagi baland tog‘ga qochdik. Qochganimizcha qochib, qoyalar orasidan bir g‘orni topgunimizcha, o‘q ovozlari va ayollarning chinqirgan, yig‘lagan ovozlari eshitilib turdi. Biz otalarimiz bilan birga onalarimiz, aka-ukalarimizdan ham butunlay ayrilib, bu dunyoda yolg‘iz qolganimizni aniq angladik. G‘orda o‘zimizga kelolmay uch kun o‘tirdik. Qayerga borishni ham, nima qilishni ham bilmasdik. Qaroqchi Yo‘lbars o‘zi o‘ldirgan odamlarni ham, ularning xotin-bolalarini ham yaxshi tanirdi. O‘lganlar orasida uchovimiz yo‘qligimizni aniqlashgan bo‘lsa kerak, bizni qidirib chiqishdi. Biz yashiringan g‘orning tepasigacha kelishdi. Takabburligi tutdimi yoki Alloh madad berdimi, bizni uzoqdan izlab, oyoqlari ostidagi g‘orni payqashmadi. Sal egilganda g‘orni ko‘rgan va bizni ham topib o‘ldirgan bo‘lardi. Ular uzoqlashgandan so‘ng, qorong‘i tushganda, qornimiz ochib yurtga bordik. Hech kim tirik qolmaganini sezgan bo‘lsak-da, ko‘nglimiz ishonmay, o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rgimiz kelgani ham rost edi. Qonxo‘r qaroqchilar o‘ldirish bilangina qolmay, yurtni butunlay yoqib yuborishgan ekan. Lekin jasadlarni ko‘mishmabdi. Olovda kuygan, chala yongan odamlarning jasadlarini yig‘ishtirib, bir joyga to‘plab, dafn qildik. Dafn qildik deganimiz behuda, yer muz, qor va qazish uchun qurolimiz ham yo‘q edi. Yerni yolg‘iz pichoq va tirnoqlarimiz bilan tirnab, o‘yiq yasab, jasadlarni yig‘gach, faqat qor bilan yopib, hayvon va qushlardan yashirdik. Ko‘zlarimizdan qonli yoshlar oqib, Qur’on o‘qidik. Qo‘limizdan hech narsa kelmaganidan, hech bo‘lmaganda bir-ikkitasini qutqara olmaganimizdan xijolat bo‘ldik. Uch kundan beri sota olmayotgan tuyamizni ham o‘sha joydan topgan edik. U shovqin-suron va miltiq ovozlaridan cho‘chib qochib, tinchlik bo‘lgach qaytib kelgan bo‘lishi kerak. Aqlli hayvon-da, odam hidini olgan eski qo‘nalg‘aning bir qoyasini pana qilib yotgan ekan. Bizni ko‘rganda u ham bo‘zlab yubordi. U biz bilan birga quvonib, biz bilan birga odamdek yig‘laganini ko‘zimiz bilan ko‘rdik. Shunday qilib, qo‘nalg‘ada qolgan ikki hovuch qurtni oziq qilib, chala yongan namatlarni to‘qim qilib, tuyamizni ulov qilib yo‘lga chiqdik.

O anda Abdülkerim'in – bu Toktağan'ın babası, evinden çıkan bir kaç Çinli arka tarafından gelip İmin Damolla’yı kılıçla boğazlayarak öldürdü. Ben evi dolaşıp saklanarak Toktağan'ın evine girdiğimde, annesi ve babası kanlar içinde, yarı canlılarmış. Benim sesimi duyunca bir yorganların arkasından Toktağan çıktı. Onu gören babası elindeki bıçağı çocuğuna verip:

