Корпустан іздеу

– Сізді де, өз басымызды да кауіп-қатерге тікпес үшін осындай шешімге келдік, – деді Аблудхадім жүзі жайнап, – ол үшін айып етпессіз. Бізге баратын басқа жол да, ел де қалмады.

-To protect both you and ourselves, we made this decision,- Abdulhadim said, smiling. Do not blame us. There was no other path, no other country for us to go to.

- Biz sizni ham, o‘zimizni ham xavf ostiga qo‘ymaslik uchun shunday qarorga keldik, - dedi Abdulxodim chehrasi yorishib, - buning uchun aybga buyurmaysiz. Bizga boradigan boshqa yo‘l ham, el ham qolmadi.

– Sizi de, kendimizi de tehlikeye atmamak için böyle bir karar aldık, -dedi Abdulhadim yüzü parlayarak. O yüzden kusura bakmayın. Gidecek başka yolumuz ve ülkemiz kalmadı.

– سىزنىمۇ، ئۆز بېشىمىزنىمۇ خەۋپ-خەتەرگە تىقماس ئۈچۈن مۇشۇنداق يېشىمگە كەلدۇق، – دېدى ئابدۇلخادىم يۈزى يايراپ، – ئۇ ئۈچۈن <FR/>ئەيىپ ئەتمەسسىز. بىزگە بارىدىغان باشقا يولمۇ، ئەلمۇ قالمىدى.

Siz də, biz də təhlükəyə atılmamaq üçün belə bir qərar verdik, – dedi Abdulxədim, üzündə işıqla. Ona görə üzr istəyin. Başqa çıxış yolumuz və ölkəmiz qalmadı.

– О не дегенің. Әкелеріңніңкөзін көріп, аналарыңның қолынан дәм татқан жан емес пе едім. Маған сенген екенсіңдер, ендеше сенімдеріңді ақтап, өле-өлгенше сендерге пана болып өтейін.

-What do you mean? I’ve seen your parents’ eyes, tasted food from your mothers’ hands. You trusted me. I will repay that trust and provide shelter for you to the death.

- Nimalar deyapsan? Axir men otangizning ko‘zini ko‘rgan, onangizning qo‘lidan taom tatigan odam emasmanmi? Sizlar menga ishondingizlar, men sizlarning ishonchlaringizni oqlayman va umrimning oxirigacha sizlarga pana bo‘laman.

O ne demek? Babalarınızla aynı sofrada oturan, annelerinizin elinden yemek yiyen ben değil miydim? Bana güvenmişsiniz, öyleyse güveninizi boşa çıkarmayacak, ölene kadar size sığınak olacağım.

– ئۇ نېمە دېگىنىڭ. <MS/>دادىلىرىڭلارنىڭ <MS/>كۆزىنى كۆرۈپ ،<FR/> ئانىلىرىڭلارنىڭ قولىدىن تاماق يېگەن جان ئەمەسمىدىم. ماڭا ئىشەنگەن ئىكەنسىلەر، ئۇنداقتا ئىشەنچىڭلارنى ئاخلاپ، <FR/>ئۆلۈپ كەتكىچە سىلەرگە پانا بولۇپ ئۆتەي.

Bu nə deməkdir? Atalarınızla eyni masada oturan, analarınızın əlindən yemək yeyən mən yox idim? Mənə güvənmişsiniz, o zaman güvəninizə xəyanət etməyəcəyəm, ölənədək sizə sığınacaq olacağam

Жөн сұрасып болған соң керуен басы үш баланы үндістандықша киіндірді де:

After these words, the caravan leader dressed the three children in Indian-style clothing and said:

So‘rashib bo‘lgach, karvonboshi uch bolani hindcha kiyintirdi va:

Konuştuktan sonra, kervan başı üç çocuğu Hint usulü giydirdi ve:

ئەھۋال سورۇشۇپ بولغاندىن كېيىن <MS/>كارۋان بېشى ئۈچ بالىنى ھىندىستانلىقچە كىيىندۈردىدە:

Danışdıqdan sonra, kervan başı üç uşağı Hind üslubunda geyindirdi və dedi:

– Керуендегі кісілердің барлығы да өзімнің ең сенімді адамдарым, еш қорықпаңдар, – деді. Сонан соң артына бұрылып, хинди тілінде:

-All the people in the caravan are my most trusted. Do not fear. Then, turning, he proclaimed in Hindi:

- Karvondagilarning hammasi mening eng ishonchli odamlarim, qo‘rqmanglar, - dedi u. Keyin orqasiga o‘girilib, hind tilida:

Kervandaki insanların hepsi benim en güvenilir insanlarım, hiç korkmayın, dedi. Sonra arkasına dönerek Hintçe:

– كارۋاندىكى كىشىلەرنىڭ بارلىغىمۇ ئۆزەمنىڭ ئەڭ ئىشەشلىك ئادەملىرىم، ھېچ قورقماڭلار، – دېدى. شۇنىڭدىن كېيىن كەينىگە بۇرۇلۇپ ھىندى تىلىدا:

Kervandakı bütün insanlar mənim ən etibarlı adamlarımdır, qorxmayın, – sonra arxasını döndü və Hind dilində yüksək səslə dedi:

– Осы сәттен бастап мына үш бала менің балам болады. Маған қандай құрмет көрсетсеңдер, осы үш балаға да сондай құрмет көрсететін болыңдар, – деді дауыстап.

-From this moment, these three children are mine. Whatever respect you show me, show the same to these children.

- Shu daqiqadan boshlab bu uchta bola mening bolalarim bo‘ladi. Menga qanday hurmat-ehtirom ko‘rsatsangiz, bu uch bolaga ham shunday hurmat-ehtirom ko‘rsating.

Bu andan itibaren bu üç çocuk benim çocuklarım olacak. Bana nasıl saygı gösterirseniz, bu üç çocuğa da öyle saygı göstereceksiniz,-dedi yüksek sesle

– مۇشۇ پەيتتىن باشلاپ مونۇ ئۈچ بالا مېنىڭ بالام بولىدۇ. ماڭا قانداق ھۆرمەت كۆرسەتسەڭلار، مۇشۇ ئۈچ بالىغىمۇ شۇنداق ھۆرمەت كۆرسىتىدىغان بولۇڭلار، – دېدى ئاھاڭلىق.

Bu andan etibarən bu üç uşaq mənim uşaqlarım olacaq. Mənə necə hörmət etsəniz, bu üç uşağa da elə hörmət göstərəcəksiniz.

Осылай жүректеріндегі қайғы-қасіреттерді Қытай мен Тибет даласына қалдырып, қайсарлық пен ақылды өздеріне серік еткенҚазақтың үш баласы Үндістанның Калькутта қаласына қарай азаттыққа аяқ басқан еді.

And so, leaving behind grief and suffering in the lands of China and Tibet, the brave Kazakh children, guided by courage and intelligence, set foot on the path to freedom toward Calcutta, India.

Shunday qilib, yuraklaridagi qayg‘u-alamlarni Xitoy va Tibet dashtlariga tashlab, matonat va aqlni o‘zlariga hamroh qilgan uch qozoq farzandiHindistonning Kalkutta shahriga ozodlik sari qadam qo‘ydilar.

İşte böyle, kalplerindeki kederleri Çin ve Tibet bozkırlarına bırakarak, yiğitlik ve zekayı kendilerine yoldaş edinen üç Kazak çocuğu, Hindistan'ın Kalküta şehrine doğru özgürlüğe adım attılar.

مۇشۇنداق يۈرەكلىرىدىكى قايغۇ-ھەسىرەتلىرىنى خىتاي بىلەن تىبەت دالاسىغا قالدۇرۇپ، <MS/>قەيسەرلىك بىلەن ئەقىللىقنى ئۆزلىرىگە <FR/>ھەمرا ئەتكەن<MS/> قازاقنىڭ ئۈچ بالىسى ھىندىستاننىڭ كالكۇتتا شەھىرىگە قاراپ ئەركىنلىككە <FR/>قەدەم باسقان ئىدى.

Beləcə, ürəklərindəki kədəri Çin və Tibet səhralarına qoyub, cəsarət və ağılı yol yoldaşı edən üç qazax uşağı Hindistanın Kalkutta şəhərinə doğru azadlığa doğru addımladılar.

Арада зулап алпыс жылдан аса уақыт өтті. Қазақ елі де азаттыққа жетті. Алайда қазақтың қайсар үш баласы бүгінде бірі Қытайда, бірі Тибетте, бірі Түркияда тардан оқшау ғұмыр кешуде. Кім біледі, тым қасіретті тағдырлары жүректерін жастай суытты ма екен. Қалай десек те, қасірет те болса олардың жүріп өткен жолдары әрбір қазақ баласы үшін үлгі-өнеге екені анық.

Over sixty years passed. Kazakhstan gained its independence. Yet the three brave Kazakh children now live separately-one in China, one in Tibet, and one in Turkey. Who knows whether their early tragic experiences hardened their hearts ? No matter what, the path they walked, despite all its suffering, remains an example and inspiration for every child.

Oradan oltmish yildan ko‘proq vaqt o‘tdi. Qozoq xalqi ham ozodlikka erishdi. Biroq qozoqlarning uch jasur farzandi bugun biri Xitoyda, biri Tibetda, biri Turkiyada yolg‘iz hayot kechirmoqda. Kim biladi, balki ularning juda fojiali taqdirlari ularning yuraklarini yoshlikdan sovutgandir. Nima bo‘lganda ham, ularning bosib o‘tgan yo‘llari har bir farzandi uchun ibrat maktabi ekani aniq.

Aradan altmış yıldan fazla zaman geçti. Kazak ülkesi de özgürlüğüne kavuştu. Ancak Kazak'ın cesur üç çocuğu bugün biri Çin'de, biri Tibet'te, diğeri de Türkiye'de yaşıyor. Kim bilir, çok acı dolu kaderleri kalplerini genç yaşta soğutmuş mudur? Her ne kadar acı da olsa, onların yaşadığı hayat, her çocuk için bir örnek olacağı kesin.

ئارىدا غۇيۇلداپ ئاتمىش يىلدىن ئوشۇق ۋاقىت ئۆتتى. قازاق ئېلىمۇ <MS/>ئازاتلىققا يەتتى. ئالايدا قازاقنىڭ قەيسەر ئۈچ بالىسى بۈگۈنكى كۈندە بىرى خىتايدا، بىرى تىبەتتە، بىرى تۈركىيەدە قىيىنچىلىقتىن يىراق يەردە ھايات كەچۈرمەكتە. كىم بىلىدۇ، بەك ھەسىرەتلىك تەغدىرلىرى <FR/>يۈرەكلىرىنى ياش ۋاقتىدىكىدەك سوۋۇتتىمىكىن. قانداق دېسەكمۇ، ھەسىرەتتىمۇ بولسا ئۇلارنىڭ يۈرۈپ ئۆتكەن يوللىرى ھەر بىر بالىسى ئۈچۈن ئۈلگە-ئىبرەت ئىكەنلىگى ئېنىق.

Aradan altmış ildən çox vaxt keçdi. Qazax ölkəsi də azadlığına qovuşdu. Ancaq Qazaxın cəsur üç uşağı bu gün biri Çində, biri Tibetdə, digəri isə Türkiyədə yaşayır. Kim bilir, çox acı dolu taleləri ürəklərini gənc yaşda soyudubmu? Hər nə qədər acı olsa da, onların yaşadıqları həyat hər uşaq üçün nümunə olacaq, bu dəqiqdir.

