Корпустан іздеу

– Біз оны ұйымдастырмаймыз. Бізді құдайдың өзі солай жаратқан, – деді Нұрғанат күлкісін зорға тыйып. – Элита деген бар. Түсінесің бе, сүт бетіндегі қаймақ деген сөз... Элита болмаса, мына сен сияқты қара табан құлдарды кім басқарады? Андағы қауашығыңа бірдеңе барды ма?

– We don’t organize it. God himself made us this way, – said Nurǵanat, barely holding back his laughter. – There’s something called the elite. Do you understand? The cream on the milk... If there’s no elite, then who’s going to rule over barefoot slaves like you? Did anything get into that thick skull of yours?

- Biz buni tashkil qilmaymiz. Bizni shunday qilib Xudoning o‘zi yaratgan, - dedi Nurg‘anat kulgisini zo‘rg‘a bosib. - Elita degan narsa bor. Tushunasanmi, sut yuzidagi qaymoq degan gap... Elita bo‘lmasa, senga o‘xshagan qora mehnatkash qullarni kim boshqaradi? Ana u kallangga biror narsa kirdimi?

Organize etmiyoruz biz. Bizi Allah zaten böyle yaratmış, – dedi Nurğanat, kahkahayı zor tutarak. – "Elit" diye bir şey var. Anlıyor musun, sütün üzerindeki kaymak gibi bir şey… Eğer elit olmazsa, senin gibi kara topuklu köleleri kim yönetecek? Kafanın içindeki boşluğa bir şey girdi mi?

— بىز ئۇنى ئۇيۇشتۇرمايمىز. بىزنى <MS/>خۇدانىڭ ئۆزى شۇنداق ياراتقان، – دېدى نۇرغانات كۈلكىسىنى زورغا توسۇپ. — Элита ئېلىتا (جەمىيەت ياكى مىللەتنىڭ ئۈستۈن ۋەككىللىرى) دېگەن بار. چۈشىنەمسەن، </FR/>سۈتنىڭ ئۈستىدىكى قايماق دېگەن سۆز... ئېلىتا بولمىسا، مونۇ سېنىڭدەك قارا تاپان قۇللارنى كىم باشقۇرىدۇ؟ ئەۋۇ بوش بېشىڭغا بىر نېمە باردىمۇ؟

Heç bir şey qurmuruq biz, – dedi Nurğanat, gülməyini güclə saxlayaraq. – Allah bizi elə belə yaradıb. “Elit” deyilən bir şey var, başa düşürsən? Südün üzərindəki qaymaq kimi bir şey… Əgər “elit” olmasa, sənin kimi dabanı çatlamış, qara ayaqlı qulları kim idarə edəcək? Beyninə bir şey yerləşdimi?

– Солай де... Мен октябрь төңкерісінің неге қажет болғанын енді түсіне бастадым, – деді Қалқаман аяқ астынан қанын ішіне тартып.

– So that’s how it is... Now I’m beginning to understand why the October Revolution was necessary, – said Qalqaman, suddenly drawing in his breath.

- Shunday deng... Men Oktabr inqilobi nima uchun kerak bo‘lganini endi tushuna boshladim, - dedi Qalqamon birdaniga rangi o‘chib, ichidan qattiq ta’sirlanib.

Öyle olsun bakalım... Ben şimdi Ekim Devrimi’nin neden gerekli olduğunu yeni yeni anlamaya başladım, – dedi Qalqaman, bir anda ciddileşip içine kapanarak.

— شۇنداق دە… مەن ئوكتيابر ئىنقىلاۋىنىڭ نېمە ئۈچۈن كېرەك بولغانلىغىنى ئەمدى چۈشىنىشكە باشلىدىم، – دېدى قالقامان <FR/>تۇيۇقسىز <FR/>رەڭگى ئۆچۈپ كەتتى.

Elə olsun... İndi mən Oktyabr inqilabının niyə lazım olduğunu yeni-yeni başa düşməyə başlayıram, – dedi Qalqaman, birdən ciddiləşib içinə çəkilərək.

– Түсінсең болғаны... Андағыңнан бірдеме қалды ма? Құйсайшы. Соны тартып алайын да, мен енді жолға түсейін.

– As long as you understand... Do you have anything left in that bottle? Pour it out. I’ll take a sip and then be on my way.

- Tushunsang bo‘lgani... Ana u yerdagidan biror narsa qoldimi? Quyib yuborsangchi. Shundan bir tortib olay, keyin men endi yo‘lga chiqay.

Anladıysan tamam… Şu şişeden biraz kaldıysa dök de, onu içeyim. Sonra yola çıkmam lazım.

— چۈشەنسەڭ بولغىنى… ئەۋۇنىڭدىن بىر نەرسە قالدىمۇ؟ قۇيساڭچۇ. شۇنى بىر ئىچىپ بولمىسا، مەن ئەمدى <FR/>يولغا چۈشەي.

Başa düşmüsənsə, yaxşıdır... Şüşədə bir az qalıbsa, tök də içim. Sonra yola çıxmalıyam.

– Қызып қалған жоқсың ба? Ролде отыру қиын болса, осында қона сал.

– You’re not too drunk, are you? If it’s hard to drive, just spend the night here.

- Qizib qolmadingmi? Agar rulda o‘tirish qiyin bo‘lsa, shu yerda tunab qolaver.

Sarhoşsun ya sen? Direksiyona geçmek zor gelirse, burada kal.

— قىزىپ كەتمىدىڭمۇ؟ رولىدا (رۇسچە: ئاپتوموبىلنىڭ رولى) ئولتۇرۇش قىيىن بولسا، بۇ يەردە قونۇپ قال.

Sərxoşsan axı. Maşın sürmək ağır gələrsə, burada qal.

– Жоға, машинаны жаңа айдап жүр дейсің бе? – Сонымен, жаңа қызметке қашан кірісеміз?

– No way, do you think I’ve just started driving a car? – So then, when do we start the new job?

– Yo‘q, siz shunchaki mashina haydayapsiz, shunday emasmi? - Xo'sh, yangi ishimizni qachon boshlaymiz?

Yok canım, sanki arabayı yeni kullanmaya başlamışım gibi mi duruyorum? Peki, yeni göreve ne zaman başlıyorum?

— ياقە، ماشىنىنى يېڭىلا ھايداپ يۈرىدۇ دەمسەن؟ — شۇنىڭ بىلەن، يېڭى ۋەزىپىگە قاچان كىرىشىمىز؟

Yox canım, elə bil bu gün maşın sürməyə başlamışam? Yaxşı, bəs mən yeni vəzifəyə nə vaxt başlayıram?

– Орныңа қойшы жібергенше бір-екі күн күте тұр. Мен бүгін Кеңсеге барып, келісім-шарт әзірлеп, бұйрыққа қол қоямын.

– Wait a day or two until I send someone to take your place. Today I’ll go to the Office, prepare the contract, and sign the order.

- O‘rningga cho‘pon yuborgunimizcha bir-ikki kun kutib tur. Men bugun idoraga borib, shartnomani tayyorlayman va buyruqqa imzo qo‘yaman.

Yerine bir çoban göndereyim, iki gün bekle. Bugün merkeze gidip sözleşme hazırlatıp, emri imzalayacağım.