ئىككىمىز قورققاندەك پۈكلىنىپ سىرتقا چىقىپ، ئۆينىڭ كەينىگە باردۇق. شۇنداق قىلىپ يۈرۈپ كۆزىمىزنىڭ كۆرۈپ قالغىنى – جولبارىسنىڭ قول ئاستىدىكى ئەسكىرى پۈتكۈل ئايال-بالىلارنى چۇلىتىپ بىر يەرگە يىغىۋاتقان ئىكەن. <MS/>كىگىز ئۆينىڭ كەينىدە قەيەرگە قاچارىمىزنى بىلمەي چەكچىيىپ قاراپ، يان-ياقىمىزدىن پانا بولار يەر ئىزدەپ تۇرغاندا بىر ئۆينىڭ كەينىدە پۈكلىنىپ ئولتۇرغان ئابدۇلخادىمنى كۆرۈپ قالدۇق. ئۇمۇ بىزنى بايقىدى. قولىمىزنى بىر يارتاشقا كاراپ شىلتىپ، بارار يۆنىلىشىمىزنى بىلدۈرۈپ تۇرغاندا <FR/>ۋەيرانچىلىق ۋاراڭ-چۇرۇڭ باشلىنىپ، توختىماي مىلتىقلار ئېتىلدى. بىز شۇ ۋاراڭ-چۇرۇڭنى پايدىلىنىپ، يېقىن يەردىكى ئېگىز تاغقا قاچتۇق. قاچقاندىن قېچىپ يارتاشلار ئارىسىدىن بىر ئۆڭكۈر تاپقانچە مىلتىق ئاۋازلىرى بىلەن ئاياللارنىڭ چېقىرغان، يىغلىغان ئاۋازلىرى ئاڭلىنىپ تۇردى. بىز دادىلىرىمىز بىلەن قوشۇپ ئانا، قېرىنداشلىرىمىزدىنمۇ تۈگەل ئايرىلىپ، بۇ دۇنىيادا <FR/>يالغۇزدىن-يالغۇز قالغىنىمىزنى ئېنىق چۈشەندۇق. ئۆڭكۈردە ھوشۇمىزنى يىغالماي ئۈچ كۈن ئولتاردۇق. قەيەرگە بارارىمىزنىمۇ، نېمە قىلىشىمىزنىمۇ بىلمىدۇق. قاراقچى جولبارىس ئۆزى ئۆلتۈرگەن كىشىلەر بىلەن ئۇنىڭ ئايال-بالىلىرىنىمۇ تۈگەل توناتتى. ئۆلگەنلەر ئارىسىدا ئۈچىلىمىزنىڭ يوق ئىكەنلىگىمىزنى ئېنىقلىغان بولۇشى كېرەك، بىزنى ئىزدەپ چىقتى. بىز تىقىلغان ئۆڭكۈرنىڭ تۆپىسىگىچە كەلدى. تەكەپپۇرلۇقى تۇتتىمۇ، ياكى ئاللا ياردەملەشتىمۇ، بىزنى يىراقتىن ئىزدەپ، ئاياقلىرىنىڭ ئاستىدىكى ئۆڭكۈرنى بايقىمىدى. سەل ئەگىلگەندە ئۆڭكۈرنى كۆرىدىغان ئىدىمۇ، بىزنىمۇ تېپىپ ئۆلتىرىدىغان ئىدى. ئۇلار ئۇزاپ كەتكەندىن كېيىن قاراڭغۇ چۈشكەندە قارنىمىز ئېچىپ يۇرتقا باردۇق. ھېچ كىمنىڭ تىرىك قالمىغىنى سەزسەكمۇ، كۆڭلىمىز ئىشەنمەي، ئۆز كۆزىمىز بىلەن كۆرگىمىز كەلگىنىمۇ راستىنى. قانلىق قول قاراقچىلار ئۆلتەرگىنى بىلەن قويماي، يۇرتنى تۈگەل كۆيدۈرگەن ئىكەن. بىراق ئۆلۈكلەرنى كۆممەپتۇ. ئوتقا ئۇبدان كۆيگەن، چالا يانغان ئادەم تەنلىرىنى تۈگەللەپ، بىر يەرگە يىغىپ، يەرلىدۇق. يەرلىدۇق – دېگىنىمىز بېكار، يەر مۇز، قار يەنى قازىدىغان قۇرالىمىزمۇ يوق ئىدى. يەرنى يالغۇز نوۋەت بىلەن يەنە تىماقلىرىمىز بىلەن تىرنىلاپ، ئويۇق ياساپ، ئۆلۈكلەرنى يىققاندىن كېيىن يۈزىنى قار بىلەنلا يېپىپ، ھايۋان-قۇشتىن يوشۇردۇق. كۆزىمىزدىن <FR/>قانلىق ياش ئېقىپ ئولتۇرۇپ، قۇران بېغىشلىدۇق. قولىمىزدىن باشقا ھېچ نەرسە كەلمىگىنىگە، ئەڭ بولمىسا بىر-ىككىسىنى ئامان ئېلىپ قالالمىغىنىمىزغا ئازاپلاندۇق. ئۈچ كۈندىن بېرى ساتالماي يۈرگەن <MS/>تۆگىمىزنىمۇ شۇ يۇرتتىن تاپقان ئىدۇق. ۋاراڭ-چۇرۇڭ، مىلتىق ئاۋازلىرىدىن ئۈركۈپ قېچىپ، تېچلانغاندىن كېيىن قايتا كەلگەن بولۇشى كېرەك. ئەقىللىك ھايۋانغۇ، <FR/>ئادەم ھىدىنى ئالغان ھېلىقى يۇرتنىڭ بىر يارتاشنى يوشۇرۇنۇپ ياتقان ئىكەن. بىزنى كۆرگەندە ئۇمۇ <FR/>بوزلاپ كەلدى. بىز بىلەن بىرگە خۇشال بولۇپ، بىز بىلەن بىرگە ئادەم ئوخشاش يىغلىغىنىنى كۆزىمىز كۆردى. شۇنىڭ بىلەن يۇرتتا قالغان ۋاقىتلىق ئۆيدە ئوچۇم قۇرۇتنى ئوزۇق ئېتىپ، چالا يانغان <MS/>كىگىزلەرنى توقۇم قىلىپ، <MS/>تۆگىمىزنى <MS/>ئۇلاق قىلىپ يولغا چىقتۇق.

O anda Abdulkerimin – yəni Toqtağan ın atası – evindən çıxan bir neçə Çinli arxadan gəlib İmin Damolla’nın boğazını qılıncla kəsərək öldürdü. Mən isə evi dolanıb, gizlənərək Toqtağan ın evinə girdiyində gör¬düm ki, anası və atası qan içində, yarı həyatdadırlar. Səsi çıxanda yorganların arxasından Toqtağan çıxdı. Onu görən atası əlindəki bıçağı uşağına verib:

Абдулсаттар осы жерге келіп тоқтағанда ілеспе аударма жасап тұрған Илсахан көңілі бұзылып, дауысы дірілдеп, соңғы сөздерді әзер айтып бітірді

When Abdulsattar and the others stopped at this point, Ilsakhan, who was doing the simultaneous translation, grew upset, his voice trembling as he barely finished the last words.

Abdulssattorlar shu yerda to‘xtaganlarida tarjimonlik qilayotgan Ilsaxonning ko‘ngli buzilib, ovozi qaltirab, oxirgi so‘zlarni zo‘rg‘a aytdi.

– Kaç! Kaçın! Bunlar hiç kimseyi canlı bırakmayacaklar! Çabuk, kaçın! – dedi bize.