Таңғы шабытта сонау көк жотаға дейін бытырай жайылып, өрістеп кеткен қоралы қойдың алдын кері қайырып, ауылға қарай төңкерген Қалқаман төрт тарапқа көз жіберіп, осы арада біраз бөгеліп тұрып қалды. Қазір жайлаудың әбден толықсып піскен кезі. Айнала-төңірек – әлі із түспей тусырап жатқан жап-жасыл дүние. Желкілдеген жердің түгін бұл күнде жейтін ауыз жоқ. Не өспейді бұл төңіректе?! Көк сірік пен бітік бетеге, қазоты мен қарабас шалғын, таубұршақ пен сарбас жоңышқа... Былтырғы ақ шөппен араласып, жабағы боп ұйысып қалған. Несін айтасың, нағыз «бір май, бір еттің» өзі.

At dawn, Qalqaman, after turning back the flock of sheep that had spread out and wandered as far as the distant blue ridge, halted for a moment, letting his gaze sweep across the four directions. Now the summer pasture was at its ripest, brimming with life. All around stretched an untouched, emerald world, still unmarked by a single track. The grass swayed lush and tall, yet no mouth had grazed it. What didn’t grow here? Blue-stemmed feather grass and thick betege, meadow foxtail and dark-headed sedge, wild vetch and golden alfalfa… Intermingled with last year’s pale hay, matted like a soft fleece. What can one say? It was the very land of “pure butter and tender meat.”

Tonggi ilhom bilan anavi ko‘k adirlgacha tarqala yoyilib, o‘tlab ketgan guruh-guruh qo‘ylarning oldini ortga qayirib, qishloqqa qarab burgan Qalqaman to‘rt tomonga ko‘z yugurtirib, shu yerda bir oz to‘xtab qoldi. Hozir yaylovning ayni to‘lishib, pishgan vaqti. Atrof-muhit – hali odam oyog‘i tegmay, bokiraligicha yotgan yam-yashil dunyo. Silkiningan yer maysasini bugungi kunda yeydigan og‘iz yo‘q. Nimalar o‘smaydi deysiz bu atrofda?! Ko‘k sirik bilan gupurlagan betaga, g‘ozgiyoh bilan qorabosh shalqin, tog‘no‘xot bilan sariqbosh beda... O‘tgan yilgi qurigan oq o‘t bilan aralashib, tuvidek quyuq bo‘lib ketgan. Nimasini aytasiz, ayni “bir yog‘, bir go‘sht” qiladigan davrning o‘zi.

Sabahın ilhamıyla ta ötelerdeki mavi sırtlara kadar dağınık halde yayılıp otlayan koyun sürüsünün önünü geri çevirip köye doğru yönlendiren Qalqaman, dört bir yana göz gezdirip, bu yerde biraz duraksadı. Şimdi yaylanın tam anlamıyla dolup, olgunlaştığı zaman. Çevre – hala ayak basılmamış, yemyeşil bir dünya gibi. Toprağın üzerindeki otları yiyen tek bir ağız bile yok şu günlerde. Bu civarlarda ne yetişmiyor ki?! Yeşil yulaf, sık biten fesleğen otu, kaz otu ve karabaş çayır, dağ burçağı ve sarı yonca... Geçen yılın beyaz otlarıyla karışıp keçeleşerek düğüm olmuş. Tam anlamıyla “yağ ve et” denecek kadar zenginlik.

تاڭ ئيلھامىدا ئەۋۇ كۆك بوشلۇقىچە تارقىلىپ يېيىلىپ، ئوتلاپ كەتكەن قوتانلىق <MS/>قويلارنىڭ ئالدىنى كەيىنىگە قايتۇرۇپ، <MS/>يېزىغا قاراپ يۆنەلگەن قالقامان <MS/>تۆت تەرەپكە كۆز يۈگەرتىپ، مۇشۇ ئارىدا بىر ئاز توختاپ تۇرۇپ قالدى. ھازىر <MS/>يايلاقنىڭ تازا گۈللئەپ پىشقان ۋاقتى. ئەتراپ-مۇھىت — تېخى <FR/>ئىز چۈشمەي، تىنجىقىپ تۇرغان يېشىل دۇنيا. يەلپۈنلىگەن <MS/>يەرنىڭ ئوتىنى بۇ كۈنلەردە يەيدىغان ئېغىز يوق. بۇ ۋىلايەتتە نېمە ئۆسمەيدۇ؟! <MS/>كۆك سىرىك ئوتى بىلەن <MS/>قويۇق بېتىگە ، <MS/>غازوت ۋە <MS/>قاراباش ئوتلۇق، <MS/>تاغلىق كۆمۈقوناق ۋە <MS/>سەرۋاس بېدە ئۆتكەن يىلدىن قالغان ئاق چۆپلەر بىلەن ئارىلىشىپ، <MS/>يېپىنچىدەك يېلىملشىپ قالغان. نېمىسىنى ئېيتسۇن، ھەقىقىي «بىر ماي، بىر گۆشنىڭ» ئۆزى.

Səhərin ilhamı ilə uzaqlardakı mavi təpələrə qədər səpələnmiş, otlayan qoyun sürüsünün önünü geri çevirib kəndə doğru yönləndirən Qalqaman, dörd tərəfə göz gəzdirib bu yerdə bir az dayandı. İndi yayla tam mənası ilə dolub, yetişmək vaxtıdır. Ətraf — hələ ayaq basılmamış, yaşıl bir dünya kimidir. Torpağın üzərindəki otları yeyən tək bir ağız belə yoxdur bu günlərdə. Burada nə yetişmir ki?! Yaşıl yulaf, sıx bitən reyhan otu, qazotu və qarabaş çəmən, dağ bürçəyi və sarı yonca... Keçən ilin ağ otları ilə qarışıb, keçələşərək düyünə dönmüş. Tam mənası ilə “yağ və ət” sayılacaq qədər zənginlikdir.

Бір кезде «Аршалы» совхозының алпыс мың қойы еркін жайлаған сонау Қыземшек, Аюлы, Кокқайнар жайлаулары қазір құлазып, бос жатыр. Сол жер қайысқан көп малдың қасында жеке қожалықтың он шақты қора қойы салыстыруға келе ме, Қалбаның қалың бұйрат, сай-саласының жұмырына жұқ та болған жоқ. Малшы қауымның бел ортасында қырық-отыз бие байлап, ел дүрмегін қыздыра түсетін жылқылы ауыл болушы еді, қазір ол да көзден ғайып болған. Қыс-қыстауда аралары алыстап, жайлауда бастары зорға қосылатын малшылар жаз бойы бірін-бірі «ерулікке», «тана тағарға» шақырып, той жасап, мәре-сәре болып жатпайтын ба еді. Жайлау – қазақтың бір уақ тыным алар курорты еді ғой. Қазір соның бәрі келмеске кеткендей. Рас, жер ешқайда кетпеген, тау-тас, өзен-көл, бұлақ-бастау өз орнында, тек соларды қызықтап, мал бағатын ел жоқ... Қалқаман көкірегін кере, қалтырай күрсінді.

Once, the vast summer pastures of Qyzemshek, Ayuly, and Kokqainar, where the sixty thousand sheep of the Arshaly state farm had roamed freely, now lay silent and desolate. How could the ten or so pens of sheep from a private household compare with the countless herds that once blackened the land? The thick ridges and valleys of Kalba barely felt their presence There used to be horse-breeding villages, with forty or fifty mares tied for milking, adding to the bustle of the herders’ life. Now those, too, had vanished from sight. In the winters they grew distant from one another, yet in the summers herders would reunite, inviting each other to feasts — “erulik,” “tana tagar” — celebrating together in joy and festivity. The summer pastures were once the Kazakh’s resort, a place of rest and renewal. Now all that seemed gone forever. True, the land had not gone anywhere: the mountains, rocks, rivers, lakes, and springs still stood in their places. Only the people who once delighted in them, tending their herds, were no more… Qalqaman drew a deep breath, his chest trembling, and sighed heavily.

Bir vaqtlar “Arshali” sovxozining oltmish ming qo‘yi erkin yoyilgan anavi Qizemshek, Ayuli, Ko‘qqaynar yaylovlari hozir huvillab, bo‘sh yotibdi. O‘sha er-ko‘kni qoplagan ko‘p molning qoshida xususiy xo‘jaliklarning o‘ntacha qo‘ra qo‘yi solishtirishga kelarmidi, Qalbaning qalin qir-adirlari, soy-salalarining tishining kavagiga ham kirmaydi. Cho‘ponlar jamoasining ayni markazida qirq-o‘ttizta biya bog‘lab, elning shavqu zavqini qizdiradigan yilqichilar qishlog‘i bo‘lar edi, hozir u ham ko‘zdan g‘oyib bo‘lgan. Qishlovda oralari uzoqlashib, yaylovda boshlari zo‘rg‘a qo‘shiladigan cho‘ponlar yoz bo‘yi bir-birlarini “erulik”, “tana tag‘ar” (toychoq toqalash marosimi) tadbirlariga chaqirib, to‘y qilib, shodu xurramlikka botib yotishmasmidi. Yaylov – qozoqning bir muddat tin oladigan kurorti edi-da. Hozir shuning bari ortga qaytmas bo‘lib ketgandek. To‘g‘ri, yer hech qayerga ketgani yo‘q, tog‘-tosh, daryo-ko‘l, buloq-chashmalar o‘z o‘rnida, faqat shularning gashtini surib, mol boqadigan el yo‘q... Qalqaman ko‘ksini kera, titrab xo‘rsinib qo‘ydi.

Vaktiyle “Arşalı” sovhozunun altmış bin koyunu özgürce yayıldığı o uzak Kızemşek, Ayulı, Kokkaynar yaylaları şimdi ıssız, boş duruyor. O zamanlar sürülerle dolup taşan o geniş arazilerde, şimdi özel çiftliğe ait on kadar koyun ahırı var. Lafı bile edilmeyecek kadar az. Kalban’ın sık tepelikleri, vadileri için bu kadarcık hayvan hiçbir şey sayılır. Eskiden çobanlar arasında kırk-otuz kısrak bağlanır, halk coşkusunu artıran atlı köyler olurdu, şimdi onlar da gözden kayboldu. Kış aylarında birbirlerinden uzak duran çobanlar yazları yaylada baş başa gelir, “eruliğe, “tana takmaya ” çağırır, ziyafet yapar, şenlik içinde olurlardı. Yayla – Kazak halkı için bir nebze nefes alma yeri, bir çeşit kaplıca gibiydi. Şimdi bunların hepsi sanki geçmişte kalmış gibi. Gerçi toprak bir yere gitmedi, dağ-taş, nehir-göl, pınar-baş yerli yerinde, ama onlardan zevk alacak, hayvan otlatacak halk yok artık... Qalqaman derin bir nefes alarak iç çekti.