— ئورنۇڭغا <MS/>قويچى ئەۋەتكەنچە بىر-ئىككى كۈن كۈتۈپ تۇر. مەن بۈگۈن <MS/>كېڭسىگە بېرىپ، <MS/>كېلىشىم-شەرتنى تەييارلاپ، <MS/>بۇيرۇققا قول قويىمەن.

Sənin yerinə bir çoban göndərim, iki gün gözlə. Bu gün mərkəzə gedib müqaviləni hazırlatdıracağam, əmrə də imza atacağam.

Нұрғанат соны айтып, бір кесе суық сүт жұтып алды да, ақсұр «Жиппен» ауылға қарай зулата жөнелді. Ерлі-зайыпты қойшылар машина бел асып кеткенше көз алмай қарап тұрды.

Having said that, Nurǵanat gulped down a cup of cold milk and sped off toward the village in his pale-gray Jeep. The shepherd and his wife stood watching until the car disappeared over the ridge.

Nurg‘onat shunday dedi-da, bir piyola sovuq sutdan ho‘pladi-da, bo‘z “Jip”da qishloq tomon yo‘l oldi. Ikkovi uylangan cho‘ponlar mashinaning o‘tib ketishini hayrat bilan tomosha qilishdi.

Nurğanat bunu deyip, bir bardak soğuk süt içtikten sonra açık renkli cipine binip köye doğru hızla gitti. Karı koca çobanlar, araba tepeyi aşana kadar ardından gözlerini ayırmadan bakakaldılar.

نۇرغانات شۇنى ئېيتىپ، بىر چىنە سوغ <MS/>سۈتنى ژۈتۈپ ئالدىدە، «دژىپ» بىلەن <MS/>يېزىغا قاراپ چاپتۇرۇپ كەتتى. ئەر-ئايال <MS/>قويچىلار، ماشىنا بەلدىن ئاشقىچە كۆزىنى ئالماي قاراپ تۇردى.

Bunu deyib, bir stəkan soyuq süd içdikdən sonra Nurğanat açıq rəngli cipinə minib kəndə tərəf yola çıxdı. Ər-arvad olan çobanlar, maşın təpəni aşana qədər onun arxasınca baxıb dayandılar.

– Бұл қалай болғаны? – деді Қалқаман әйелінің бетіне аңырая қарап. – Әлгі жындының айтқаны шын ба, әлде көп қалжыңының бірі ме?

– What was that supposed to mean? – Qalqaman said, staring blankly at his wife’s face. – Was that madman telling the truth, or was it just another of his endless jokes?

- Bu qanday sodir bo'ldi? – dedi Qalqaman hayrat bilan xotinining yuziga qarab. – O‘sha telbaning aytgani rostmi yoki ko‘p hazillaridan birimi?

Bu iş nasıl oldu şimdi? – dedi Qalqaman, eşine şaşkın şaşkın bakarak. Şu delinin söyledikleri gerçek mi, yoksa yine yaptığı şakalardan biri mi?

— بۇ قانداق بولغىنى؟ – دېدى قالقامان ئايالىنىڭ چىرايىغا ھەيرانلىق بىلەن قاراپ. – ئەۋۇ ساراڭ ئېيتقىنى راستمۇ، ياكى يەنە ئادەتتىكى ھەزىلىنىڭ بىرىمۇ؟

Bu necə oldu axı indi? – deyə Qalqaman, təəccüb içində arvadına baxdı. – Bu dəlisovun dedikləri həqiqətdirmi, yoxsa yenə özünün adi zarafatlarındandır?

– Өтірік айтып не көрініпті? Кешірім сұрай келген – өзі. Ойламаған жерден ұсыныс жасаған – тағы өзі...

– Why would he lie? He came himself to apologize. He was the one who made the offer, and out of the blue at that…

- Nima haqida yolg'on gapirdingiz? U kechirim so'rash uchun keldi. U kutilmagan taklif bilan chiqdi. U yana qildi...

Yalan söylenecek bir durum yok ki. Özür dilemeye gelen kendi. Beklenmedik bir teklif yapan da kendi...

— يالغان ئېيتىپ نېمىسى بار؟ كەچۈرۈم سوراپ كەلگەن — ئۆزى. ئويلىمىغان يەردىن تەكلىپ ياسىغانمۇ _ يەنە ئۆزى…

Yalan danışmağa nə var ki? Üzr istəməyə özü gəldi. Gözlənilməz təklif edən də özü oldu…

– Күтейік. Бір-екі күнде бәрі белгілі болады, – деді Қалқаман мама ағашта байлаулы тұрған атына қарай аяңдап. Оған енді су бойында жусап жатқан қойларын кешкі өріске шығару керек.

– Let’s wait. In a day or two everything will be clear, – said Qalqaman, walking toward his horse tied to the wild apple tree. He still had to drive his flock, resting by the stream, to the evening pasture.

- Kutaylik, bir-ikki kundan keyin hammasi aniq bo‘ladi, - dedi Qalqaman oyim daraxtga bog‘langan otiga bosh irg‘ab. Endi u suv bo‘yida o‘tlayotgan qo‘ylarini kechki yaylovga olib chiqishi kerak edi.

Bekleyelim. Bir-iki güne her şey belli olur, – dedi Qalqaman, ağaca bağlı atına doğru yönelerek. Şu an su kenarında dinlenen koyunları akşam merasına çıkarması gerekiyordu.

— كۈتەيلى. بىر-ئىككى كۈن ئىچىدە ھەممىسى مەلۇم بولىدۇ، – دېدى قالقامان دەرەقتە باغلاغلىق تۇرغان ئاتقا قاراپ قەدەم تاشلاپ. ئۇنىڭغا ئەمدى سۇ بويىدا ئوتلاپ ياتقان <MS/>قويلىرىنى كەچلىك <MS/>ئوتلاققا چىقىرىش كېرەك.

Gözləyək, bir-iki günə hər şey aydın olar, – dedi Qalqaman, ağaca bağladığı atına tərəf yönələrək. O anda su kənarında dincələn qoyunları axşam otlağına çıxarmalı idi.

Алайда, Нұрғанат айтқан уәдесінде тұрды. Арада екі күн өткенде Көкқайнарға жаңа қойшы көшіп келді. Ал, Қалқаман сол машинамен орталыққа көшті. Былтыр қалаға көшіп кеткен біреудің кең-мол қоражайын бұл су-тегін арзанға сатып алған-ды. Соған көшіп кірді.

But Nurǵanat kept his word. Two days later, a new shepherd moved into Kökkainar. And Qalqaman left for the center in that same car. He had bought, dirt cheap, the spacious house and barn of a family who had moved to the city last year. That’s where he settled.

Ammo Nurg‘anat bergan va’dasida turdi. Oradan ikki kun o‘tgach, Ko‘kqaynarga yangi cho‘pon ko‘chib keldi. Qalqamon esa o‘sha mashinada markazga ko‘chib ketdi. O‘tgan yili shaharga ko‘chib ketgan bir kishining keng va katta qo‘ra-hovlisini u deyarli tekinga, juda arzon narxda sotib olgan edi. Endi o‘sha yerga ko‘chib kirib joylashdi.