ئابدۇلساتتار مۇشۇ يەرگە كېلىپ توختىغاندا ئارىلاشما تەريىمە ياساپ تۇرغان ئىلساخاننىڭ <FR/>كۆڭۈلى بۇزۇلۇپ، ئاۋازى دىرىلدەپ، ئاخىرقى سۆزلەرنى ئاران ئېيتىپ پۈتەردى.

Qaç! Qaçın! Bunlar heç kimə yaşamağa imkan verməyəcəklər! Tez qaçın! – dedi.

Сарай ішін меңіреу тыныштық басты. Далай Ламаның қабағы түнеріп, ауыр ойдың жетегінде қалды. Әлден соң отырған мінберінің екі жақтауын жұдырығымен ұрғыштап, әлде кімге ашуланып, орнынан тұрып кетті де не деп жұбату айтарын білмей сарай ішінде олай-бұлай теңселіп жүріп алды да, жақындап, үш баланың кезек-кезек бастарынан сипап:.

A heavy silence filled the hall. The Dalai Lama’s brow darkened, his mind weighed down by deep thoughts. After a while, he struck the arms of his throne with his fists, as if angry at someone, then stood up. Pacing uncertainly around the palace, not knowing what words of comfort to say, he finally approached and gently stroked each of the three boys’ heads in turn.

Saroy sukunatga cho‘mdi. Dalay Lamaning qovog‘i osilib, og‘ir xayollar og‘ushida qoldi. Bir ozdan so‘ng u minbarning ikki tomoniga musht urdi, kimgadir g‘azablanib, o‘rnidan turdi va qanday tasalli berishni bilmay saroyda u yoqdan-bu yoqqa chayqalib yurdi va yaqinlashib, uch bolaning boshlarini birin-ketin silab:

İkimiz büzülerek dışarı çıkıp, evin arkasına gittik. O an gözümüze çarpan şey Jolbarıs'ın askeri tüm kadın ve çocukları döverek söverek bir yere topluyormuş. Keçe evin arkasında nereye kaçacağımızı bilemeyerek, etrafımızdan sığınacak yer ararken diğer evin arkasında büzülüp oturan Abdulhadim'i gördük. O da bizi fark etti. Elimizi bir kayaya doğru işaret ederek, gideceğimiz yönü belirtirken kıyamet gibi bir çığlık başladı, durmadan silahlar atıldı. Biz o çığlık sesini faydalanarak, yakınlardaki yüksek dağa doğru kaçtık. İşte o kaçışımızdan durmadan kayalar arasından bir mağara bulana kadar kaçtık. Silah sesleri ve kadınların çığlıkları, ağlama sesleri uzaktan duyuluyordu. Biz anne babalarımızın yanı sıra, tüm kardeşlerimizden de tamamen ayrılarak, bu dünyada yapayalnız kaldığımızı kesin anladık. Mağarada kendimize gelemeyerek üç gün oturduk. Nereye gideceğimizi de, ne yapacağımızı da bilmiyorduk. Eşkıya Jolbarıs öldürdüğü kişileri ve onların kadın ve çocuklarını da tamamen tanıyordu. Ölenlerin arasında üçümüzün olmadığı anlaşıldı, bizi aramaya çıktılar. Bizim saklandığımız mağaranın tepesine kadar geldiler. Gururu mu tuttu, yoksa Allah mı yardım etti, bizi uzaktan aradı, ayaklarının altındaki mağarayı fark etmedi. Biraz eğilse mağarayı görecekti ve bizi de bulup öldürecekti. Onlar uzaklaştıktan sonra karanlık basınca karnımız acıktı ve harabeye gittik. Hiç kimsenin yaşamadığını biliyorsak ta, gönlümüz inanmadı, kendi gözümüzle görmek istedik. Kanlı asker, eşkıyalar öldürmekle kalmayıp, halkı tamamen yakmışlar. Ama cesetleri gömmemişler. Ateşte iyice yanmış, yarı yanmış insan bedenlerini bir yere topladık, gömdük. Gömdük - dediğimiz öyle laf, yer buz tutmuş, kardı onun yanı sıra kazacak aletimiz de yoktu. Yeri tek bir bıçakla ve tırnaklarımızla tırmalayıp, oyuk açıp, cesetleri topladıktan sonra üzerini sadece karla örterek, hayvanlardan sakladık. Gözümüzden kanlı yaşlar akarak, dua ettik. Elimzden başka bir şey gelmediğine, en azından bir-iki kişiyi sağ çıkaramadığımıza üzüldük. Üç günden beri satamadığımız devemizi de o yerde bulduk. Çığlık, silah seslerinden ürküp kaçmış, sakinleştikten sonra geri gelmiş olmalı oraya. Akıllı hayvan ya, yurdun yakınlarındaki kayaya sığınıyormuş. Bizi görünce o da inlemeye başladı. Bizimle sevindi, bizimle insan gibi ağladığını gözümüz gördü. Bunun üzerine harabe kalan iki avuç kurtu yiyecek ederek, yarı yanmış keçeleri örtü yaparak, devemizi araç yaparak yola çıktık.