بىر ۋاقىتتا «<MS/>ئارشالى» سوۋخوزىنىڭ ئاتمىش مىڭ <MS/>قويى ئەركىن ئوتلىغان بويىچە <MS/>قىزېمشېك، <MS/>ئايۇلى، <MS/>كۆككاينار <MS/>يايلاقلىرى ھازىر <MS/>ۋەيران، بوش ياتىدۇ. سوۋېت ئېگىلىگى دەم ئېلىش ئورنى. ئۇ <FR/>يەر يۈزىنى تولدۇرغان نۇرغۇن <MS/>مالنىڭ يېنىدا يەككە ئېگىلىكنىڭ ئون تەخمىنەن قوتان <MS/>قويى بىلەن سېلىشتۇرغىلى بولامدۇ؟! <MS/>قالبىنىڭ قويۇق بۇرما، ساي-سايىسىنىڭ </FR/> ئازلىقىدىن پەيدا بولمىدى. <MS/>مالچى جەمئىيىتىنىڭ <FR/>ئىچىدە قىرىق-ئوتتۇز <MS/>بىيىلەرنى باغلاپ، <MS/> يۇرتنى جانلاندۇرىدىغان ئوتلۇق <MS/>يىلقىلىق يېزىلار بولۇشى ئىدى، ئۇمۇ <FR/>كۆزدىن غايىپ بولغان .<FR/>قىش-قىشلاقتا ئارىلىرى يىراقلاپ، <MS/>يايلاقتا <MS/>ناھايىتى ئاز ئۇچرىشىدىغان <FR/>مالچىلار ياز بويى بىر-بىرىنى «<MS/>ئېرۇلىككە» ياكى «<MS/>تانا تاقاشقا» چاقىرىپ، <MS/>توي ياساپ، <MS/>شات-شادىمان بولۇپ ياتمايدىغانمۇ ئىدى. <MS/>يايلاق — قازاقنىڭ بىر ۋاقلىق تىنچلىق، ئالىدىغان كۇرورتى بار ئىدى. ھازىر بۇلارنىڭ ھەممىسى <FR/>قايتىپ كەلمەيدىغاندەك. راست، يەر ھېچ يەرگە كەتمىگەن — <MS/>تاغ-تاش، <MS/>دەريا-كۆل، <MS/>بۇلاق-چاشما ئۆز ئورنىدا، پەقەت ئۇلارنى تاماشا قىلىپ، <MS/>مال باقىدىغان <MS/>خەلق يوق... قالقامان <FR/>كۆكسىنى كەڭەيتىپ، <FR/>تىترەپ چوڭقۇر نەپەس ئالدى.

Bir zamanlar “Arşalı” sovxozunun altmış min qoyunu azad şəkildə yayıldığı o uzaq Qızəmşək, Ayulu, Gökqaynar yaylaları indi səssiz, boş qalıb. O vaxt sürülərlə dolub-daşan o geniş torpaqlarda indi özəl fermaya aid on qədər qoyun quyusu var. Hətta danışmağa dəyməz qədər azdır. Qalbanın sıx təpələri, dərələri üçün bu qədər az heyvan heç nə sayılır. Əvvəllər çobanlar arasında qırx-otuz kısrak bağlanar, xalqın coşğusunu artıran atlı kəndlər olurdu, indi onlar da gözlərdən itib. Qış aylarında bir-birindən uzaqda olan çobanlar yayda yaylada bir araya gələr, “eruvlik ”ə, “tana takmaya ” çağırar, toylar edər, şənliklərlə dolu olardılar. Yayla — Qazax xalqı üçün bir qədər nəfəs alma yeri, bir növ termal su kimi idi. İndi isə bunların hamısı sanki keçmişdə qalıb. Əslində torpaq heç yerə getməyib, dağ-daş, çay-göl, bulaq olduğu kimi qalıb, amma onlardan zövq alacaq, heyvan otardacaq xalq artıq yoxdur... Qalqaman dərin nəfəs alıb iç çəkdi.

Ол аттан түсіп, құбақан торының ауыздығын алып, шылбырын үзеңгіден өткізіп қоя берді де, өзі көк беттегі киіз бетегенің үстіне бір жамбастай отырды... Ой-қиялы – өзі шет-жағасын көрген сонау бір заманда. Иә, ол кезде мал баққан еңбек адамы қандай қадірлі еді. Қара басып, оп-оңай құлап қалғаны болмаса, «Совет» дегенің нағыз еңбекшінің өкіметі еді ғой. Қой баққан кісіні қазіргідей «қойшы» деп қорламай, «шопан» деп, «аға шопан» деп көкке көтеретін. Сол дәуірдегі озат шопанның бірі – өз әкесі Қажыгерей еді. Әр жүз саулықтан жүз елу, жүз алпысқа дейін қозы алып жүрді-ау көзелің. Алмаған ордені, бармаған жиналысы жоқ. Бір мәрте Жоғарғы Советке депутат болып, жыл сайын сессияға барып жүрді емес пе. Алматыға барған сайын арнаулы дүкеннен бұл маңайда жоқ неше алуан зат алып қайтатыны есінде... Ал, Қалқаман болса – озат шопанның баласы. Еңбек адамына деген сый-құрметті көріп өсті. Бұл дүниеде шопаннан артық дәреже бар деп ойламайтын-ды. Сондықтан да болар, мектеп бітірген жылы «әкелерінің таяғына кім мұрагер болады» дегенде, алдымен белсеніп шыққандардың бірі осы Қалқаман болатын. Онда дүние бұлай аяқ астынан өзгереді, ауылда мал құрып кетеді деп кім ойлаған. Мектепті жақсы-ақ бітірген. Егер сол жылы ел қатарлы оқу іздеп кеткенде, ендігі бұл да білдей маман болып, бір істің басында отырар ма еді, қайтер еді?!

He dismounted, removed the bit from the mouth of his dun-colored bay, passed the rein through the stirrup and let the horse loose. Then he himself settled sideways on the thick mat of feathergrass atop the slope… His thoughts drifted back to a time he had once glimpsed, a bygone era. Yes, in those days a man who herded livestock was truly respected. For all its flaws and sudden downfall, the “Soviet” was indeed the government of working people. They never belittled a shepherd by calling him merely “qoyshy” (sheepman), as they do now, but raised him up with titles like “shopan” and “aga shopan”, senior shepherd. One of the best herders of that time had been his own father, Qazhigeray. From every hundred ewes he would raise a hundred and fifty, sometimes a hundred and sixty lambs. There was hardly an order he had not received, hardly a meeting he had not attended. Once he had even served as a deputy of the Supreme Soviet, going every year to its sessions. Qalqaman still remembered how each trip to Almaty his father would return with all sorts of rare goods from a special store, things no one else in the area had. Qalqaman was the son of such an honored shepherd. He grew up witnessing the respect and reverence shown to working people. He believed there was no higher status in this world than that of a shepherd. Perhaps that is why, in the year he finished school, when the question arose of “who will inherit their fathers’ staff,” Qalqaman was among the first to step forward eagerly. Who then could have imagined that life would change so abruptly, that livestock in the villages would nearly vanish? He had finished school well enough. If, like others, he had gone off to study that year, perhaps by now he too would have become a proper specialist, sitting at the head of some important work, who knows?

U ottan tushib, quva to‘riq otining suvlig‘ini olib, jilovini uzangidan o‘tkazib qo‘yib yubordi-da, o‘zi ko‘k adirdagi mayda betaganing ustiga yonboshlab o‘tirdi... O‘y-xiyollari – o‘zi chet-yoqasini ko‘rgan o‘sha bir zamonlarga ketdi. Ha, u paytlarda mol boqqan mehnat odami qanchalik qadrli edi-ya. Oqibatini o‘ylamay, op-onsongina qulab qolganini aytmasa, “Sovet” deganing haqiqiy mehnatkashning hukumati edi-ku. Qo‘y boqqan kishini hozirgidek “cho‘pon” deb kamsitmay, “cho‘pon”, “katta cho‘pon” deb ko‘kka ko‘tarishardi. O‘sha davrdagi ilg‘or cho‘ponlardan biri – o‘z otasi Qajigerey edi. Har yuzta sovliqdan yuz ellik, yuz oltmishgacha qo'zichoq olar edi-ya u barakali. Olmagan ordeni, bormagan majlisi qolmagan. Bir safar Oliy Sovetga deputat bo‘lib, har yili sessiyalarga borib yurardi-ku. Olmaotaga borgan sayin maxsus do‘konlardan bu atrofda yo‘q necha xil turli-tuman narsalar olib qaytishi yodida... Albatta, Qalqaman bo‘lsa – ilg‘or cho‘ponning bolasi. Mehnat odamiga bo‘lgan hurmat-ehtiromni ko‘rib o‘sdi. Bu dunyoda cho‘pondan ortiq unvon, martaba bor deb o‘ylamasdi ham. Shuning uchun ham bo‘lsa kerak, maktabni bitirgan yili “otalarining tayog‘iga kim merosxo‘r bo‘ladi” deyilganda, birinchilardan bo‘lib bel bog‘lab chiqqanlarning biri shu Qalqaman edi. Unda dunyo bunday kutilmaganda o‘zgarib ketadi, qishloqda mol-hol qIrib bitadi deb kim o‘ylabdi deysiz. Maktabni ham yaxshi baholarga bitirgan edi. Agar o‘sha yili el qatori o‘qish izlab ketganida, hozirgacha bu ham bilag‘on mutaxassis bo‘lib, biror ishning boshida o‘tirarmidi, qaydam?!

Atından inip, doru atının gemini çıkarıp, yularını üzengiye geçirerek serbest bıraktı ve kendisi de toprağın üzerine keçeyle kapatmış gibi olan yeşil çimenlerin üstüne yan oturdu... Düşünceleri – bir ucundan tanık olduğu o eski zamanlarda. Evet, o zamanlar hayvan güden çobanlar ne kadar kıymetliydi. Talihsizlikle kolayca yıkılan Sovyet rejimi aslında gerçek emekçinin devleti değil miydi? Koyun güden kişiye şimdi olduğu gibi “koyuncu” diye hakaret eder gibi değil, “çoban”, “usta çoban” denilerek usülüyle hitap ederlerdi. O dönemin öncü çobanlarından biri de babası Kajıgerey idi. Her yüz koyundan yüz elli, yüz altmış kadar kuzu alırdı. Almadığı madalya, gitmediği toplantı kalmamıştı. Bir defasında Yüksek Sovyet’in milletvekili olmuş, her yıl oturumlara katılırdı. Almatı’ya her gidişinde özel mağazadan bu çevrede bulunmayan çeşit çeşit eşyalar getirirdi, hala aklında… Qalqaman ise – öncü çobanın oğlu. Emek insanına gösterilen saygı ve itibarı görerek büyüdü. Bu dünyada çobandan daha itibarlı bir meslek yok sanırdı. Belki de bu yüzden lise bitirdiği yıl “babalarının sopasına kim sahip çıkar” denilince, ilk gönüllü çıkanların biri Qalqaman olmuştu. O zamanlar kim tahmin edebilirdi ki dünya böyle aniden değişecek, köyde hayvan kalmayacak? Liseyi gayet iyi notla bitirmişti. Eğer o yıl diğerleri gibi üniversiteye gitseydi, şimdi belki de bir meslek sahibi olur, bir işin başında oturuyor olurdu, kim bilir?!