Ancak Nurğanat sözünde durdu. Aradan iki gün geçmeden, Kokkaynar’a yeni bir çoban taşındı. Qalqaman ise aynı araçla merkeze taşındı. Geçen yıl şehre taşınan birinin geniş ahır ve avlusunu neredeyse bedavaya almıştı. Oraya taşınıp yerleşti.

ئەمما، نۇرغانات ئېيتقان ۋەدىسىدە تۇردى. ئارىدا ئىككى كۈن ئۆتكەندە <MS/>كۆكقاينارغا يېڭى <MS/>قويچى كۆچۈپ كەلدى. قالقامان بولسا، شۇ ماشىنا بىلەن مەركەزگە كۆچتى. ئۆتكەن يىلى شەھەرگە كۆچۈپ كەتكەن بىرىنىڭ كەڭ يوغان <MS/>قوتان-جايىنى <FR/>بېكارچە ئازەنگە سېتىۋالغان ئېدى. شۇ يەرگە كۆچۈپ كىردى.

Lakin Nurğanat sözündə durdu. İki gün keçməmiş, Kokkaynar yaylağına yeni bir çoban köçdü. Qalqaman isə elə həmin maşınla mərkəzə daşındı. Keçən il şəhərə köçən birinin geniş tövləsini və həyətini demək olar ki, havayı aldı. Ora köçüb yerləşdi.

Сөйтіп, ауылда бұрынғы ескі жүйенің орнына жаңа адамдар пайда болып, жаңа қатынастар орнай бастаған. Біреу - бай, біреу – кедей. Біреу – қожайын, біреу – малай. Басында бұлай айту Совет тәрбиесінен өткен адамдардың құлағына шаншудай қадалушы еді. Қазір оған да еттері үйрене бастады. «Адам үш күн өткен соң көрге де көндігеді» депті ғой атам қазақ. Баяғыда Аршалыға соқпай өткен капитализм бейне бірдемесін ұмыт қалдырғандай, қазақ ауылына қайтып келді ақыры.

And so, in the village, the old order gave way to new people and new relations. Some became rich, others poor. Some became owners, others servants. At first, such words pricked the ears of people raised under Soviet discipline. But now they were slowly getting used to it. As the Kazakh saying goes: “Even the grave becomes familiar after three days.” What capitalism had once skipped past Arshaly, as if forgotten, finally returned to the Kazakh village.

Shunday qilib, qishloqda avvalgi eski tuzum o‘rniga yangi odamlar paydo bo‘lib, yangi munosabatlar shakllana boshladi. Biri boy, biri kambag‘al. Biri xo‘jayin, biri xizmatkor. Dastlab bunday so‘zlarni eshitish sovet tarbiyasida ulg‘aygan odamlarning qulog‘iga tikandek botardi. Ammo endi bunga ham asta-sekin ko‘nika boshlashdi. Axir, “odam uch kundan keyin qabrga ham ko‘nikadi”, degan ekan ota-bobolarimiz. Go‘yo bir zamonlar Arshaliga kirmay o‘tib ketgan kapitalizm nimanidir unutib qoldirgandek, oxir-oqibat yana qozoq qishlog‘iga qaytib keldi.

Böylece köyde eski sistemin yerini yeni insanlar ve yeni ilişkiler almaya başladı. Birisi – zengin, diğeri fakir. Birisi – patron, diğeri işçi. Başlangıçta bu kelimeleri kullanmak, Sovyet terbiyesiyle yetişmiş insanların kulağına diken gibi batardı. Şimdi ise alışmaya başlamışlardı. "İnsan üç gün içerisinde mezara da alışır" dememiş mi atalarımız. Eskiden Arşalı’ya uğramadan geçen kapitalizm, sanki bir şeyini unutmuşçasına geri dönmüş ve sonunda Kazak köyüne tekrar gelmişti.

شۇنىڭ بىلەن <MS/>يېزىدا بۇرۇنقى كونا تۈزۈمنىڭ ئورنىغا يېڭى ئادەملەر پەيدا بولۇپ، يېڭى مۇناسىۋەتلەر شەكىللىنىشكە باشلىدى. بىرى — <MS/>باي، بىرى — <MS/>كەمبەغەل. بىرى — <MS/>غوجايىن، بىرى — <MS/>مالاي. بېشىدا مۇنداق ئېيتىش سوۋېت تەربىيىسىدىن ئۆتكەن ئادەملەرنىڭ </FR/>قۇلىغىغا سانچىلغاندەك قادىلاتتى. ھازىر بۇنىڭمۇ ئاستا-ئاستا <FR/>ئۆگۈنۈشكە باشلىدى. «</FR/>ئادەم ئۈچ كۈن ئۆتكەندىن كېيىن، گۆرگىمۇ كۆنىدىكەن» دەپتىغۇ <MS/>ئاتام قازاق. ئىلگىرى <MS/>ئارشالىغا تەگمەي ئۆتكەن كاپىتالىزم بىر نەرسىسىنى ئۇنتۇپ كەتكەندەك، قازاق يېزىسىغا قايتىپ كەلدى ئاخىرى.

Beləliklə, kənddə əvvəlki sistemin yerini yeni insanlar və yeni münasibətlər tutmağa başladı. Biri – varlı, digəri – kasıb. Biri – patron, digəri – işçi. Əvvəllər bu sözləri dilə gətirmək, sovet tərbiyəsi almış adamların qulağını sancar kimi acıdardı. İndi isə hamı yavaş-yavaş öyrəşirdi. Axı atalar deməyibmi: “İnsan üç günə qəbirə də öyrəşər.” Əvvəllər Arşalıya dəyib keçməyən kapitalizm, elə bil nəyisə unutmuş kimi geri qayıtdı və sonda Qazax kəndinə gəlib çatdı...

Мына жаңа қоғамда адамдарды білім-қабілетіне қарай уақыттың өзі іріктейтін көрінеді. Демек, арада бәсеке болады деген сөз. Бұл жолда тек білім ғана емес, ақыл мен айла да, қулық пен сұмдық та іске қосылуы мүмкін. Бәлкім, бұл жарыстан біздің кейіпкерлеріміз Қалқаман мен Нұрғанат та қағыс қалмас. Қазір, қаладағыдай емес, ауылда бай мен кедей арасы ушыға қойған жоқ. Түптің түбінде, бұл қайшылық шегіне жетіп, малайлар қожайынға қарсы көтеріліп жүре ме, кім білсін. Ол жағы уақыт еншісінде.

In this new society, time itself would sort people according to their knowledge and abilities. Which meant competition was inevitable. On this path, not only knowledge but also wit and cunning, trickery and slyness, might come into play. Perhaps in this contest, our characters Qalqaman and Nurǵanat would not remain on the sidelines either. For now, unlike in the city, the gulf between rich and poor had not yet flared up in the village. But in the end, when the conflict reached its peak, who knew? The servants might rise against the owners. That, however, time alone would tell.