ساراي ئىچىنى مۈشكۈل تىنچلىق باستى. <MS/>دالاي لامىنىڭ قاپىقى چۈشۈپ، <FR/>ئېغىر ئوينىڭ يېتەكلىمىسى ئاستىدا قالدى. ئاندىن كېيىن ئولتۇرغان مىنبەرىنىڭ ئىككى ياقتىكى مۇشتۇمى بىلەن ئۇرۇپ قويۇپ، كىمدۇ بىرىگە غەزەپلىنىپ، ئورنىدىن تۇرۇپ كەتتىدە نېمە دەپ تەسەلى ئېيتارىنى بىلمەي ساراي ئىچىدە ئۇياققا-بۇياققا تەنتىلەپ يۈرۈپ ئالدىدە، يېقىنلاپ، ئۈچ بالىنىڭ نوۋەت-نوۋەت بىلەن باشلىرىدىن سىيپاپ:

Biz ikimiz küçəyə çıxıb evin arxasına çəkildik. O an gözümüzə çarpan şey Colbarısın əsgərləri hamı kişilər, qadınlar və uşaqları döyərək söyərək bir yerə yığırdılar. Keçə evin arxasında hara qaçacağımızı bilmədən, ətrafımızda sığınacaq yer axtararkən, digər evin arxasında büzüşüb oturan Əbdülhədimi gördük. O da bizi fərq etdi. Əlimizi bir qayaya doğru işarə edərək, gedəcəyimiz istiqaməti göstərərkən, qiyamət kimi bir səslənmə başladı, dayanmadan silah səsləri gəlirdi. Biz o səslənmədən istifadə edib, yaxınlıqdakı yüksək dağa doğru qaçdıq. Elə həmin qaçışımızda dayanmadan qayalar arasından bir mağara tapana qədər qaçdıq. Silah səsləri və qadınların hayqırışları, ağlama səsləri uzaqdan eşidilirdi. Biz analarımız və atalarımızdan başqa, bütün qardaşlarımızdan tamamilə ayrı düşərək, bu dünyada tamamilə tək qaldığımızı dəqiq anladıq. Mağarada özümüzə gələ bilmədən üç gün oturduq. Haraya gedəcəyimizi və nə edəcəyimizi bilmirdik. Qanlı oğru Yolbarıs öldürdüyü insanları və onların qadınlarını, uşaqlarını tamamilə tanıyırdı. Öldürülənlərin arasında biz üçümüzün olmadığını anladılar və bizi axtarmağa çıxdılar. Bizim gizləndiyimiz mağaranın zirvəsinə qədər gəldilər. Qüruru mu tutdu, yoxsa Allah kömək etdi, bizi uzaqdan çağırdı, ayaqlarının altında olan mağaranı görmədi. Bir az əyilsəydi, mağaranı görəcək və bizi tapıb öldürəcəkdi. Onlar uzaqlaşdıqdan sonra qaranlıq düşəndə, acdıq və xarabəyə getdik. Heç kimin orada yaşamadığını bilsək də, könlümüz inanmadı, öz gözümüzlə görmək istədik. Qanlı əsgərlər, oğrular öldürməklə kifayətlənməyib, xalqı tamamilə yandırmışdılar. Amma cəsədləri basdırmamışdılar. Yaxşı-yaxşı yanmış, yarı yanmış insan bədənlərini bir yerə toplayıb basdırdıq. Basdırmaq deyəndə belə, yer buz bağlamışdı, qar vardı, üstəlik qazmaq üçün alətimiz yox idi. Yeri bir bıçaqla və dırnaqlarımızla qıraraq, çuxur açıb, cəsədləri toplayıb üstünü yalnız qarla örtərək, heyvanlardan gizlətdik. Gözümüzdən qanlı yaşlar axaraq dua etdik. Əlimizdən başqa heç nə gəlmədiyinə, ən azı bir-iki nəfəri sağ çıxara bilmədiyimizə üzülürdük. Üç gündür satmadığımız dəvəmizi də həmin yerdə tapdıq. Hayqırıqlardan, silah səslərindən qorxub qaçmış, sakitləşəndən sonra ora qayıtmışdı. Ağıllı heyvandı, yurdun yaxınlığındakı qayaya sığınıbmış. Bizi görüncə o da inləyirdi. Bizimlə sevinirdi, bizim kimi insan kimi ağladığını gözümüz gördü. Bunun üzərinə xarabə qalmış iki ovuc qurtu yeməyə başladıq, yarı yanmış keçələri örtük etdik, dəvəmizi nəqliyyat vasitəsi etdik və yola düşdük

– Сол оқиғадан бері Лхасаға жетем дегенше қанша уақыт жол жүрдіңдер? – деп сұрады.

-How long did it take you to reach Lhasa since that incident?, he asked.

- O‘sha voqeadan keyin Lhasagacha qancha yo‘l bosdingiz? - deb so‘radi u.

Abdulsattar bu noktaya gelip durduğunda çeviri yapan İlsahan'ın canı sıkıldı, sesi titredi ve son sözleri zorla bitirdi.

– شۇ ۋەقەدىن بېرى لخاساغا يېتىمەن دېگىچە قانچە ۋاقىت يول يۈردۈڭلار؟ – دەپ سورىدى.

Əbdülsəttar bu yerə gəlib dayandıqda, tərcüməçi İlsahanın canı sıxıldı, səsi titrədi və son sözlərini zorla bitirdi

– Отыз екі күн.

-Thirty-two days.

- O‘ttiz ikki kun.

Sarayın içinde derin bir sessizlik hakimdi. Dalay Lama'nın kaşları çatıldı ve ağır düşüncelere daldı. Bir süre sonra oturduğu kürsünün iki tarafını yumruklarıyla vurup, sanki birilerine kızarak, yerinden kalktı ve ne teselli edeceğini bilemeyerek sarayın içinde sağa sola yürüdü, sonra yaklaşıp, üç çocuğun kafasını okşadı ve:

– ئوتتۇز ئىككى كۈن.