ئۇ ئاتتىن چۈشۈپ، <MS/>ئوچۇق قوڭۇرئېتىنىڭ <MS/>ئىغيزدۇرغينى ئېلىپ، <MS/>چۇلۋۇرينى <MS/>ئۈزەڭگىدىن ئۆتكۈزۈپ قويۇۋەتتىدە، ئۆزى كۆك يايلاقتىكى <MS/>كېگىزدەك بېتىگەنىڭ ئۈستىگە <MS/>يانتايىپ ئولتۇردى... ئوي-خىيالى — ئۆزى <FR/>چەت-يېنىنى كۆرگەن ئۇزاق ئۆتكەن زامانلاردا. ھە، ئۇ ۋاقىتتا <MS/>مال باققان ئەمگەك ئادەم قانداق ھۆرمەتتە ئىدى. <FR/>بىخۇدلا، ئوپ-ئوڭاي يىقىلغىنى بولمىسىلا، «سوۋېت» دېگىنىڭ ھەقىقىي ئەمگەكچىنىڭ ھۆكۈمىتى ئىدىغۇ. <MS/>قوي باققان كىشىنى ھازىرقىدەك «<MS/>قويچى» دەپ ھەقارەت قىلماي، «<MS/>چۇپان» دەپ، «<MS/>باش چۇپان» دەپ، <FR/>ئاسمانغا كۆتۈرەتتى. شۇ دەۋىردىكى ئوزات <MS/>چوپاننىڭ بىرى — ئۆز <MS/>دادىسى قاژىگېرېي ئىدى. ھەر يۈز <MS/>ساغلىقتىن يۈز ئەللىك، يۈز ئالتمىشقىچە <MS/>قوزا ئېلىۋېتەتتىغۇ، ئاي، سەن! ئالمىغان ئوردىنى، بارمىغان يىغىنى يوق. بىر قېتىم يۇقىرى سوۋېتقا دېپۇتات بولۇپ، يىلى بويى سېسسىيەگە بېرىپ يۈردى ئەمەسمۇ. <MS/>ئالمۇتىغا ھەر بارغىنىدا، مەخسۇس دۇكىندىن بۇ تەرەپلەردە يوق تۈرلۈك نەرسىلەرنى ئېلىپ قايتىدىغىنى يادىمدا... قالقامان بولسا، ئوزات <MS/>چوپاننىڭ پەرزەنتى. ئەمگەكچى ئىنسانغا بولغان ھۆرمەتنى كۆرۈپ ئۆستى. بۇ دۇنيادا <MS/>چوپاندىن ئۈستۈن <MS/>دەرىجە بار دەپ ئويلىماپتىمەن. شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ بولار، مەكتەپ تۈگەتكەن يىلى «<MS/>دادىلىرىنىڭ تاياقىغا كىم مىراسخور بولىدۇ» دېگەندە، ئالدى بىلەن ئىختىيارىي چىققانلارنىڭ بىرى مۇشۇ قالقامان بولاتتى. ئۇ ۋاقىتتا دۇنيا مۇنداق <FR/>تۇيۇقسىز ئۆزگىرىدۇ ،<FR/>يېزىدا <MS/>مال يوقاپ كېتىدۇ دەپ كىم ئويلىغان. مەكتەپنى ياخشى تۈگەتكەن. ئەگەر ئۇ يىلى <MS/>باشقىلارغا ئوخشاپ ئوقۇش ئىزدەپ كەتكەندە، ئەمدىكى بۇ كۈندە بىر ساھەنىڭ چوڭ مۇتەخەسسىسى بولۇپ، <FR/>بىر ئىشنىڭ بېشىدا ئولتۇراتىمۇ، كىم بىلدۇ؟

Atından düşüb, doru atının əynini açıb, yularını üzüyə keçirdi və azad buraxdı, özü də torpağın üzərində xalça kimi uzanan yaşıl otların üstünə yana uzandı... Düşüncələri — bir tərəfdən şahid olduğu o köhnə zamanlarda idi. Bəli, o zamanlar heyvan saxlayan çobanlar nə qədər dəyərli idi. Taleyin işığı kimi asanlıqla dağılmış Sovet rejimi əslində həqiqi zəhmət adamlarının dövləti deyildimi? Heyvan saxlayana indi olduğu kimi “koyuncu” deyib hörmətsizlik yox, “çoban”, “usta çoban” deyib hörmətlə müraciət edərdilər. O dövrün qabaqcıl çobanlarından biri də atası Qacığərəy idi. Hər yüz qoyundan yüz əlli, yüz altmış qədər quzu alardı. Qalib olmadığı medal, qatılmadığı yığıncaq yox idi. Bir dəfə Yüksək Sovetin deputatı olmuş, hər il iclaslara qatılarmış. Almata hər getdiyində xüsusi mağazadan bu ərazilərdə tapılmayan müxtəlif əşyalar gətirərdi, hələ də xatirəsində... Qalqaman isə qabaqcıl çobanın oğlu idi. Zəhmət adamına göstərilən hörməti və nüfuzu görərək böyümüşdü. Dünyada çobandan daha hörmətli peşə olmadığını düşünərdi. Bəlkə də buna görə orta məktəbi bitirdiyi il “atalarının daşıyağına kim sahib çıxar” deyə ilk könüllülərdən biri Qalqaman olmuşdu. O vaxtlar kim təxmin edərdi ki, dünya birdən dəyişəcək, kənddə heyvan qalmaz? Orta məktəbi çox yaxşı qiymətlərlə bitirmişdi. Əgər o il başqaları kimi universitetə getsəydi, indi bəlkə peşə sahibi olardı, işin başında oturardı, kim bilir?!

Қазір қайда кетті соның бәрі? Өлкеге атағы шыққан «Аршалы» совхозы қайда? Оның жер-көкке симай жататын алпыс мың қойы қайда? Екі мың жылқысы мен үш мың сиыры қайда? Бас-аяғы үш-төрт жылдың ішінде сабынның көбігіндей ыдырап, ізім-қайым жоқ болды. Бейне тесік астауға құйған су секілді... Қазақтың қолындағы малын тез арада жойып, өздерін қаңғытып жіберуді біреулер міндетіне алған секілді. Кім де болса, қазаққа жаны ашымайтын қаскөйлер. Социализм деген сөзді айтқызбай, колхоз-совхозды кім бұрын жойса, сол бәйге алған заман болды-ау! Мал құрыса, соның соңында жүрген миллион қазақтың көрген күні не болады дегенді ойлаған дені дұрыс пенде болмады ғой.

Where had it all gone now? Where was the once-renowned Arshaly state farm? Where were its sixty thousand sheep that once covered the land and sky? Its two thousand horses, its three thousand cattle — where? In the span of just three or four years, all of it had dissolved like soap foam, vanished without a trace. As if poured into a leaky trough… It seemed as though someone had taken it upon themselves to quickly strip the Kazakhs of their livestock and leave them wandering, destitute. Whoever they were, they were heartless enemies who had no pity for the Kazakh. It was a time when the winner’s prize went to whoever could destroy socialism fastest, whoever could dismantle the kolkhozes (collective farms) and sovkhozes (state farms) before the others. Not a single sane person stopped to think: if the herds were gone, what would become of the millions of Kazakhs who depended on them?

Hozir qayerga ketdi shuning bari? Butun o‘lkaga oti ketgan “Arshali” sovxozi qayerda? Uning yer-u ko‘kka sig‘maydiganoltmish ming qo‘yi qayerda? Ikki ming yilqisi-yu uch ming sigiri qayerda? Bosh-ayog‘i uch-to‘rt yilning ichida sovun ko‘pigidek parchalnib, dom-daraksiz yo‘q bo‘ldi. Xuddi teshik tog‘oraga quyilgan suvdek... Qozoqning qo‘lidagi mol-holini tez fursatda yo‘q qilib, o‘zlarini sargardon qilib yuborishni kimlardir o‘z zimmasiga olgandek. Kim bo‘lsa ham, qozoqqa ichi achimaydigan g‘animlar. Sotsializm degan so‘zni aytishga qo‘ymay, kolxoz-sovxozni kim birinchi bo‘lib yo‘q qilsa, o‘sha marra yutgan zamonbo‘ldi-ya! Mol qirilsa, uning ketidan yurgan millionlab qozoqning kuni nima kechadi degan narsani o‘ylaydigan esi bor biron banda bo‘lmadi-ya.

Şimdi nerede bütün bunlar? Ülkeye ün salmış “Arşalı” sovhozu nerede? O yerlere sığmayan altmış bin koyunu nerede? İki bin atı, üç bin ineği nerede? Başlamasıyla bitmesi bir olan üç-dört yıl içinde sabun köpüğü gibi dağılıp, iz bırakmadan yok oldu gitti. Sanki delik bir tepsiye dökülen su gibi… Sanki birileri, Kazakların elindeki hayvanı mümkün olduğunca hızlı yok edip, kendilerini de darmadağın etmeyi görev edinmiş gibi. Her kimse, Kazak halkına zerre kadar acımayan kötü niyetliler. “Sosyalizm” kelimesini telaffuz ettirmemek için kolhoz la sovhozu kim daha önce yok ederse, sanki o kazanacakmış gibi bir dönem yaşandı. Hayvanları yok ederse, onların peşinde geçimini sağlayan milyonlarca Kazak ne yapar diye düşünen tek bir aklı başında insan olmadı.

ھازىر قەيەردە كەتتى شۇنىڭ ھەممىسى؟ ئۆلكىگە نامى چىققان «<MS/>ئارشالى» سوۋخوزى قەيەردە؟ ئۇنىڭ <FR/>يەر-كۆككە پاتمايۋاتقان ئاتمىش مىڭ <MS/>قويى قەيەردە؟ ئىككى مىڭ ئېتى بىلەن ئۈچ مىڭ سىيىرى نەگە كەتتى؟ باش ئايىغى ئۈچ-تۆت يىلنىڭ ئىچىدە، <FR/>سوۋۇننىڭ كۆۋىگىدەك تارقاپ، <FR/>ئىز-تىزسىز يوقاپ كەتتى. خۇددى <FR/>تۆشۈك قاچىغا قۇيغان سۇغا ئوخشايدۇ... قازاقنىڭ قولىدىكى <MS/>مېلىنى تېز ئارىدا يوقىتىپ، ئۆزلىرىنى قاڭقىتىپ قويۇشنى بىرىلىرى ۋەزىپىسىگە ئالغاندەك. كىمدۇ بولسا، قازاققا <FR/>جېنى ئاغرىمايدىغان قارا نىيەتلىكلەر. «سوتسىيالىزىم» دېگەن سۆزنى تىلغا كەلتۈرمەي، كولخوز-سوۋخوزنى كىم بۇرۇن يوق قىلسا، شۇ <FR/>غالىب ھېساپلىنىدىغان زامان<FR/> بولغاندەك! <MS/>مال يوقاپ كەتسە، ئۇنىڭ ئارقىسىدا يۈرگەن مىليون قازاقنىڭ <FR/>كۆرگەن كۈنى نېمە بولىدۇ دېگەننى ئويلىغان تېنى ساغلام بەندە بولمىدىغۇ!

İndi hardadır bütün bunlar? Ölkəyə şöhrət gətirmiş “Arşalı” sovxozu hanı? O yerlərə sığmayan altmış min qoyun hanı? İki min at, üç min inək hanı? Başlaması ilə bitməsi bir olan üç-dörd il ərzində sabun köpüyü kimi dağılıb, iz qoymadan yox oldu getdi. Elə bil deşik bir boşqaba tökülən su kimi… Elə bil kimlərsə, Qazaxların əlindəki heyvanları mümkün qədər tez yox etməyi və eyni zamanda özlərini darmadağın etməyi qarşılarına məqsəd qoymuşdular. Kim idisə onlar — Qazax xalqına zərrə qədər rəhm etməyən bədniyyətlilər idilər. “Sosializm” sözünü tələffüz etdirməmək üçün kolxoz və sovxozları kim daha tez ləğv etsə, elə bil o qazanacaqmış kimi bir dövr yaşandı. Heyvanlar yox olarsa, onların hesabına dolanan milyonlarla Qazax nə edəcək — bunu düşünən ağıllı bir adam belə tapılmadı.