Yangi jamiyatda odamlarni ularning bilim va qobiliyatiga qarab vaqtning o‘zi saralab borar emish. Demak, odamlar o‘rtasida raqobat bo‘ladi. Bu yo‘lda faqat bilim emas, aql va hiyla ham, ayyorlik va makkorlik ham ishga tushishi mumkin. Balki bu bellashuvdan bizning qahramonlarimiz - Qalqamon va Nurg‘anat ham chetda qolmas. Hozircha shahardagidek emas, qishloqda boy bilan kambag‘al o‘rtasidagi tafovut hali keskinlashib ulgurmadi. Ammo oxir-oqibat, bu qarama-qarshilik eng yuqori nuqtasiga yetib, xizmatkorlar xo‘jayinlarga qarshi bosh ko‘tararmikan buni hech kim bilmaydi. Bu esa vaqt hukmiga havola.

Bu yeni düzende, insanları bilgi ve yeteneklerine göre zamanla kendiliğinden bir ayrım oluşacak deniyor. Demek ki rekabet olacak demektir. Bu yolda yalnızca bilgi değil; akıl ve kurnazlık, hatta üçkâğıtçılık ve sinsilik de devreye girebilir. Belki bu yarıştan kahramanlarımız Qalqaman ve Nurğanat da eksik kalmaz. Şimdilik şehirdeki gibi değilse de, köyde zengin ile fakir arasındaki uçurum henüz çok derinleşmemişti. Fakat er ya da geç, bu çatışma zirveye ulaşıp, köleler patronlara karşı ayaklanır mı, kim bilir. Onu artık zaman gösterecek...

بۇ يېڭى جەمىيەتتە ئادەملەرنى بىلىم ۋە قابىلىيىتىگە قاراپ، ۋاقىتنىڭ ئۆزى تاللايدىغاندەك كۆرۈنۈدۇ. دېمەك، ئارىدا رىقابەت بولىدۇ دېگەن سۆز. بۇ يولدا پەقەت بىلىملا ئەمەس، ئەقىل بىلەن زېھىن، قۇۋلۇق بىلەن شۇملۇقمۇ ئىشقا قوشۇلۇشى مۇمكىن. بەلكىم، بۇ مۇسابىقىدىن بىزنىڭ قەھرىمانلىرىمىز قالقامان بىلەن نۇرغاناتمۇ چېتىلىپ قالماس. ھازىر، شەھەردىكىدەك ئەمەس، <MS/>يېزىدا <MS/>باي بىلەن <MS/>كەمبەغەل <MS/> ئوتتۇرىسىدىكى ئىختىلاپ جىدىيلاشقىنى يوق. <FR/>تۈپنىڭ تۈۋىدە، بۇ ئىختىلاپ <FR/>چېتىگە يەتسە، <MS/>مالايلار <MS/>غوجايىنغا<MS/> قارشى كۆتىرىلىپ كەتسىمۇ كىم بىلسۇن. بۇ تەرىپىنى <FR/>ۋاقىت زىممىسىدا.

Bu yeni quruluşda, deyirlər ki, insanlar zamanla bilik və bacarıqlarına görə öz-özünə ayrı-seçkiliyə məruz qalacaq. Demək ki, bu da rəqabət deməkdir. Bu yolda yalnız bilik kifayət etməz; ağıl, hiyləgərlik, hətta fırıldaqçılıq və məkrlilik də işə qarışa bilər. Bəlkə bu yarışda bizim qəhrəmanlarımız – Qalqaman və Nurğanat da kənarda qalmazlar. Hələ ki şəhərdəki kimi olmasa da, kənddə varlı ilə kasıb arasındakı uçurum o qədər də dərin deyildi. Lakin tez ya da gec, bu ziddiyyət zirvəyə çatanda, görəsən, qullar ağalara qarşı üsyan edəcəkmi? Bunu artıq zaman göstərəcək...

Жаз ортасының қоңыр кеші. Ұлытаудыңбөктерінде кештің қоңыр салқын желі еседі. Күн батып, ымырт жабылып барады. Күнбатысты қалың қара бұлт басқан, айналада күңгірт тартқан төбелер қоңырқай тартып, түн тыныштығына қарай бойсұнған сияқты. Сондай жүдеп сарылған төбелердің арасымен үш салт атты келе жатыр еді. Бұлардың беті – қалың таудың іші. Күнбатыста алыста жауын бар еді. Сол алыста күн күркіреп жатты. Анда-санда көкжиектің тұсында күн жарқылдап тұр. Бұлт қалың, жарқылдағы күшті еді. Қарабарқын тартып қараңғылана бастаған аспанда түксиген қатал қабақ, құлазып жүдеген иесіздік білінгендей. Үлкен жарықтың өшер алдында бір сөніп, бір лап етіп жанғанындай, күнбатыста жарқ еткен нажағай жарығымен күңгірт даланы әлде неге үміттендіріп тұрған сияқты. Тау бөктеріндегі қоңыр жел ақырындап бұралып соғып, салбыраған шерлі күйді қозғағандай болады. Табиғат салқын түсте болса да, сұлу тілді сүйгендей, іздегендей еді. Мәңгі мұңлы шермен үзіліп-үзіліп соққан желмен бірге жүректі ақырын-ақырын шымшығандай еді. Сол кезде иесіздікте жүдеу тартып, ұйқыға батып бара жатқан даланы әнші жігіттің зар-мұңлы даусы ұзақ толқынды ырғағымен тербеткендей болды. Ән салқын түсті табиғат ортасында желікті қызықты еске түсірмей, ұлы бір сабырды еске түсіргендей. Ән салған жігіттер табиғатпен жалғасатын тіл тапқандай боп, кейде баяулап қоңырлатқан, кейде шырқыраған сұлу әнмен түн құшағына кіріп келе жатты... Бұл мүйнетте адамның әні де алыста күркіреген күндей, үзіліп соққан бөктердің желіндей табиғаттың өзінен шыққан бір қуат сияқты еді. Бойды табиғат қуатындай болып тоңазытып, көңілді жүз толқытатын қуаты бар еді. Ән кейде батқан күн мен бейуаққа қоштастырған үн сияқты.

It was a calm evening in the middle of summer. A cool breeze was blowing along the slopes of Ulytau. The sun had set, dusk was falling. Heavy black clouds covered the west, while the hills all around, dim and fading, seemed to surrender to the stillness of the night. Between those weary, desolate hills, three horsemen were riding. Their path lay deep into the mountains. Far in the west, there was rain. From that distance, thunder rolled. From time to time, lightning flashed on the horizon. The clouds were thick, the flashes fierce. In the darkening sky, where shadows gathered, one could feel a stern, harsh mood, a desolate emptiness. Like a great flame flaring up before dying out, the lightning that split the west for a moment seemed to give the dim steppe a glimmer of hope. The gentle mountain breeze coiled and swirled, as though stirring a sorrowful tune hanging in the air. Though the scene was cool and subdued, it seemed to be searching for a tender, beautiful word. Like an eternal grief, the breeze, breaking off and returning, pierced the heart gently, slowly. At that moment, in the midst of the lonely, fading steppe sinking into sleep, the plaintive, mournful voice of a young singer rose, swaying it with a long, trembling melody. The song, amid the cool-toned nature, did not awaken playful memories but rather recalled a deep, solemn peace. The singing men seemed to have found a language shared with nature itself – sometimes soft and quiet, sometimes soaring and piercing, their beautiful song entered the embrace of the night. In that moment, a human song, like the distant thunder or the breeze sweeping the slopes, felt as though it were born from nature’s own force. It chilled the body as if with nature’s breath, yet stirred the soul with wave after wave of emotion. The song sometimes sounded like a farewell voice to the setting sun and the fading twilight .