Sarayda dərin bir sükut hökm sürürdü. Dalay Lama qaşlarını çatdı və ağır düşüncələrə qərq oldu. Bir müddət sonra oturduğu kürsünün iki yanını yumruqları ilə döydü, guya kiməsə əsəbiləşərək yerindən qalxdı və nə təsəlli verəcəyini bilmədən sarayın içində sağa-sola gəzməyə başladı. Sonra yaxınlaşıb, üç uşağın başını oxşadı və:

– Демек, осынша уақыт суық пен аштықта, үрей мен ұйкысыз өмір өткіздіндер ғой.

-So, you endured cold and hunger, fear and sleepless nights for that long.

- Demak, shuncha vaqt sovuq va ochlikda, qo‘rquv va uyqusizlikda yashagansizlar.

O olaydan sonra Lhasa'ya ulaşana kadar ne kadar yol yürüdünüz? – diye sordu.

– دېمەك، شۇنچە ۋاقىت سوغ بىلەن ئاچلىقتا، قورقۇنۇچ بىلەن ئۇيقىسىز ئۆمۈر ئۆتكەزدىڭلارغۇ.

O hadisədən sonra Lhasa şəhərinə çatana qədər nə qədər yol getdiniz? – deyə soruşdu.

– Иә.

-Yes.

- Ha.

Otuz iki gün.

– ھە.

Otuz iki gün.

– Онда былай жасайық. Енді ешкімнен қорықпаңдар. Сендердің қауіпсіздіктеріңді өз мойныма аламын. Бүгін жуынып-шайынып, тынығыңдар. Ертең әңгімемізді келген жерінен жалғастырайык.

-Then let’s do this. Fear no one from now on. I take full responsibility for your safety. Today, wash yourselves and rest. Tomorrow, we will continue our conversation from where we left off.

- Unda bunday qilamiz. Endi hech kimdan qo‘rqmang. Men sizning xavfsizligingizni o‘z zimmamga olaman. Bugun yuvinib, dam oling. Keling, ertaga suhbatimizni kelgan joyidan davom ettiramiz.

Demek ki, bu kadar süre soğuk ve açlıkta, korku ve uykusuzluk içinde hayat geçirdiniz.

– ئۇندا مۇنداق قىلايلى. ئەمدى ھېچ كىمدىن قورقماڭلار. سىلەرنىڭ بېخەتەرلىگىڭلارنى ئۆز <FR/>بوينۇمغا ئالىمەن. بۈگۈن يۇيۇنۇپ-تارىنىپ، دەم ئېلىڭلار. ئەتە سۆھبىتىمىزنى كەلگەن يەردىن داۋاملاشتۇرايلۇق.

– Demək, bu qədər müddət soyuq, aclıq, qorxu və yuxusuzluq içində həyat sürdünüz.

Балалардың келісімін алмай-ақ Далай Лама жанындағыларына қарап:

Without waiting for their consent, the Dalai Lama turned to those around him and commanded,

Bolalarning roziligisiz Dalay Lama yonidagilarga qarab:

Evet.

بالىلارنىڭ كېلىشىمىنى ئالمايلا <MS/>دالاي لاما يېنىدىكىلەرگە قاراپ:

Bəli.

– Мына балаларды қауіпсіз жерге жасырыңдар. Жуындырып, киіндіріп, ыстық тамақпен азықтандырып, ертең алып келесіңдер. Қайда екенін ешкім білмейтін болсын. Әлгі Жолбарыс дегені келсе, әскерімен қоса ұстап қамаңдар! – деп бұйырды.

- Hide these children in a safe place. Wash them, clothe them, feed them hot meals, and bring them back tomorrow. No one is to know their whereabouts. And if that Zholbarys fellow comes, capture him along with his soldiers!

- Bu bolalarni xavfsiz joyga yashiring. Yuvintirib, kiyintirib, issiq ovqat bilan boqib, ertaga olib kelasizlar. Qayerdaligini hech kim bilmasin. Agar o‘sha Yo‘lbars kelsa, uni qo‘shini bilan qo‘lga olib, qamab qo‘ying! - deb buyurdi.

O zaman şöyle yapalım. Artık hiçkimseden korkmayın. Sizin güvenliğiniz benim sorumluluğumda. Bugün yıkanıp temizlenin, dinlenin. Yarın ise konuşmamıza kaldığımız yerden devam edeceğiz.

– مونۇ بالىلارنى بەخەتەر يەرگە يوشۇرۇڭلار. يۇيۇندۇرۇپ، كىيىندۈرۈپ، ئىسسىق تاماق بىلەن غىزالاندۇرۇپ، ئەتىسى ئېلىپ كېلىسىلەر. قەيەردە ئىكەنلىگىنى ھەچ كىم بىلمەيدىغان بولسۇن. ئەۋۇ جولبارىس دېگەن كەلسە، ئەسكەرلىرى بىلەن قوشۇپ تۇتۇپ قاماڭلار! – دەپ بۇيرىدى.

Onda belə edək. Artıq heç kimsədən qorxmayın. Sizin təhlükəsizliyiniz mənim məsuliyyətimdədir. Bu gün yuyunub təmizlənin, dincəlin. Sabah isə danışığımızı qaldığımız yerdən davam etdirəcəyik.

Үш бала бұл сөздерге арқа сүйер нағашыларын тапқандай қуанып:

The three boys were delighted to have found protectors they could lean on and, one after another, expressed their gratitude to the Dalai Lama.