Билік басындағылар егер колхоз-совхоз таратылса, онда жинақталған мал қорының құрып кететінін білді, әрине. Соны білгендіктен, көп малдан аз да болса тұқым қалсын деді ме, «ұзақ жыл совхозға басшы болған директорлар ортадағы мал-мүліктің жиырма пайызын иемденуге қақылы» деген қаулы шығарды. Бұл қаулыны «Аршалыны» ширек ғасыр басқарған директор Нұрқасым мүлт жіберген жоқ. Совхоз дәулеті әлі талапайға түспей тұрғанда, алпыс мың қойдың он мыңын, екі мың жылқының төрт жүзін, үш мың сиырдың алты жүзін санап тұрып, бөліп алды да, бөлек бақтыра бастады. Совхоз гаражында тұрған техника да солай. Автомашиналар мен комбайн, тракторлардың іске жарайтын тәуір-тәуірін өз ауласына кіргізіп алды. Ал, қалған мал-мүлік бейне жаудан олжаға түскендей хан-талапайға жем болды. Бұл мал дегенді еңбекпен тірнектеп жүріп өсіру өте қиын да, оны жоғалту оп-оңай екен ғой. Айналасы екі-үш жылда ен байлықтың ту-талақайы шықты.

Of course, those in power knew that if the collective and state farms were dismantled, the accumulated herds would perish. And perhaps, knowing this, they decided at least some seed stock should remain. A decree was issued: “Directors who have led a sovkhoz for many years are entitled to claim twenty percent of the livestock and property.” Nurqasym, who had headed Arshaly for a quarter of a century, did not miss his chance. Before the wealth of the farm could be seized by others, he carefully counted out and took ten thousand of the sixty thousand sheep, four hundred of the two thousand horses, and six hundred of the three thousand cattle, and began keeping them separately. The same happened with the farm’s garage. The best of the trucks, combines, and tractors were driven straight into his own yard. And the rest of the livestock and property became spoils of a ravenous free-for-all, as though after a raid. Raising such herds through painstaking labor had been so difficult, yet losing them proved all too easy. In just two or three years, vast wealth was reduced to nothing.

Hokimiyat tepasidagilar agar kolxoz-sovxoz tarqatib yuborilsa, u yerda to‘plangan mol-hol zaxirasining qirilib ketishini bilar edilar, albatta. Shuni bilganlari sababli, ko‘p moldan oz bo‘lsa ham nasl qolsin deyishdimi, “uzoq yillar sovxozga boshchilik qilgan direktorlar o‘rtadagi mol-mulkning yigirma foiziga egalik qilishga haqli” degan qaror chiqarishdi. Bu qarorni “Arshalini” chorak asr boshqargan direktor Nurqasim qo‘ldan boy bergani yo‘q. Sovxoz boyligi hali talan-torojga uchramay turganida, oltmish ming qo‘yning o‘n mingini, ikki ming yilqining to‘rt yuzini, uch ming sigirning olti yuzini sanab turib, bo‘lib oldi-da, alohida boqtira boshladi. Sovxoz garajida turgan texnika ham xuddi shunday bo‘ldi. Avtomashinalar, kombayn va traktorlarning ishga yaraydigan eng yaxshilarini o‘z hovlisiga kirgizib oldi. Albatta, qolgan mol-mulk xuddi yovdan o‘lja bo‘lib tushgandek talash-tartishda yem bo‘lib ketdi. Bu mol deganini mehnat bilan tirishib-tirmashib ko‘paytirish juda qiyin-u, uni yo‘qotish esa top-vazmin (ip esgandek oson) ekan-da. Atrofida ikki-uch yil ichida cheksiz boylikning kuli ko‘kka sovurildi.

İktidar sahipleri kolhozlarla sovhozlar dağıtılırsa, yıllarca biriktirilen hayvan varlığının yok olup gideceğini elbette biliyordu. Belki de bunu bildikleri için, o hayvanların nesli kalsın diye mi düşündü “uzun yıllar sovhoza müdürlük yapmış olan yöneticiler, oraya ait malın yüzde yirmisini alma hakkına sahiptir” diye bir karar çıkardılar. Bu kararı “Arşalı`yı çeyrek asır boyunca yöneten müdür Nurkasım kaçırmadı. Sovhozun serveti henüz yağmalanmamışken, altmış bin koyundan on binini, iki bin attan dört yüzünü, üç bin inekten altı yüzünü tek tek sayarak ayırdı ve ayrı bir sürü olarak güttürmeye başladı. Sovhozun garajında duran tarım makineleri de aynı şekilde. Kamyon, biçerdöver ve traktörlerin işe yarar olanlarını kendi avlusuna taşıdı. Geriye kalan mal varlığı ise sanki savaşta ele geçirilmiş ganimet gibi talan edildi. Meğer hayvan yetiştirmek emek isteyen zor bir iş, ama onu kaybetmek çocuk oyuncağı gibi kolaymış. İki-üç yıl kısacık süre içinde, devasa servet darmadağın oldu.

<FR/>ھۆكۈمەت بېشىدىكىلەر ئەگەر كولخوز-سوۋخوز تارقىتىلسا، توپلانغان <MS/>مال بايلىقىنىڭ يوقاپ كېتىشىنى بىلدى، ئەلۋەتتە. شۇنى بىلىگىچە، كۆپ <MS/>مالدىن ئاز بولسىمۇ <MS/>تۇقۇمى قالسۇن دېدىمۇ، «نەچچە يىل سوۋخوزدا رەھبەر بولغان مۇدىرلەر ئۇمۇمىي <MS/>مال-مۈلۈكنىڭ يىگىرمە پەيىزىنى ئۆزىگە ئېلىشقا <MS/>ھەقلىق» دېگەن <MS/>قارار چىقاردى. بۇ <MS/>قارارنى « <MS/>ئارشالىنى<MS» چارەك ئەسىر باشقۇرۇپ كەلگەن مۇدىر نۇرقاسىم <FR/>قولدىن چىقىرىۋەتكىنى يوق. سوۋخوز <MS/>بايلىقى تېخى </FR/>بۇلاڭ-تالاڭغا<MS/> چۈشمەي تۇرغاندا، ئاتمىش مىڭ <MS/>قۇينىڭ ئون مىڭىنى، ئىككى مىڭ ئاتنىڭ تۆت يۈزىنى، ئۈچ مىڭ سىيىرنىڭ ئالتە يۈزىنى ساناپ تۇرۇپ، بۆلۈۋالدىدە، ئايرىم بېقىشقا باشلىدى. سوۋخوز گاراژىدا تۇرغان تېخنىكىمۇ شۇنداق بولدى. ئاپتوموبىللار بىلەن كومباين، تراكتورلارنىڭ ئىشلەيدىغان، ياخشى-ياخشىسىنى ئۆز ھويلىسىغا كىرگۈزۈپ ئالدى. قالغان <MS/>مال-مۈلۈك، خۇددى <FR/>دۈشمەندىن ئولجىغا چۈشكەندەك ،<FR/>خام-<MS/>تالاشقا يەم بولدى. بۇ <MS/>مال دېگەننى ئەمگەك بىلەن <FR/>تىرىنىلاپ يۈرۈپ، ئۆسۈرۈش ئىنتايىن قىيىندە، ئۇنى يوقىتىش – ئاسانلا ئىكەنغۇ. ئەتىراپى ئۈچ يىلدا تولا بايلىقتىن <FR/>ھېچ نەرسە قالمىدى.

Hakimiyyətdə olanlar yaxşı bilirdilər ki, kolxoz və sovxozlar dağılsa, illərlə yığılan heyvan varlığı da yox olacaq. Bəlkə də məhz bunu bildikləri üçün belə bir qərar çıxardılar: “Uzun illər sovxozda direktor vəzifəsində çalışan rəhbərlər, ora aid mülklərin iyirmi faizini almaq hüququna malikdirlər.” Bu qərarı “Arşalı”ya iyirmi beş il rəhbərlik etmiş direktor Nurqasım gözdən qaçırmadı. Sovxozun var-dövləti hələ talan olunmamışkən, altmış min qoyundan on minini, iki min atdan dörd yüzünü, üç min inəkdən altı yüzünü tək-tək sayaraq ayırdı və ayrı bir sürü kimi otartmağa başladı. Sovxozun qarajında dayanan kənd təsərrüfatı texnikası da eyni qayda ilə... Kamyon, kombayn və traktorlardan işlək olanları öz həyətinə daşıtdı. Qalan mülklər isə elə bil müharibədə ələ keçirilmiş qənimət kimi talan olundu. Sən demə, heyvan saxlamaq zəhmət tələb edən çətin bir iş imiş, amma onu itirmək – uşaq oyuncağı qədər asan imiş. Cəmi iki-üç ilə, nəhəng bir sərvət yerlə yeksan oldu.

Басында Нұрқасым директордың совхоз малының бір бөлігін жырып алып қалғаны – көптің мүлкіне қол сұққандай біртүрлі оғаш көрінген. Сөйтсе, оның оғаш ештеңесі жоқ екен. Егер сол жолы Нұрқасым бөліп алған жиырма пайыз болмаса, «Аршалы» жұрты мүлде тақырға отырып қалғандай екен. Өйткені, талапайға түскен сексен пайыздан қазір тышқақ лақ та қалған жоқ. Ұстағанның қолында, тістегеннің аузында қор болып кете барды. Бүл күнде «Аршалыны» мекендеп қалған біраз ел, ішінде Қалқаманның өзі де бар, сол Нұрқасымның малын бағып, күн көріп отыр. Ал, малдан айрылған былайғы жұрт кәсіп таппай, таяу маңдағы қалаларға, теміржол бойына көшіп кетті. Қазір совхоз орталығы мен оның бөлімшелеріне бара қалсаңыз, жартылай қаңырап бос жатыр. Тақ бір үстінен сұрапыл соғыс жүріп өткендей, төбесі ашылып, терезесі алынып, үңірейіп тұрған үйлерді көресіз.

At first, when Director Nurqasym carved off a share of the state farm’s herds for himself, it seemed outrageous, like he had laid his hands on the people’s common property. But in truth, there had been nothing strange in it at all. Had Nurqasym not claimed that twenty percent at the time, the people of Arshaly would have been left with absolutely nothing. From the remaining eighty percent that fell into the chaos of plunder, not even a scrawny kid goat was left. It all vanished into the hands of whoever could seize it, into the mouths of whoever could bite it. Today, those few families still living in Arshaly, Kalqaman among them, survive only by tending Nurqasym’s livestock. As for the rest, those who lost their herds could not find a livelihood; they drifted away to nearby towns, or settled along the railway. Now if you visit the sovkhoz center or its former outposts, you find them half-abandoned. Houses with roofs torn open and windows ripped out gape at you, like ruins left in the wake of a devastating war.

Boshida direktor Nurqasimning sovxoz mol-holining bir qismini ajratib olib qolgani – ko‘pchilikning mulkiga qo‘l suqqandek bir oz g‘alati tuyulgandi. Ko‘rib turilsaki, buning hech qanday g‘alati joyi yo‘q ekan. Agar o‘sha safar Nurqasim bo‘lib olgan yigirma foiz bo‘lmaganida, “Arshali” xalqi mutloq hech vaqosiz qolib ketgan bo‘larkan. Chunki talan-torojga uchragan sakson foizdan hozir bitta-yarimta kasalmand uloqcha ham qolgani yo‘q. Ushlaganning qo‘lida, tishlaganning og‘zida xor bo‘lib ketaverdi. Bugungi kunda “Arshalida” muqim yashab qolgan bir qancha el , ular ichida Qalqamanning o‘zi ham bor, o‘sha Nurqasimning molini boqib, kun kechirib o‘tirishibdi. Mol-holsiz qolgan buyog‘dagi xalq esa kasb topolmay, yaqin atrofdagi shaharlarga, temiryo‘l yoqasiga ko‘chib ketdi. Hozir sovxoz markazi va uning bo‘limlariga borib qolsangiz, yarim-burchagi huvillab, bo‘sh yotibdi. Xuddi ustidan dahshatli urush o‘tib ketgandek, tom yopinchig‘i buzilgan, derazalari sug‘urib olingan, xaroba bo‘lib turngan uylarni ko‘rasiz.