Yozning o'rtalarida qorong'u oqshom edi. Ulitau yonbag'irlarida sovuq, qorong'u oqshom shabadasi esardi. Quyosh botib, oqshom yaqinlashib qoldi. Quyosh botishini quyuq qora bulutlar qoplagan, tevarak-atrofdagi qoramtir tepaliklar qo‘ng‘ir tusga kirib, tun sukunatiga taslim bo‘layotgandek edi. Sariq qirlar orasida uch otliq minib ketardi. Ularning yuzlari tog'larning qa'ri edi. Quyosh botganda, uzoqdan yomg'ir yog'di. Olisda momaqaldiroq gumburladi. Vaqti-vaqti bilan ufqda quyosh charaqlab turardi. Bulutlar qalin va yorqinligida kuchli edi. Qorong‘i tusha boshlagan osmonda qo‘pol, ma’yus ko‘rinish, yaqinlashib kelayotgan halokat hissi bordek edi. So‘nib, so‘nib yotgan azim nur kabi quyosh botishining shu’lasi negadir qorong‘u dashtga umid bag‘ishlagandek edi. Tog‘ yonbag‘irlarida sekin-asta esardi, egilganlarni qo‘zg‘aldi, Tabiat sovuq kunlarda bo‘lsa ham, go‘zal tilni sevib, izlayotgandek edi. Mangu g'amgin qo'shiq bilan ora-sira esgan shamol yurakni ohista chimchilagandek edi. O‘shanda yolg‘izlikdan azob chekayotgan, uyqusi ketayotgan dasht xonandaning uzun, to‘lqinli ritmi bilan uzun, ma’yusli ovozidan tebranardi. Qo'shiq, sovuq tabiatning yoqimli eslatmasi sifatida emas, balki katta sabr-toqatni eslatuvchi sifatida. Xonandalar tabiat bilan bog‘langan til topib, go‘zal qo‘shiq bilan goh sekin va ohista, goh shiddat bilan tun quchog‘iga kirib qolgandek tuyulardi... Bu kayfiyatda insonning kuy-qo‘shig‘i olisdagi momaqaldiroq quyoshdek, tog‘lardan oraliq esayotgan shamoldek, tabiatning o‘zidan paydo bo‘lgan kuchdek edi. U tabiatning qudratidek badanni sovutib, yuzni ko‘nglini ko‘taradigan qudratga ega edi. Qo‘shiq ba’zan botayotgan quyosh sadosi va tun bilan vidolashuviga o‘xshardi.

Yaz ortasının dingin bir akşamıydı. Ulıtau’ıneteklerinde, gün batımının serinliğiyle harmanlanmış hafif bir rüzgâr esmekteydi. Ufukta güneş son ışıklarını dağıtarak yavaş yavaş kayboluyor, alacakaranlık sessizce gökyüzünü sarıyordu. Batı yönünü kapkara bulutlar örtmüş, çevredeki tepeler, solgun bir renge bürünüp, sanki yaklaşan geceye boyun eğmiş gibiydi. O yorgun ve suskun tepelerin arasından üç atlı ilerliyordu. Yönleri – dağların koyu ve bilinmez derinliklerine doğruydu. Batı ufkunun ötesinde, uzaklarda bir yağmur vardı. O ufukta gök gürültüsü yankılanıyor, ara sıra şimşekler çakıp gökyüzünü aydınlatıyordu. Bulutlar yoğundu, parıltıları güçlü ve hiddetliydi. Karanlığa bürünmeye başlayan gökyüzünde, asık bir suratın sert kaşları, ıssızlığın ve çaresizliğin terk edilmişliği hissediliyordu sanki. Büyük bir ışığın sönmeden önce titrek bir alev gibi bir an yanıp söndüğü gibi, batıdaki o anlık şimşek parıltısı, solgun bozkırı bilinmez bir umutla aydınlatıyordu. Dağ eteklerinden esen akşam rüzgârı usulca dönerek eser, sarkan kederli bir ezgiyi harekete geçirir gibiydi. Doğa her ne kadar serin tonlara bürünmüş olsa da, sanki güzel bir dili sevmiş, onu aramış gibiydi. O ebedi hüzün, aralıklı esen rüzgârla birlikte, kalbin en derin kıvrımlarına usulca dokunuyor gibiydi. O an, terk edilmişliğin solgunluğuna bürünüp yavaş yavaş uykuya dalan bozkırı, genç bir ozanın kederle yüklü, dalga dalga yayılan sesi nazikçe sarıp sarmalıyordu. Şarkı, serin tonlara gömülmüş tabiatın ortasında, coşkulu bir neşeyi değil, yürekten yükselen eski bir sabrı andırır gibiydi. Şarkı söyleyen gençler, sanki tabiatla birleşen bir dil bulmuş gibi, kimi zaman alçalıp koyulaşan, kimi zaman da coşkun bir güzellikle yükselen o nağmelerle gecenin kucağına doğru ilerliyorlardı… Tam o anda insan sesiyle söylenen şarkı da, uzaklarda gürleyen gök gibi, dağların eteklerinde ara sıra esen rüzgâr gibi, doğanın özünden doğmuş bir enerjiye benziyordu. Şarkının öyle bir gücü vardı ki, doğanın gücü gibi insanın tenini ürperten, ruhunu derinden titreten bir etki yaratıyordu. Zaman zaman, batmakta olan güneşle ve akşamın kederiyle vedalaşan bir ağıt gibi duyuluyordu.