Uch bola bu so‘zlarga tayanadigan tog‘alarini topgandek xursand bo‘lib:

Çocukların onayını almadan, Dalay Lama yanındakilere dönerek:

ئۈچ بالا بۇ سۆزلەرگە تايانچى بولىدىغان <MS/>تاغىلىرىنى تاپقاندەك خۇشال بولۇپ:

Uşaqların razılığını almadan Dalay Lama yanında olanlara dönərək:

– Сізге Алла разы болсын, – деп Далай Ламаға кезектесе алғыстарын білдірді

-May Allah bless you, they said.

- Alloh sizdan rozi bo‘lsin, - deb Dalay Lamaga birin-ketin minnatdorchilik bildirdi.

Bu çocukları güvenli bir yere saklayın. Yıkayıp, giydirip, sıcak yemekle besleyin ve yarın getirin. Nerede olduklarını kimse bilmesin. O Jolbarıs denen gelirse, askeriyle birlikte yakalayıp hapsedin! – diye emir verdi.

– سىزگە <FR/>ئاللا رازى بولسۇن، – دەپ <MS/>دالاي لامىغا نوۋەتلىشىپ مىننەتدارلىقىنى بىلدۈردى.

Bu uşaqları təhlükəsiz yerə yerləşdirin. Yuyub, geyindirib, isti yeməklə təmin edin və sabah gətirin. Harada olduqları heç kimə məlum olmasın. O Yolbarıs adlı şəxs gələcəksə, əsgərləri ilə birlikdə tutub həbs edin! – dedi.

Ертесіне қарындары тойып, ұйкысы қанған, жуынып-шайынып, жаңа киім киген, жебеушісін тауып, сенімдері оянған үш бала айдай жарқырап сарайға кіріп келгенде Далай Лама таңдана, сүйсіне, мейірлене үшеуіне кезек-кезек ұзақ қарады.

The next day, full, rested, freshly washed, dressed in new clothes, and having found a trusted guide, the three boys entered the palace beaming with confidence. The Dalai Lama looked at them one by one with surprise, admiration, and tenderness.

Ertasi kuni qorinlari to‘q, uyqusiragan, yuvinib-tarangan, yangi kiyim kiygan, homiysini topgan va ishonchlari uyg‘ongan uch bola saroyga oy kabi porlab kirganida, Dalay Lama uchalasiga uzoq vaqt hayrat, zavq va mehr bilan navbatma-navbat qaradi.

Üç çocuk bu sözlere dayanarak dayılarını bulmuş gibi sevinerek:

ئەتىسىگە قارنىلىرى تويۇپ، ئۇيقىسى قانغان، يۇيۇنۇپ-تارىنىپ، يېڭى كىيىم كىيگەن، قوغدىغۇچىسىنى تېپىپ، ئىشەنچىلىرى ئوخانغان ئۈچ بالا <FR/>ئايدەك يارقىراپ سارايغا كىرىپ كەلگەندە <MS/>دالاي لاما ھەيران بولۇپ، سۆيۈنۈپ، مېھىرلىنىپ ئۈچىلىسىگە نوۋەت-نوۋەت بىلەن ئۇزاق قارىدى.

Üç uşaq bu sözlərdən ruhlanaraq əmcilərini tapmış kimi sevindilər.

Үш баланың түр-тұлғасы тибеттіктерден мүлдем өзгеше еді, үшеуі де ақ сары, қой көзді. Ашаңдау жүздеріне жол бойы өскен шаштары да сән беріп тұрғандай. Тибеттік ұлдар шаштарын үнемі тақырлата алдыратындықтан, қазақ балаларының жалбыраған шаштары оларға таңсық көрінгендері де рас-тын. Кеше жел, күн, аяз қақтаған жүздері мен кір-қожалақ киімдерінен байқалмаған екен, бүгін үш бала да енесінің бауырынан сүтке тойып жаңа шыққан құлындардай қутың қағып, желпіне түскен. Қандай қатерлі жолға жұмсасаң да жаспын демей бұзып-жарып көңіл қалауындай бітіріп келетіндей еркін, өжет. Екеуіне қарағанда Абдулсаттардың көзі жасылдау. Көзінің ол реңі жирен шашы мен қасына тіпті әр беріп тұрғандай. Сөйлегенде ол көздерінен тіпті ұшқын атып, адам баласына тік қарайтын өткірлігін де кеше байқап қалған. «Өскенде қандай жігіттер болады екен» – деп ойлап қойды Далай Лама.

The three boys looked completely different from the Tibetans. They all had fair skin, sheep-like eyes, and their hair-grown long along the journey-added to their striking appearance. Tibetan boys usually shaved their heads, so the Kazakh boys’ flowing hair must have seemed unusual to them. Their faces, which had yesterday been weather-beaten by wind, sun, and frost and hidden beneath dirty clothes, today shone like foals freshly suckled by their mothers-sprightly and proud. No matter how dangerous the journey, they had not been broken but came through it strong and fearless. Compared to the other two, Abdulsattar’s eyes were greener-those eyes stood out even more against his light hair and eyebrows. When he spoke, sparks seemed to fly from his gaze, sharp and direct as the Dalai Lama had noticed yesterday. “I wonder what kind of men they will become,” he thought.