Başta, müdür Nurkasım’ın sovhozun malından kendine pay ayırması, halkın ortak malına el koymuş gibi tuhaf ve yanlış bir şey gibi görünmüştü. Meğer hiç de öyle değilmiş. O zaman Nurkasım’ın ayırdığı yüzde yirmi olmasaydı, “Arşalı” halkı tam anlamıyla ortada kalacakmış. Çünkü yağmaya uğrayan yüzde seksenden şu an bir tek ishal olmuş oğlak bile kalmamış. Kim kaptıysa elinde kalmış, kimin ağzı varsa çiğneyip yutmuş . Bugün “Arşalı”da hala yaşayan birkaç kişi, aralarında Qalqaman da dahil– hep Nurkasım’ın hayvanlarını güderek geçimlerini sağlıyor. Hayvanlarını kaybeden diğer halk ise geçinecek iş bulamayınca yakındaki şehirlere, demiryolu kenarlarına taşınıp edip gitti. Şimdi sovhoz merkeziyle ona bağlı köylere yolunuz düşerse, yarısı bomboş ve terkedilmiş. Sanki üzerinden büyük bir savaş geçmiş gibi; çatısı çökmüş, camları sökülmüş, içi dışı harap olmuş evleri görürsünüz.

بېشىدا نۇرقاسىم مۇدىرىنىڭ سوۋخوز <MS/>مېلىنىڭ بىر بۆلۈگىنى <FR/>ئايرىپ ئېلىپ قالغىنىنى كۆپچىلىكنىڭ مۈلۈكىگە <FR/>قول سالغاندەك بىر غەلىتە ئىشتەك كۆرۈنگەن. شۇنداق قىلسا، ئۇنىڭ غەلىتىلىك ھېچ نەرسىسى يوق ئىكەن. ئەگەر شۇ ۋاقىتتا نۇرقاسىم بۆلۈپ ئالغان يىگىرمە پايىز بولمىسا، «<MS/>ئارشالى» <MS/>يۇرتى پۈتۈنلەي ھېچ نەرسىسىز ئولتۇرۇپ قالغاندەك ئىدى. چۈنكى <MS/>خام-تالاشقا<MS/> چۈشكەن سەكسەن پايىزدىن ھازىر <FR/>چىچقاق قوزىمۇ قالغىنى يوق. <FR/>تۇتقاننىڭ قولىدا، چىشلىگەننىڭ ئاغزىدا قور بولۇپ كېتىۋەردى. بۇ كۈندە «<MS/>ئارشالىنى» ياشاپ قالغان بەزى <MS/>ئادەملەر ئىچىدە قالقاماننىڭ ئۆزىمۇ بار، شۇ نۇرقاسىمنىڭ <MS/>مېلىنى بېقىپ، <FR/>كۈن كۆرۈپ ئولتۇرىدۇ. ئەمدى، <MS/>مالدىن ئايرىلغان <MS/>باشقىلار كەسىپ تاپالمىغانلىقتىن، يېقىن ئەتراپتىكى شەھەرلەرگە، تۆمۈر يول بويلىرىغا كۆچۈپ كەتتى. ھازىر سوۋخوز مەركىزى بىلەن ئۇنىڭ تارماقللىرىغا بارسىڭىز، يېرىمى تاشلىنىپ بوش ياتىدۇ. دەل شۇ ئۈستىدىن <FR/>شىددەتلىك ئۇرۇش ئۆتۈپ كەتكەندەك: تۆپىسى ئېچىلىپ، دېرىزىلىرى ئېلىنىپ، كۇنىراپ قالغان ئۆيلەرنى كۆرىسىز.

Əvvəllər, direktor Nurqasımın sovxozun malından özünə pay ayırması, camaatın ortaq malına əl qoymaq kimi qəribə və haqsız görünmüşdü. Sən demə, heç də elə deyilmiş. O vaxt Nurqasım o iyirmi faizi ayırmasaydı, “Arşalı” camaatı tamamilə sahibsiz və çarəsiz qalacaqdı. Çünki talana uğrayan səksən faizdən bu gün bir dənə ishal olmuş oğlaq belə qalmayıb. Kim əlinə keçirdisə, aldı-apardı, kimin ağzı varsa, çeynəyib uddu. Bu gün “Arşalı”da hələ də yaşayan bir neçə nəfər - aralarında Qalqaman da var hamısı Nurqasımın heyvanlarını otardaraq dolanır. Heyvanını itirən digər camaat isə dolanışıq tapa bilməyib yaxınlıqdakı şəhərlərə, dəmiryolu kənarlarına köçüb gedib. İndi sovxozun mərkəzinə və ona bağlı kəndlərə yolunuz düşsə, yarısı bomboş və tərk edilmiş görkəmdədir. Elə bil böyük bir müharibə baş verib: damı uçmuş, pəncərələri sökülmüş, içi və çölü viranə evlər görərsiniz.

Ал, Қалқаманның өз басына келсек, сырт көзге ештеңе өзгермеген секілді. Алдында – бір қора қой, қолында - қойшының таяғы. Бәрі баяғыдай. Ал, астарына үңілсеңіз, мүлде басқаша. Бұрын совхоз малы – халық қазынасы болып есептелетін. Сол халықтың ішінде сен де барсың. Демек, совхоз байлығы – белгілі дәрежеде сенің де мүлкің сияқты. Қазір олай емес, сенің бағып жүрген малың – халықтікі емес, сенікі де емес, жеке меншік біреудікі. Сен енді мемлекет малын баққан «аға шопан» емессің. Еңбегің үшін енді ешкім саған орден де тағып жатпайды. Сен – бар болғаны бақташы, малшысың. Жалдамалы қойшысың. Мына малдың өз иесі бар. Ол – қожайын, сен – малайсың... Тоба, мал мен жердің иесі өзгерсе, киесі де өзгереді екен ғой. Қалқаманға өзгесінен бұрын осы «Қожайын» деген сөз ұнамайды. Естіген сайын құлағына түрпідей тиеді.

As for Qalqaman himself, to an outside eye little seemed to have changed. Before him stood a flock of sheep, in his hand the shepherd’s staff. Everything looked the same. But if you looked deeper, it was entirely different. In the past, the sovkhoz livestock was regarded as the people’s wealth. And you were among that people. Which meant, in a sense, the wealth of the farm was also yours. Not anymore. The sheep you tend now belong neither to the people nor to you, they belong to a private owner. You are no longer a state shepherd, no longer an aga shopan, honored with medals for your labor. For your work, no one will pin an order on your chest. You are nothing more than a herdsman, a hired hand. These animals have their own owner. He is the qozhayiyn (the owner). And you… you are merely his servant. Strange indeed, when the ownership of livestock and land changes, even their very spirit seems to change as well. Of all things, it was this word qozhayiyn (“owner ”) that Qalqaman loathed the most. Each time he heard it, it grated in his ears like a rasp.

Al, Qalqamanning o‘z boshiga kelsak, begona ko‘zgahech narsa o‘zgarmagandek tuyuladi. Oldida – bir qo‘ra qo‘y, qo‘lida – cho‘ponning tayog‘i. Bari bayag‘idek. Asliga chuqurroq boqsangiz, mutloq boshqacha. Ilgari sovxoz mol-holi – xalq xazinasi bo‘lib hisoblanardi. O‘sha xalqning ichida sen ham borsan. Demak, sovxoz boyligi – belgilangan darajada sening ham mulking kabi edi. Hozir unday emas, sening boqib yurgan moling – xalqniki emas, seningki ham emas, xususiy mulk bo‘lgan birovniki. Sen endi davlat molini boqqan “katta cho‘pon” emassan. Mehnatining evaziga endi hech kim senga orden ham taqib qo‘ymaydi. Sen – bor-yo‘g‘i bir cho‘pon, molboqarsan. Yollanma cho‘ponsan. Mana bu mol-holning o‘z egasi bor. U – xo‘jayin, sen esa –yollanma xizmatkorsan... Tavba, mol bilan yerning egasi o‘zgarsa, uning qut-barakasi ham o‘zgararkan-da. Qalqamanga hammasidan ham ko‘ra mana shu “Xo‘jayin” degan so‘z yoqmaydi. Eshitgan sayin qulog‘iga tikan sanchilgandek botadi.

Gelelim Qalqaman’ın kendi haline... Dışarıdan bakıldığında, sanki hiçbir şey değişmemiş gibi. Önünde bir sürü koyun, elinde çoban sopası. Her şey eskisi gibi. Ama derinlemesine bakarsanız, durum tamamen farklı. Eskiden sovhoz hayvanı – halkın malı sayılırdı. O halkın içinde sen de varsın. Yani sovhozun serveti, bir dereceye kadar senin de malın gibi kabul edilirdi. Şimdi ise öyle değil, senin baktığın hayvan – ne halkın, ne de senin. Özel bir şahsa ait. Artık sen, devletin hayvanını güden “ağa çoban” değilsin. Emeklerin için kimse sana madalya da takmıyor. Sen – sadece bir çobansın, bir hayvan bakıcısısın. Kiralık bir koyun çobanısın. Bu hayvanların bir sahibi var. O – patron, sen – hizmetçisin... Tuhaf şey… Meğer hayvanın da toprağın da sahibi değişince, kutsiyeti de değişiyormuş.

ئەمدى قالقاماننىڭ ئۆز بېشىغا كەلسەك، <FR/>سىرتتىن قارىغاندا ھېچ نەرسە ئۆزگەرمىگەندەك كۆرۈنىدۇ. ئالدىدامۇ – <MS/>بىر قوتان قوي، قولىدامۇ – <MS/>قويچىنىڭ تايىقى. ھەممىسى ئىلگەركىدەك. ئەمما، <FR/>سەل ئىچىگە كىرسىڭىز، ئەھۋال پۈتكۈل باشقىچە. ئىلگەركى سوۋخوز <MS/>مېلى – <MS/>خەلق بايلىقى<MS/> بولۇپ ھېساپلىناتتى. شۇ خەلقنىڭ ئىچىدە سەنمۇ بارسەن. دېمەك، سوۋخوز بايلىقى – بەلگۈلۈك <MS/>دەرىجىدە سېنىڭمۇ مۈلكۈڭدەك. ھازىر ئۇنداق ئەمەس، سېنىڭ بېقىپ يۈرگەن <MS/>مېلىڭ – خەلقنىڭمۇ ئەمەس، سېنىڭمۇ ئەمەس، شەخسىي بىر ئادەمنىڭ <MS/>مېلى. سەن ئەمدى دۆلەت مېلىنى باققان «<MS/>باش چۇپان» ئەمەسسەن. ئەمگىگىڭ ئۈچۈن ئەمدى ھېچكىم ساڭا ئوردىنمۇ تاقىمايدۇ. سەن – پەقەتلا باقغۇچى، مالچىسەن. ھەقلىق <MS/>قويچىسەن. بۇ <MS/>مالنىڭ ئۆز ئىگىسى بار. ئۇ – <MS/>غوجايىن، سەن – مالايسەن... توۋۋا، <MS/>مال بىلەن يەرنىڭ ئىگىسى ئۆزگەرسە، قۇتىسىمۇ ئۆزگىرىدىكەنغۇ. قالقامانغا باشقىسىدىن ئاۋال مۇشۇ «<MS/>غوجايىن» دېگەن سۆز ياقمەيدۇ. ئاڭلىغانسىرى </MS/>قۇلىغىغا يېقىمسىز سېزىلىدۇ<MS/>.