ياز ئوتتۇرىسىنىڭ سالقىن كېچىسى. <MS/>ئۇلىتاۋنىڭ (ئۇلۇغ تاغ) </MS/>باغرىدا كەچكى سالقىن شامال چىقماقتا. كۈن پېتىپ، <FR/>قاراڭغۇ چۈشۈشكە باشلىدى. كۈن پېتىش تەرەپنى قېلىن قارا بۇلۇت باسقان، ئەترەپتىكى تۆپىلەر قۇڭۇرغا ئۆزگىرىپ، كېچىنىڭ جىمجىتلىقىغا بويسۇنغاندەك قىلاتتى. شۇنداق تۆپىلەرنىڭ ئارىسىدا <MS/>ئۈچ ئاتلىق كىسى كېلىۋاتاتتى. بۇلارنىڭ ئالدى – قېلىن تاغنىڭ ئىچى. كۈن پېيىشتا يىراقتا يامغۇر يېغىۋاتاتتى. شۇ يىراقتا ھاۋا گۈلدۈرلەپ تۇراتتى. ئاندا-ساندا ئۇپۇق تەرەپتە چاقماق چېقىۋاتىدۇ. بۇلۇت قېلىن، چاقماق چېقىشى قاتتىق ئىدى. قاراڭغۇلىشىشقا باشلىغان ئاسماندا تۇتۇلغان قاپاق بىلەن ئورالغاندەك، قانداقتۇ بىر ھالاكەت باردەك بىلىنەتتى. چوڭ يورۇقنىڭ ئۆچۈش ئالدىدا بىر ئۆچۈپ، بىر لاپ قىلىپ يانغىنىدەك، كۈن پېتىشتە يارقىراپ چاقماق يورۇقى بىلەن سۈرلۈك دالانى بىر نېمىگە ئۈمىدلەندۈرۈپ تۇرغاندەك قىلىدۇ. <MS/>تاغ باغرىدىكى قۇڭۇر شامال ئاستا-ئاستا ئايلىنىپ، مۇڭلۇق كۈينى قوزغىغاندەك قىلدى. تەبىئەت سالقىن رەڭدە بولسىمۇ، گۈزەللىك تىلىنى سەزگەندەك، ئىزدگەندەك قىلتتى. مەڭگۈلۈك مۇڭلۇق ئاھاڭ بىلەن ئۈزۈلۈپ-ئۈزۈلۈپ چىققان شامال بىلەن بىللە <FR/>يۈرەكنى ئاستا-ئاستا چىمدىغاندەك بولاتتى. شۇ چاغدا باياۋاندا ئۇيقۇغا كېتىپ بارغان دالانى ناخشىچى يىگىتنىڭ مۇڭلۇق ئاۋازى ئۇزاق دولقۇنلۇق ئاھاڭى بىلەن تەۋرەتكەندەك بولدى. ناخشا سالقىن رەڭلىك تەبىئەت ئوتتۇرىسىدا ھەۋەسلەندۈرەرلىك بىر خاتىرىنى ئەمەس، بەلكى بىر ئۇلۇغ سەۋىرلىكنى ئەسكە چۈشۈرگەندەك. ناخشا ئېيتىپ كېلىۋاتقان يىگىتلەر تەبىئەت بىلەن داۋاملاشقان ھالدا تىل تېپىشقاندەك بولۇپ، بەزىدە ئاستا سوزۇپ، بەزىدە يارقىن شوخ ناخشىسى بىلەن كېچە قۇچىقىغا كىرىپ كېلىۋاتاتتى... بۇ <MS/>حالەتتە ئادەمنىڭ ناخشىسىمۇ يىراقتا گۈلدۈرلىگەن ھاۋا رايىدەك، ئۈزۈلۈپ چىققان شامالدەك تەبىئەتنىڭ ئۆزىدىن چىققان بىر كۈچ ئوخشاش ئىدى. تەننى تەبىئەت كۈچىدەك مۇزلىتىپ، كۆڭلۈلۈك چىراينى تەۋرىتىەرلىك كۈچى بار ئىدى. ناخشا بەزىدە پېتىۋاتقان قۇياش بىلەن <MS/>شام ۋاقتىنى خوشلاشتۇرغان ئاۋازغا ئوخشايدۇ.

Qaranlıq, yay ortası axşamı. Uludağın yamaclarında sərin, qaranlıq axşam küləyi əsir. Günəş batır, toran düşür. Gün batımı qalın qara buludlarla örtülmüş və ətrafdakı qaranlıq təpələr sanki qaralmış və gecənin səssizliyinə təslim olmuşlar. Üç atlı sarı təpələrin arasında gəzirdi. Onların istiqaməti sıx bir dağın içi idi. Uzaqda gün batımında yağış yağır, ildırım guruldayırdı. Günəş üfüqdə arabir parlayırdı. Buludlar qalın idi və parıltı güclü idi. Qaranlıqlaşmağa başlayan səma sanki sərt bir kölgə ilə örtülmüş, yaxınlaşan qiyamət hissi oyandırırdı. Böyük bir işıq sönmədən əvvəl yanıb-söndüyü kimi, qürub işığı da qaranlıq çöllərə bir növ ümid gətirirdi. Dağ yamaclarında əsən meh yavaş-yavaş fırlanır, sallanan budaqları tərpədirdi. Təbiət soyuq gündə olsa da, sanki gözəl bir dil sevir, axtarırdı. Əbədi qəmli poeziya ilə ara-sıra əsən küləklə sanki ürəyini zərifcə çimdikləyirdi. Bu zaman xarabalıqdan bərbad halda yuxuya gedən çöl uzun, dalğalı ritmi ilə gənc müğənninin həzin kədərli səsi ilə sanki lərzəyə gəldi. Sanki mahnı soyuq, rəngarəng təbiət arasında səyahətin xoş xatirəsini deyil, böyük səbri xatırladırdı. Oxuyan gənclər sanki gah yavaş-yavaş, gah da yüksək səslə təbiətlə bağlı dil tapıb, gözəl mahnılarla gecənin qoynuya girmişdilər... Bu məqamda insan nəğməsi uzaqdan gurultulu Günəş kimi, dağlardan əsən külək kimi, təbiətin özündən gələn bir qüvvə kimi idi. Təbiətin gücü kimi bədəni sərinləmək və üzü şad etmək gücünə sahib idi. Mahnı bəzən batan günəşin səsinə, küləyin vidalaşma səsinə bənzəyirdi.

Бұл жігіттер иесіз таудың ішімен түнде жүріп өтпек болып, тау сыртындағы елдібетіне алып, жалғыз аяқ жолмен түн қатып келе жатыр еді. Осы кезде осы таудың сыртында жігіттер келе жатқан жақты бетіне алып, жалғыз жаяу бала келе жатты. Жол үстінде ымырт жабылып, қас қарайған шақта жалғыз келе жатқан баланың ойында үлкен мұң, қабағында қалың қайғы бар.

These young men were traveling through the deserted mountains at night, heading toward the villages beyond, following a narrow trail that wound across the slopes. At the same time, from the opposite side of the same mountain, a lone boy was walking in their direction. As dusk deepened and darkness set in, the boy walked alone, his face heavy with sorrow, his brow shadowed by grief.

Bu yigitlar odamsiz tog‘ ichidan kechasi o‘tib ketmoqchi bo‘lib, tog‘ ortidagi qishloqni mo‘ljal qilib, tor so‘qmoq yo‘l bo‘ylab tun bo‘yi yo‘l bosib kelayotgan edilar. Shu paytda tog‘ning narigi tomonida ham, yigitlar kelayotgan tomonni mo‘ljal qilib, yolg‘iz bir bola piyoda kelayotgan edi. Yo‘lda shom tushib, qorong‘ilik quyuqlasha boshlagan paytda, yolg‘iz ketayotgan bolaning qalbida katta bir g‘am, chehrasida esa chuqur qayg‘u bor edi.

Gençler, sahipsiz dağların derinliklerinden geceyi yara yara geçerek, öte yandaki yurtlara ulaşmak umuduyla, daracık bir patikadan sessizce yol alıyordu. O an, dağın öte yamacında, gençlerin geldiği yöne doğru, yalnız bir çocuk geliyordu. Gün kararıp geceye dönmüş, yol ıssızlığa bürünmüştü. O yalnız yürüyen çocuğun içinde büyüyen bir hüzün vardı, kaşlarında ise susturulmuş bir acının gölgesi…

بۇ يىگىتلەر باياۋان تاغنىڭ ئىچى بىلەن كېچىدە مېڭىپ ئۆتمەكچى بولۇپ، تاغ سىرتىدىكى <MS/>ماكاننى <MS/>ئالدىغا ئېلىپ ،<FR/>يالغۇز ئاياغ يول بىلەن توختىماي كېلىۋاتاتتى. مۇشۇ چاغدا مۇشۇ تاغنىڭ سىرتىدا يىگىتلەر كېلىۋاتقان <FR/>تەرەپكە قاراپ يالغۇز بالا پىيادە كېلىۋاتاتتى. يول ئۈستىدە <FR/>ئۇپۇق يېپىلىپ، <FR/>قاراڭغۇ چۈشگەن ۋاقىتتا يالغۇز كېلىۋاتقان بالىنىڭ ئويىدا چوڭ بىر دەرت، <FR/>قاپىقىدا قېلىن قايغۇ بار.