Uchala bolaning tashqi ko‘rinishi tibetliklardan butunlay farq qilardi, ularning hammasi oq-sariq, qo‘y ko‘zli edi. Ozg‘in yuzlariga yo‘l bo‘yi o‘sgan sochlari ham husn berib turganday edi. To‘g‘ri, tibetlik o‘g‘il bolalar sochlarini doimo kaltaroq oldirishi sababli, qozoq bolalarining uzun sochlari ularga g‘alati ko‘ringan. Kecha shamol, quyosh va sovuqdan qizargan yuzlari va kir-chir kiyimlarida sezilmagan ekan, bugun uchala bola ham onasining bag‘ridan sut ichib to‘ygan qulunchalarday quvnoq va tetik edi. Qanday xavfli yo‘lga yuborsangiz ham, yoshligini bahona qilmay, ko‘nglingiz xohlaganidek bajarib keladigan darajada erkin va jasur. Ikkisiga qaraganda Abdulsattorning ko‘zlari yashilroq edi. Uning ko‘zlarining bu rangi jigarrang sochlari va qoshlariga yanada go‘zallik baxsh etardi. Kecha u gapirayotganda ko‘zlaridan uchqun sachrab, odamlarga tik qaraydigan o‘tkir nigohini ham payqagan edi. "Katta bo‘lganida qanday yigitlar bo‘lar ekan," deb o‘yladi Dalay Lama.

Allah sizden razı olsun, – diyerek Dalay Lama'ya sırayla teşekkür ettiler.

ئۈچ بالىنىڭ تۈر-شەكلى تىبەتتىكىلەردىن تامامەن ئۆزگىچە ئىدى، ئۈچىلىسىمۇ ئاق سېرىق، قوي كۆزلۈك. ئوچۇق يۈزلىرىنى يول بويى ئۆسكەن چاچلىرىمۇ ھۆسۈن بېرىپ تۇرغاندەك. تىبەتلىك ئوغۇللار چاچلىرىنى دايىم تاقىرلىتىپ ئالدىرىتىدىغانلىقتىن، <MS/>قازاق بالىلىرىنىڭ يەلپۈنگەن چاچلىرى ئۇلارغا ھەيران كۆرۈنگەنلىگىمۇ راست. تۈنۈگۈن شامال، كۈن، قاتتىق سوغ قاپلىغان يۈزلىرى بىلەن كىر-چاڭ كىيىملىرىدىن بايقالمىغان ئىكەن، بۈگۈن ئۈچ بالىمۇ ئانىسىنىڭ كۆكسىدىن سۈتكە تويۇپ يېڭى چىققان بوۋاقلاردەك شاتلىققا تولۇپ، يەلپۈنگەن ھالدا قەدەم تاشلىدى. قانداق خاتەرلىك يولغا چۈشسەڭمۇ ياش مەن دېمەي بۇزۇپ-يېرىپ كۆڭلۈڭ خالىغىنىچە تۈگىتىپ كېلىدىغاندەك ئەركىنلىك بىلەن غەيرەت. ئىككىسىگە قارىغاندا ئابدۇلساتتارنىڭ كۆزى يېشىلىراق. كۆزىنىڭ ئۇ رەڭگى قىزغۇچ چېچى بىلەن قېشىغا ھەتتا كۈچ بېرىپ تۇرغاندەك. سۆزلىگەندە ئۇنىڭ كۆزلىرىدىن ھەتتا ئۇچقۇن ئېتىپ، ئادەم بالىسىغا تىك قارايدىغان ئۆتكۈرلىگىنىمۇ تۈنۈگۈن بايقاپ قالغان. «ئەر يەتكەندە قانداق يىگىتلەر بولىدىكىن» – دەپ ئويلاپ قويدى <MS/>دالاي لاما.

Allah sizdən razı olsun, – deyərək Dalay Lama'ya növbə ilə təşəkkür etdilər.

Аудармашы Илсахан да есік аузында күтіп тұр екен. Балалармен ілесе ол да ішке кірді.

The interpreter, Ilsakhan, was waiting by the doorway and entered with the boys.

Tarjimon Ilsaxon ham eshik oldida kutib turardi. Bolalar bilan birga u ham ichkariga kirdi.

Ertesi sabah karınları doymuş, uykuları alınmış, yıkanıp temizlenmiş, yeni elbiseler giymiş, bir koruyucu bulmuş, güvenleri yeniden canlanmış üç çocuk, ay gibi parlayarak saraya geldiklerinde Dalay Lama hayretle, sevgiyle, şefkatle üçüne teker teker uzun uzun baktı.

تەرجىمان ئىلساخانمۇ ئىشىك ئالدىدا كۈتۈپ تۇرغان ئىكەن. بالىلار بىلەن ئارىلىشىپ ئۇمۇ ئىچكىرگە كىردى.

Ertəsi səhər qarınları tox, yuxuları tam alınmış, yuyunub təmizlənmiş, yeni paltarlar geyinmiş, bir qoruyucu tapmış, yenidən özlərinə inam qazanan üç uşaq, ay kimi parıldayaraq saraya gəldikdə, Dalay Lama heyrətlə, sevgi və mərhəmətlə hər üçünə tək-tək uzun-uzadı baxdı.

– Қалай , жақсы демалдыңдар ма? – деп сұрады Далай Ламаға жақындап.

-How are you? Did you rest well?”, -he asked, approaching the Dalai Lama.

- Yaxshi dam oldingizmi? - so‘radi Dalay Lamaga yaqinlashib.

Üç çocuğun görünüşü Tibet’lilerden tamamen farklıydı, üçü de beyaz tenli, koyun gözlü. Solgun yüzlerine yol boyunca uzayan saçları da güzellik katıyor gibiydi. Tibetli erkek çocukları saçlarını her zaman kazıtarak kısaltırdı, bu yüzden Kazak çocuklarının uzun saçları onlara tuhaf görünüyordu. Dün rüzgar, güneş, ayaz vuran yüzleri ve kirli elbiselerinden belli olmamıştı. Bugün üç çocuk da annesinin kucağında sütten yeni çıkmış taylar gibi zıplayıp, coşuyorlardı. Hangi tehlikeli yola gönderirsen gönder, “gencim” demeden, önüne ne çıkarsa yıkıp geçecek kadar atılgan, yürekli ve özgürlerdi. İkisinden farklı olarak Abdulsattar'ın gözleri yeşilimsiydi. Gözlerinin o rengi kızıl saçlarına ve kaşına ayrı bir hava katıyordu. Konuşurken o gözlerinden kıvılcım çıkıyor, insanlara dikdik baktığında keskin olan o bakışlarını da dün fark etmişti. "Büyüyünce nasıl birileri olacaklar acaba?" diye düşündü Dalay Lama.