Gələk Qalqamanın öz halına... Kənardan baxanda elə bil heç nə dəyişməyib. Qarşısında bir sürü qoyun, əlində çoban dəyənəyi. Hər şey əvvəlki kimidir. Amma dərindən baxsan, vəziyyət tamamilə fərqlidir. Əvvəllər sovxozun heyvanı – xalqın malı sayılırdı. O xalqın içində sən də vardın. Yəni sovxozun sərvəti bir növ sənin də malın kimi qəbul olunurdu. İndi isə elə deyil. Sənin otardığın heyvan – nə xalqındır, nə də sənin. Xüsusi bir şəxsə aiddir. Artıq sən dövlətin heyvanını güdən “ağa çoban” deyilsən. Əməklərinə görə sənə medal da verən yoxdur. Sən — sadəcə bir çobansan, bir heyvan baxıcısısan. Kirayə ilə qoyun otaran birisən. Bu heyvanların sahibi var. O — patron, sən isə — xidmətçi... Qəribədir... Sən demə, heyvanın da, torpağın da sahibi dəyişəndə, onun müqəddəsliyi də dəyişirmiş...

Мал иесі Нұрқасымның өзі ештеңе емес-ау! Қанша дегенмен, ол – бұрынғы директор ғой, оның әмір-пәрменін бәлендей көңіліне ала қоймайды. Қалқаманның жанына бататыны – бұған оның ұлы Нұрғанаттың «қожайын» болғаны. Бұлар мектепте он жыл бірге оқыды ғой. Оқып жүргенде алғырлығы шамалы еді, қазір сол Нұрғанат суырдың айғырындай шақылдап маза бермейді. Бұлар бір жылы туған төл-құрдас, бірде «қожайын» болып қоқиланса, енді бірде құрдастығын бұлдап, қалжыңға сүйеп, айтпайтын пәлесі жоқ... Өздерінің сырт келбеті де бір-біріне кереғар. Нұрғанат – төртпақ денелі, шегір көз, шикіл сары да, Қалқаман – ұзын бойлы, сылыңғыр қара. Бала кездерінде күрессе, Қалқаман жығып, төбелессе, Нұрғанат жеңетін-ді. Сол ерегісі әлі жалғасып келеді.

As for the livestock’s owner, Nurqasym himself—that was of little concern to Kalqaman. After all, he had been the former director; his authority no longer carried much weight with him. What truly gnawed at Kalqaman was that it was Nurqasym’s son, Nurǵanat, who now stood as the owner. The two of them had studied side by side for ten years in the same school. Back then, Nurǵanat had not been particularly bright, yet now he strutted and barked like a marmot stallion, never giving Kalqaman peace. They were the same age, born in the same year. One moment Nurǵanat would flaunt himself as the “owner,” the next he would lean on their peerhood, using it as an excuse to joke or to speak without restraint. Their very appearances, too, stood in sharp contrast. Nurǵanat was stocky, light-skinned, with narrow, glaring eyes; Qalqaman was tall, slender, dark. As children, when they wrestled, Qalqaman would throw him down, but when they fought with fists, Nurǵanat would come out the winner. That rivalry still continued.

Mol egasi Nurqasimning o‘zi hech gap emas-a! Qaydam, u – baribir sobiq direktor-da, uning buyruq-farmonlarini unchalik ko‘ngliga olavermaydi. Qalqamanning joniga botadigani – bunga uning o‘g‘li Nurganatning “xo‘jayin” bo‘lgani. Bular maktabda o‘n yil birga o‘qishgan-ku. O‘qib yurganida zehni u qadar o‘tkir emas edi, hozir o‘sha Nurg'anat suvursimon vaysab maza bermaydi. Bular bir yilda tug‘ilgan tengdosh , birda “xo‘jayin” bo‘lib kekkayib ketsa, yana birda tengdoshligini ro‘kach qilib, hazilga burib, aytmagan gap-so‘zi qolmaydi... Ularning tashqi ko‘rinishi ham bir-biriga tamoman teskari. Nurg'anat – past bo‘yli, pakana, ko‘k ko‘z, qizg‘ish-sariqdan kelgan, Qalqaman esa – uzun bo‘yli, kelishgan qorachadan kelgan yigit. Bola paytlarida kurash tushishsa, Qalqaman yiqitar, urishib qolishsa, Nurganat yengar edi. O‘sha adovati hali ham davom etib kelyapti.

Qalqaman’ın en çok canını sıkan şey – işte bu patron kelimesi. Her duyduğunda kulağına diken gibi batıyor. Hayvanların sahibi olan Nurkasım’ın kendisi aslında pek umrunda değil! Ne de olsa eski müdür; onun emirlerine, talimatlarına o kadar da takılmaz. Qalqaman’ın içine dert olan – onun oğlu Nurğanat’ın şimdi patron kesilmesi. Oysa bunlar okulda on yıl aynı sınıfta okumuşlardı. Okuldayken pek de zeki sayılmazdı, şimdi ise o Nurğanat, susmayan bir tarla sıçanı gibi geveze olmuş, insana rahat vermiyor. Aynı yıl doğmuş yaşıt arkadaşlar… Bir bakıyorsun patronun olmuş kabarıyor, bir bakıyorsun arkadaşlığını hatırlatıp, şakaya sardırıyor, demediği laf kalmıyor. Görünüşleri de birbirine zıt. Nurğanat – kısa boylu, tıknaz yapılı, dışa fırlayan gözlü, açık sarı tenli. Qalqaman ise – uzun boylu, ince yapılı, esmer biri. Çocukken güreşseler, Qalqaman yenerdi; dövüşseler Nurğanat kazanırdı. Bu inatları hala sürüyor.

<MS/>مال ئىگىسى نۇرقاسىمنىڭ ئۆزى ھېچ نەرسە ئەمەسقۇ! قانچىلىك بولمىسۇن، ئۇ — بۇرۇنقى مۇدىرغۇ، ئۇنىڭ بۇيرۇق-تەلىپىنى ئۇنچىلىك <FR/>كۆڭلىگە ئالمايدۇ. قالقاماننىڭ <FR/>جېنىنى ئاغرىتىدىغىنى<FR/> — بۇنىڭغا ئۇنىڭ ئوغلى نۇرغاناتنىڭ «<MS/>غوجايىن» بولغىنى. بۇلار مەكتەپتە ئون يىل بىللە ئوقۇدىغۇ. ئوقۇپ يۈرگەندە زېرەكلىكى چامىاىق ئىدى، ھازىر شۇ نۇرغانات <FR/>سۇغۇرنىڭ ئەركىدەك چاڭىلداپ، تىنىچلىق بەرمەيدۇ. ئۇلار بىر يىلى تۇغۇلغان <MS/>تەڭتۇش، بەزىدە «<MS/>غوجايىن» بولۇپ ماختانسا، ئەمدى بەزىدە تەڭتۇشلۇقىنى باھانە قىلىپ، <FR/>ھەزىل-كۈلكىگە تايىنىپ <FR/>ئېيتمايدىغان غېۋىتى يوق... ئۆزىلىرىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشىمۇ بىر-بىرىگە زىت. نۇرغانات — كەڭ گەۋدىلىك، چەكچە كۆز، سېرىغىراق بولسا، قالقامان — ئۇزۇن بويلۇق، قاراراق. بالىلىق چاغلىرىدا كۈرەشسە، قالقامان يىقىتىپ، ئۇرۇشسا، نۇرغانات يېڭىلەتتى. شۇ تالاش-تارتىشى ھازىرغىچە داۋاملىشىدۇ.

Qalqamanın ən çox canını sıxan şey — bu “patron” sözüdür. Hər dəfə eşitdikcə qulağına tikan kimi batır. Heyvanların sahibi olan Nurqasımın özü əslində o qədər də vecinə deyil! Nə də olsa, köhnə direktordur; onun əmrlərinə, göstərişlərinə elə də ciddi yanaşmaz. Qalqaman üçün əsl dərd olan — onun oğlu Nurğanatın indi “patron” cildinə girməsidir. Halbuki bunlar məktəbdə on il eyni sinifdə oxumuşdular. Məktəbdə o qədər də ağıllı sayılmazdı, indi isə o Nurğanat susmaq bilməyən tarla siçanı kimi çərənçidir, adamı bezdirir. Həmin ildə doğulmuş, eyni yaşda dostlar... Biri baxırsan patronluq edir, şişinir; bir də görürsən, dostluğunu xatırladıb zarafata salır, demədiyi söz qalmır. Görkəmləri də bir-birinə ziddir. Nurğanat – balacaboy, kökə meyilli, gözləri çölə çıxmış, açıq sarı dərili. Qalqaman isə – uca boylu, arıq, qara bənizli biridir. Uşaq olanda güləşsələr, Qalqaman qalib gələrdi; dalaşsalar, Nurğanat udardı. Bu inadları hələ də davam edir.

Қалқаманның әкесі Қажыгерей қазір үшінші бөлімшеде, кенже ұлы Мүлкәманның қолында тұрады. Қырық жыл совхоздың малын баққан озат шопанға сыбаға бөліскен кезде мардымды ештеңе тиген жоқ. Өзінің жеке меншігі – жүз шақты қойы бар еді. Соны талғажау етіп, жүріп жатыр... Мына Нұрқасымның қойын бағарда Қалқаман әкесіне барып ақылдасқан.

Qalqaman’s father, Qazhigeray, now lived in the third division, under the care of his youngest son, Mülkaman. Though he had spent forty years herding the sovkhoz livestock as a distinguished shepherd, when the shares were distributed, he received next to nothing. All he had left was his private flock of about a hundred sheep. It was just enough to get by… Before agreeing to tend Nurqasym’s sheep, Qalqaman had gone to his father for counsel.

Qalqamanning otasi Qajigerey hozir uchinchi bo‘limda, kenja o‘g‘li Mulkamanning qo‘lida turadi. Qirq yil sovxozning mol-holini boqqan ilg‘or cho‘ponga ulushulashilgan paytda arzigulik hech narsa tekkani yo‘q. O‘zining shaxsiy mulki – yuztacha qo‘yi bor edi. Shunigina tirikchilik o‘tkazib, kun ko‘rib yuribdi... Mana bu Nurqasimning qo‘yini boqishdan oldin Qalqaman otasiga borib maslahatlashgan edi.

Qalqaman’ın babası Kajıgerey şimdi üçüncü bölgedeki küçük oğlu Mülkaman’ın yanında yaşıyor. Kırk yıl sovhozda hayvan gütmüş olan bu öncü çobana, paylaşım zamanında doğru düzgün bir pay düşmedi. Kendi özel mülkü olarak yüz kadar koyunu vardı. Onlarla zar zor geçinip gidiyor… Qalqaman da, Nurkasım’ın koyunlarını gütmeyi başlamadan önce babasına danışmıştı:

قالقاماننىڭ <MS/>دادىسى قاژىگېرېي ھازىر ئۈچىنچى بۆلۈمچىدە، كىچىك ئوغلى مۈلكەماننىڭ قولىدا تۇرىدۇ. قىرىق يىل سوۋخوزنىڭ <MS/>مېلىنى بېقىپ ئوزات <MS/>چوپانغا <FR/> <MS/>ئۇلۇشىنى بۆلۈشكەن ۋاقتىدا يېتەرلىك ھېچ نەرسە تەگمىگەن. ئۆزىنىڭ شەخسىي مۈلكى — يۈز چامىدەك <MS/>قويى بار ئىدى. شۇنى <FR/>ئاش-نان ئورنىدا، كۈن كۆرۈۋاتىدۇ... مونۇ نۇرقاسىمنىڭ <MS/>قويىنى باقماقچى بولغاندا، قالقامان <MS/>دادىسىغا بېرىپ ئەقىل سورىغان.