Bu uşaqlar gecələr dağdan o tərəfə çöllərə baxaraq kimsəsiz bir dağ keçməyə çalışırdılar və bütün gecəni təkbaşına gəzirdilər. Bu zaman dağın o biri tərəfində uşaqların getdiyi səmtə baxan tənha bir oğlan gedirdi. Qaranlıq çökdükcə, yol qaraldıqca təkbaşına gəzən uşağın beynində dərin bir kədər, üzündə ağır qayğı vardı.

Табиғат балаға қатал, суық көрінеді. Жан-жақта жүдеу тартып, жұмырланған боз төбелер қайғылы сырымен, дүние шерімен сазарғандай. Бетіндегі ақ көде, сары селеуді сүйретіліп, сумаңдап соққан түн желі желпи қозғап сілкінтіп тұр. Қарауытқан көлеңкелі сайлар қара түннің қараңғы сырын бауырына жиып, әлденеге сақтап тұрғандай болады. Белгісіз тұңғиық жүрегін жаныштады. Әрі салқын, әрі қорқынышты күйді есіне түсіргендей болады. Жүрегін қорқыныш басып, жалғыздық жеп келе жатқан баланы не бастап келеді? Жеті түнде айдап шыққан айдаушы кім? Айдаушы сол баланың тағдыры еді.

To him, nature seemed harsh and cold. All around, the rounded, weary hills loomed, burdened with a mournful secret, weighed down by the sorrows of the world. The pale feather grass and yellow wheatgrass along the path swayed restlessly as the night wind dragged across them. The shadowy ravines gathered the dark mysteries of the night into their depths, as though hiding something unknown. That vague abyss crushed the boy’s heart, evoking both chill and dread. Fear pressed on him, loneliness consumed him – yet what was leading this boy forward? Who was driving him on through the black of night? The driver was none other than his own fate.

Tabiat bolaga qattiq va sovuq ko'rinadi. Atrofdagi bo‘z qir-adirlar g‘amgin bir sir bilan qoplangan, go‘yo olam parchalanib ketayotgandek. Yuzadagi oppoq ko'da, sarg‘ish kovil sudralib, tungi shamol esa ularni tebratadi. Qorong‘i, soyali jarlar qorong‘u tunning qorong‘u sirini bag‘riga yig‘ib, nimagadir saqlayotgandek. Noma’lum tubsizlik uning yuragini ezadi. Bu unga sovuq va dahshatli holatni eslatganga o'xshaydi. Yuragida qo'rquv va yolg'izlik bilan yurgan bolani nima undayapti? Uni yetti kecha haydagan haydovchi kim? Haydovchi o'sha bolaning taqdiri edi.

Doğa, çocuğa sert ve soğuk görünüyordu. Çevresini saran solgun, boz tepeler, sanki içine gömdükleri hüzünle, dünyanın yükünü taşıyor gibi kaskatı kesilmişti. Solgun yaban otlarıyla sararmış bozkır otlarını savuran gece rüzgârı, toprağın yüzeyini hırçınca titretiyordu. Karanlıkla örtülmüş vadiler ise gecenin sırlarını bağrına gizlemiş, sessizce bir şeyleri saklıyormuş gibiydi. Bilinmez bir karanlık yüreğini acımasızca ezdi. Hem soğuk, hem de korkutucu bir hâl yeniden zihninde canlanıyordu. Yüreğini korku sarmış, yalnızlıkla içten içe tükenen bu çocuğu böylesi bir gecede yola çıkaran neydi? Gece yarısında onu sürükleyen kimdi? Onun sessiz ve kararlı kaderiydi.

تەبىئەت بالىغا ئاچچىقى يامان، سوغاق كۆرۈنەتتى. ئەترەپتىكى <MS/>بوز تۆپىلەر قايغۇلۇق سىرى بىلەن دۇنيا ئاھانى بىلەن توختاپ قالغاندەك قىلىدى. ئۇنىڭ ئۈستىدىكى ئاپپاق <MS/>كۈدە، سېرىق <MS/>شال ئۇنى ئۇرۇپ چىققان كېچە شامىلى قوزغاپ، سىلكىندۈرۈپ تۇرىدۇ. قاراڭغۇلىغان كۆلەڭكىلىك <MS/>سايلار قارا كېچىنىڭ قاراڭغۇ سىرىنى باغرىغا يىغىپ، بىر نەرسە ئۈچۈن ساقلاپ تۇرغاندەك قىلىدۇ. بەلگۈسىز چوڭقۇر <FR/>دىلىنى ئېزىپ تاشلىدى. ھەم سالقىن، ھەم قورقۇنچلۇق سېزمنى ئېسىغا چۈشەرگەندەك قىلدى. يۈرىكىنى قورقۇنچ بېسىپ، يالغۇزلۇق بېسىپ كېلىۋاتقان بالىنى نېمە باشلاپ كېلىۋاتىدۇ؟ يېرىم كېچىدە ھايداپ چىققان كىم؟ ھايداپ چىققان — شۇ بالىنىڭ تەقدىرى ئىدى.

Təbiət uşağa sərt və soyuq görünür. Ətrafa səpələnmiş boz təpələr sanki bir kədərli sirrlə örtülmüşdü, sanki dünya dağılırdı. Üzlərindəki ağ qar, sarı qar küləkləri dumanlı gecə küləyi ilə sürünür və sarsılır. Qaranlıq, kölgəli yarğanlar sanki qaranlıq gecənin qaranlıq sirlərini qucağında saxlayır, sanki nədənsə onu qoruyurlar. Naməlum uçurum onun ürəyini sıxırdı. Deyəsən, soyuq, dəhşətli bir vəziyyəti xatırladır. Ürəyi qorxu və tənhalıqla dolu olan oğlanı nə sürükləyir? Yeddi gecə maşın sürən sürücü kim idi? Sürücü həmin uşağın taleyi idi.

Он жасар Қасымның бұдан бір жыл бұрын кәрі анасы өліп еді. Одан жарты жыл бұрын өзі туған әке-шешесі өлген... Өз әке-шешесі өлгенде Қасымның сүйеніші болып қалған кәрі әжесі бар еді. Қасымның кішкентай әлсіз басы тағдырдың бұның басына келерлік барлық соққысын түгелімен көріп шыққан. Алдыңғы өлімнен кейін жарты жыл өткенде кәрі әжесі өліп еді. Бұрынғы бала – бұрын еркелікпен жылайтын Қасым әжесі өлген күні шын қайғымен жылап еді. Басына аспан құлағандай уайымды сол күні көріп еді.

Ten-year-old Qasym had lost his aged grandmother just a year earlier. Six months before that, his own parents had died… When his parents passed, it was his grandmother who had remained his only support. Upon his small, frail shoulders, fate had already laid all its blows. And six months after the first death, his grandmother, too, was gone. In earlier days, Qasym was still a child who wept from spoiled petulance. But on the day his grandmother died, he wept with true grief. That day, he felt as though the sky itself had collapsed upon him.