– قانداق، ياخشى دەم ئالدىڭلارمۇ؟ – دەپ سورىدى <MS/>دالاي لامىغا يېقىنلاپ.

Üç uşağın görünüşü tamamilə Tibetlilərdən fərqli idi; hamısı ağ dərili, tünd gözlüydü. Solğun üzlərinə yol boyu uzanan saçları da bir gözəllik qatırdı. Tibetli oğlan uşaqları saçlarını həmişə qısa kəsdirərdi, ona görə də Qazax uşaqlarının uzun saçları onlara qəribə görünürdü. Dünən külək, günəş və şaxtalı hava üzlərini və kirli paltarlarını gizlədir, bu gün isə üç uşaq anasının qucağında südü yeni kəsilmiş taylar kimi tullanıb coşurdular. Hər hansı təhlükəli yola göndərsən, "gəncəm" demədən qarşısına çıxanı aşaraq keçəcək qədər cəsarətli, ürəkli və azad idilər. İkisindən fərqli olaraq Əbdülsəttarın gözləri yaşılmtıl idi. Gözlərinin o rəngi qızıl saçlarına və qaşına ayrıca bir hava qatırdı. Danışanda o gözlərindən alov çıxırdı; insanlara dik dik baxanda kəskin baxışlarını dünən fərq etmişdi. "Böyüyəndə necə insanlar olacaqlar?" – deyə düşündü Dalay Lama.

– Аллаға шүкір.

-Thanks be to Allah.

- Xudoga shukur.

Çevirmen İlsehan da kapıda bekliyordu. Çocuklarla birlikte o da içeri girdi.

– <MS/>ئاللاغا شۈھرى.

Tərcüməçi İlsəhan da qapıda gözləyirdi. Uşaqlarla birlikdə o da içəri daxil oldu.

– Сіздің арқаңызда.

-It’s because of you.

- Sizning orqadingizda.

Nasılsınız, iyi dinlendiniz mi?- diye sordu Dalay Lama'ya yaklaşarak.

– سىزنىڭ ئارقىڭىزدا.

Necəsiniz, yaxşı dincəldiniz? – deyə Dalay Lamaya yaxınlaşaraq soruşdu.

– Жақсылығыңыз Алладан қайтсын

-May your kindness be returned by Allah.

- Yaxshiligingiz Ollohdan qaytsin.

Allah'a şükür.

– ياخشىلىقىڭىز <FR/>ئاللادىن قايتسۇن.

Allahın köməyi ilə.

Далай Лама ойына не алғаны белгісіз, үш баланы кешегіден де жоғары құрметтеп, өзінен сәл ғана төмен отырғызды да, балалардың жанына жақындай түсіпмалдас құра жайғасты. Тірідей тозақтың көзінен өтіп келген үш баланы аяғандық па екен, әлде өзінің де балалығы ұстады ма, жоқ әлде үш мұңлықтың қаралы жүректерін өз қарапайымдылығымен жылытқысы келді ме екен, емен-жарқын сөз бастады.

The Dalai Lama, whatever he was thinking, now honored the three boys even more than before, seating them just slightly below himself. He moved closer and, settling in comfortably, spoke warmly with them. Whether it was pity for the three who had survived hell on earth, a memory of his own childhood, or a wish to soothe their grieving hearts with his simple kindness, he began to speak candidly.

Dalay Lama nima o‘ylagani noma’lum, uch bolani kechagidan ham yuqori hurmat qilib, o‘zidan biroz pastroqqa o‘tqazdi va bolalarning yoniga yaqinroq kelib, chor dona qurib joylashdi. Tiriklayin do‘zaxdan o‘tib kelgan uch bolaga rahmi keldimi, yo o‘zining bolaligi tutdimi, yo bo‘lmasa uch g‘amgin qalbni o‘zining soddaligi bilan isitmoqchi bo‘ldimi, har qalay, u ochiq chehra bilan gap boshladi.

Sizin sayenizde.

<MS/>دالاي لاما ئويىغا نېمە ئالغىنى بەلگۈسىز، ئۈچ بالىنى تۈنۈگۈندىنمۇ يۇقۇرى ھۆرمەتلەپ، ئۆزىدىن سەللا تۆۋەن ئولتارغۇزدىدە، بالىلارنىڭ <FR/>يېنىغا يېقىنلاپ چۈشۈپ <FR/>ئايىغىنى ئالماشتۇرۇپ ئولتاردى. تىرىگىدە <FR/>دوزاقنىڭ كۆزىدىن ئۆتۈپ كەلگەن ئۈچ بالىنى ئايىغانلىقتىنمۇ، ياكى ئۆزىنىڭمۇ <FR/>بالىلىقى تۇتتىمۇ، يە بولمىسا ئۈچ مۇڭلۇقنىڭ ماتەم يۈرەكلىرىنى ئۆز ئاددىيلىقى بىلەن ئىسسىتقىسى كەلدىمىكىن، ئوچۇق-يورۇق <FR/>سۆز باشلىدى.

Sizin sayənizdə.