Qalqamanın atası Qacığərəy indi üçüncü bölgədəki kiçik oğlu Mülqamanın yanında yaşayır. Qırx il sovxozda heyvan otarmış bu qabaqcıl çobana, bölüşdürmə vaxtında düz-əməlli pay düşmədi. Şəxsi mülkiyyət kimi cəmi yüzə yaxın qoyunu vardı. Onlarla birtəhər dolanır... Qalqaman da, Nurqasımın qoyunlarını otarmağa başlamazdan əvvəl atası ilə məsləhətləşmişdi:

– Не істейміз? Шынымен-ақ, байларға малай боламыз ба? – деген-ді.

— “What shall we do? Are we really to become servants to the rich?” he had asked.

– Nima qilamiz? Shuni ayt, rostdan ham boylarga yollanma xizmatkor bo‘lamizmi? – degan edi.

Ne yapacağız? Cidden zenginlere hizmetçi mi olacağız? – demişti.

— نېمە قىلىمىز؟ راستتىنلا بايلارغا <MS/>مالاي بولىمىزمۇ؟ – دېگەندى.

Nə edəcəyik? Doğrudan da varlıların nökəri olacağıq? – demişdi.

Қажыгерей – бір кезде депутат болып, ел ісіне араласқан сұңғыла адам ғой. Заман ағымын балаларынан гөрі жақсы біледі. Сол әкесі мұның бетіне күле қарап отырды да:

Qazhigeray once a deputy, once a wise and active figure in public life, understood the times better than his children. Smiling gently, he looked his son in the eye and said:

Qajigerey – bir vaqtlar deputat bo‘lib, el ishlariga aralashgan ziyrak odam-da. Zamon oqimini bolalariga qaraganda ancha yaxshi biladi. O‘sha otasi buning yuziga kulib qarab o‘tirdi-da:

Kajıgerey, bir zamanlar milletvekilliği yapmış, memleket işlerine karışmış ileri görüşlü bir insandı ya hani… Zamanın ruhunu çocuklarından daha iyi anlayan biriydi. Oğlu böyle deyince yüzüne gülümseyerek baktı ve şöyle dedi:

قاژىگېرېي _ بىر ۋاقتىدا دېپۇتات بولۇپ، <MS/> خەلق ئىشىغا ئارىلاشقان <MS/>پاراسەتلىك<MS/> كىشى ئىكەن. <FR/>زامان ئېقىمىنى بالىلىرىدىن كۆرە ياخشى بىلىدۇ. شۇ <MS/>دادىسى موشۇنۇڭ يۈزىگە ئىللىق كۈلۈمسىرەپ ئولتاردىدە:

Qacığərəy - bir zamanlar deputat olmuş, ölkə işlərinə qarışmış, uzaqgörən bir adam idi... Zamanın ruhunu övladlarından daha yaxşı anlayan biriydi. Oğlu belə deyəndə, gülümsəyərək üzünə baxdı və dedi:

– Қазір заман өзгерді ғой, балам. Сол заманға бейімделген дұрыс шығар... Біз Совет дәуірінде өмір сүрдік. Ол – кедейдің, еңбекшінің өкіметі болатын. Мен бірдеңе білсем, мына келген өкімет - байлардікі... Амал жоқ, ендігі күнде сол байларға жалдануға тура келеді. Оған намыстанудың еш қажеті жоқ. «Байда мейір, кедейде пейіл де жоқ, аңдыстырған екеуін құдайым-ай» деген ғой ұлы Абай. Меніңше, сол заман қайта айналып келген секілді, – деген қысқа қайырып.

— “The times have changed, my son. We must adapt to the times… We lived in the Soviet era. That was the government of the poor, the laborer. But if I know anything, this new government belongs to the rich. There is no choice, now we must work for them. And there is no shame in it. Didn’t the great Abai say: ‘The rich have no mercy, the poor no generosity. God has set them against each other’? I think that age has returned again.”

– Hozir zamon o‘zgardi-da, bolam. O‘sha zamonga moslashgan ma’quldir... Biz Sovet davrida yashadik. U – kambag‘alning, mehnatkashning hukumati edi. Men bir narsani bilsam, mana bu kelgan hukumat – boylarniki... Amal qancha, endigi kunda o‘sha boylarga yollanishga to‘g‘ri keladi. Bunga nomus qilishning hech keragi yo‘q. “Boyda mehr, kambag‘alda esa fe’l yo‘q, bir-biriga poyloqchi qilgan ikkovini xudoyim-ey” degan-ku ulugh Abay. Menimcha, o‘sha zamon qaytib kelgan shekilli, – degan edi qisqa qilib.

Şimdi zaman değişti, oğlum. Bu yeni zamana ayak uydurmak gerek herhalde… Biz Sovyet döneminde yaşadık. O, yoksulun, emekçinin devleti idi. Benim anlayabildiğim kadarıyla, bu gelen yeni düzen – zenginlerin devleti...Yapacak bir şey yok, artık bu zenginlere hizmet etmekten başka çare kalmadı. Bundan utanmaya gerek yok. Büyük şair Abay da dememiş miydi: “Zenginde merhamet, yoksulda niyet kalmamış; birini diğerine düşman etmiş Hüda’m.” Bana sorarsan, işte o dönem yeniden gelmiş gibi görünüyor, – demişti kısa keserek.

— ھازىر زامان ئۆزگەردىغۇ، ئوغلۇم. شۇ زامانغا ماسلىشىش دۇرۇس بولار... بىز سوۋېت دەۋرىدە ياشىدۇق. ئۇ- <MS/>كەمبەغەلنىڭ، ئەمگەكچىنىڭ ھۆكۈمىتى بولغان ئىدى. مەن بىرنەرسە بىلسەم، مونۇ كەلگەن ھۆكۈمەت — بايلارنىڭكى... ئامال يوق، ئەمدىكى كۈندە شۇ بايلارغا ياللىنىشقا توغرا كېلىدۇ. بۇنى نومۇسلىنىشنىڭ ھېچ ھاجىتى يوق. «<FR/>بايدا مېھىر، <MS/>كەمبەغەلدە پېيىل يوق، تەغدىرلەشتۈرگەنمۇ ئىككىنچىسىنى <MS/>خۇدايىم- خۇدايىم-ئەي» دېگەنغۇ ئۇلۇغ ئاباي. مېنىڭچە، شۇ زامان قايتا ئايلىنىپ كەلگەنگە ئوخشايدۇ، – دەپ <FR/>قىسقىلا قايتۇرغان ئىدى.

İndi zaman dəyişib, oğlum. Bu yeni dövrə uyğunlaşmaq lazımdır yəqin... Biz Sovet dövründə yaşadıq. O dövr kasıbın, zəhmətkeşin dövləti idi. Mənim anladığım qədərilə, bu gələn yeni quruluş – varlıların dövləti olacaq. Ediləsi bir şey qalmayıb, artıq bu varlılara xidmət etməkdən başqa yol yoxdur. Bundan utanmağa da ehtiyac yoxdur. Böyük şair Abay deməmişdimi: “Zəngində mərhəmət, kasıbdə niyyət qalmayıb; birini digərinə düşmən edib Xudam.” Məncə, o dövr təkrar geri qayıdıb, – deyə söhbəti qısa kəsmişdi.

Қалқаман сондағы әке ақылы бойынша қой соңында жүріп жатқан-ды. Шүкір, қойды жаңа бағып жүрген жоқ. Талай жыл әкесіне көмекші болып, көңіліне тоқыған өнеге-үлгісі аз емес. Өз қатарында малдың сырын бір кісідей-ақ біледі. «Байға қылма, малға қыл» деген әке өсиеті жадында... Тек, ана Нұрғанат қырттың ауық-ауық көңіл күйін лайлап кететіні болмаса.

Qalqaman, following his father’s advice, had been tending sheep ever since. Thankfully, it was not new work for him. For many years he had been his father’s helper, gathering plenty of lessons and wisdom along the way. Among his peers, he knew livestock as well as anyone. He always carried in his heart his father’s words: “Don’t serve the rich, serve the livestock.” Only that Nurǵanat fool, with his occasional spiteful remarks, sometimes spoiled his mood.

Qalqaman o‘shandagi ota nasihatiga ko‘ra qo‘y ketidan yurgan edi. Shukr, qo‘yni endi boqayotgani yo‘q. Talay yillar otasiga yordamchi bo‘lib, ko‘ngliga tugib qo‘ygan o‘rnak va namunalari kam emas. O‘z tengdoshlari orasida mol-holning sirini bir kishidek yaxshi biladi. “Xo‘jayinga qarab emas, molga qarab xizmat qil” degan ota vasiyati yodida... Faqat anavi Nurganat vaysaqining vaqti-vaqti bilan ko‘nglini xira qilib ketishini aytmasa.

Qalqaman da işte o zaman babasının nasihatini dinleyip koyunların ardına düşmüştü. Şükür ki, hayvan gütmeyi yeni başlamış değil. Her sene babasına yardım ederek, gözlemleyerek, pek çok bilgi ve deneyim edinmiş. Kendi yaşıtları arasında hayvanın dilinden en iyi anlayanlardan biriydi. Babası hep öğüt verirdi: “Zengine değil, hayvana hizmet et” – işte bu söz hala aklında… Bir tek, o Nurğanat denen gevezenin arada bir gelip huzurunu kaçırdığını saymazsak...

قالقامان شۇ چاغدىكى <MS/>ئاتا ئەقىلى بويىچە <MS/>قوي ئارىسىدا يۈرىۋاتاتتى. <MS/>شۈكرى، قوينى يېڭى بېقىپ يۈرگىنى يوق. تالاي يىل <MS/>دادىسىغا ياردەمچى بولۇپ، <FR/>كۆڭلىگە پۈككەن نەمۇنە-ئۆگىنىشلىرى ئاز ئەمەس. ئۆز قاتارىدا <MS/>مالنىڭ سىرىنى، بىر كىشىدەك بىلىدۇ. «<MS/><FR/>بايغا قىلما، مالغا قىل » دېگەن ئاتا ۋەسىيىتى يادىدا... پەقەت ئەۋۇ نۇرغاناتنىڭ بەزى-بەزىدە <FR/>كەيپىياتىنى بۇزۇپ قويىدىغانلىقى بولمىسا.

Qalqaman da elə onda atasının nəsihətinə qulaq asıb sürünün arxasınca düşmüşdü. Şükür ki, heyvan otarmağa yeni başlamamışdı. Hər il atasına kömək edərək, müşahidə edərək çoxlu bilik və təcrübə qazanmışdı. Yaşıdları arasında heyvanın dilindən ən yaxşı anlayanlardan biri idi. Atası həmişə nəsihət verərdi: “Zənginə yox, heyvana xidmət et” – bu söz hələ də yadındadır... Yalnız o çərənçi Nurğanat arada bir gəlib əsəbini pozmasa...