O‘n yoshli Qosimning keksa onasi bundan bir yil avval vafot etgan edi. Bundan olti oy oldin o‘z ota-onasi vafot etgan edi... Qosimning ota-onasi vafot etganida unga tayanchi bo‘lgan keksa buvisi bor edi. Qosimning kichkina, zaif boshi taqdirning unga qanday zarba berishi mumkinligini ko‘rgan edi. Oldingi o'limdan olti oy o'tgach, uning keksa buvisi vafot etdi. O‘ynab yig‘layotgan Qosim buvisi vafot etgan kuni chinakam g‘amgin yig‘lagan edi. Go‘yo boshiga osmon qulagandek tashvishni o‘sha kuni ko‘rgan edi.

On yaşındaki Kasım, bir yıl önce yaşlı ninesini kaybetmişti. Ondan önce, kendi öz anne babası hayata veda etmişti…Anne babası vefat ettiğinde, Kasım’ın tutunduğu tek dal yaşlı ninesiydi. Kasım’ın narin, küçücük bedeni, kaderin yükleyebileceği bütün acıları sessizce göğüslemişti. Önceki acının üzerinden henüz yarım yıl geçmişti ki, Kasım yaşlı ninesini de kaybetmişti. Daha önce sadece şımarıklıkla gözyaşı döken Kasım, ninesini kaybedince ilk kez gerçek bir hüzünle ağlamıştı. O gün, sanki bütün dünya onun üstüne çökmüş gibi, tarifsiz bir kederin içine düşmüştü.

ئون ياشلىق قاسىمنىڭ بۇنىڭدىن بىر يىل بۇرۇن <MS/>قېرى مومىسى ۋەپات بولغان ئىدى. ئۇنىڭدىن يېرىم يىل بۇرۇن، ئۆز <MS/>ئاتا-ئانىسى قايىتىش بولدى… <MS/>ئۆز ئاتا-ئانىسى ئۆلگەندە تىرىگى بولۇپ <MS/>قېرى مومىسى بار ئىدى. قاسىمنىڭ كىچىككىنە ئاجىز بېشى تەقدىرنىڭ بۇنىڭ بېشىغا كىلەر بارلىق تايىغىنى تۈگەل كۆرگەن. ئالدىنقى <MS/>ئۆلۈمدىن كېيىن يېرىم يىل ئۆتكەندە <MS/>قېرى مومىسى قايىتىش بولغان ئىدى. بۇرۇنقى بالا — بۇرۇن ئەركىلىگى بىلەن يىغلايدىغان قاسىم، <MS/>مومىسى قايىتىش بولغان كۈنى چىن دىلى بىلەن قايغۇرۇپ يىغلىدى. </FR/>بېشىغا ئاسمان يىقىلىپ چۈشكەندەك ۋايىمنى شۇ كۈنى كۆرگەن ئىدى.

On yaşlı Qasımın nənəsi bir il əvvəl vəfat etmişdi. Bundan altı ay əvvəl öz ata-anası vəfat etmişdi... Qasımın öz ata-anası öləndə ona dayaq olmuş qoca nənəsi var idi. Qasımın balaca, zəif başı taleyin ona vura biləcəyi bütün zərbələri görmüşdü. Əvvəlki ölümdən altı ay sonra onun qoca nənəsi vəfat etmişdi. Oynayıb ağlayan Qasım nənəsi ölən gün əsl kədərlə ağlamışdı. Həmin gün o, elə bil göy üzü onun üstünə düşmüşdü.

Жақын, жанашыртуысқаны жоқ болса да, маңайындағы еләжесінің өлігін үйден алып шығарда, кішкентай Қасым үлкейген кексе кісі айтатын зардың бәрін айтып, шешесінің үстіне жығылып, айрылғысы келмей құшақтап:

Though he had no close kin left, when the villagers came to carry his grandmother’s body from the house, little Qasym cried out like a grown mourner, falling upon her, clinging to her body as if unwilling to let go:

Yaqin, rahm-shafqatli qarindoshlari bo‘lmasa ham, elbuvisining jasadini uydan olib chiqib ketayotganda, ulg‘aygan jajji Qosim chol aytadigan hamma nolalarni aytib, onasiga yiqilib, uni mahkam bag‘riga bosib, dedi:

Etrafında bir tek candan yakını bile olmasa da, yaşlı ninesinin naaşı evden çıkarılacağı sırada, küçük Kasım, yılların acısını sırtlamış büyükler gibi feryat ederek, kimsesizliğin en derin yerinden kopan ağıtlarla inlemişti. Annesi yerine koyduğu ninesinin üzerine kapanmış, ayrılmak istemeyip sımsıkı sarılmıştı:

<MS/>يېقىن، <MS/>جانكۆيەر <MS/>تۇققانلىرى يوق بولسىمۇ، قېشىدىكى <MS/>يۇرت <MS/>مومىسىنىڭ <MS/>جەسىدىنى ئۆيدىن ئېلىپ چىققاندا، كىچىككىنە قاسىم <MS/>چوڭ كىشى ئېيتىدىغان <MS/>يىغا-زارىنى ئېيتىپ، مومىسىنىڭ ئۈستىگە يىقىلىپ، ئايرىلغىسى كەلمەي قۇچاقلاپ:

Yaxın, mərhəmətli qohum-əqrəbası olmasa da, nənəsinin cənazəsi evdən çıxarılarkən, böyüyən balaca Qasım qocanın deyəcəyi bütün mərsiyələri dilinə gətirdi, anasının üstünə yıxıldı, onu bərk-bərk qucaqladı və dedi:

– Әжетай, мені кімге тастап кеттің?! Мені неге ала кетпедің, менің қаңғып қалғаным ба? Менің шынымен сорлы, шынымен жетім болғаным ба? – деп зарлағанда, елдіңсай-сүйегін босатып, кәрі-жастың жүрегін еріткен болатын.

– Grandma! To whom have you left me? Why didn’t you take me with you? Am I truly abandoned now? Am I truly a wretch, truly an orphan? His lament loosened the hearts of all who heard it, bringing tears to the eyes of both the old and the young.

- Buvijon, meni kimga tashlab ketding?! Nega meni o‘zing bilan olib ketmading, men endi darbadarmanmi? Men rostdan ham sho‘r, rostdan ham yetim bo'lganimmi? - deb zorlanib yig‘laganida, bu holat butun elningsuyak-suyagini bo‘shashtirib, keksayu yoshning yuragini eritib yuborgandi.

“Nineciğim! Beni neden bıraktın? Neden beni de yanında götürmedin? Ben şimdi kimsesiz, sahipsiz mi kaldım?” Ben şimdi gerçekten talihsiz bir çocuk muyum, yetim mi kaldım?” diye inlediğinde, o yanık ses öyle bir yankılandı ki dinleyenlerin kemiklerini sızlatmış, genç yaşlı demeden herkesin yüreğini eritmişti.

<MS/>مومام مېنىڭ، مېنى كىمگە تاشلاپ كەتتىڭ؟ مېنى نېمىشقا ئېلىپ كەتمىدىڭ، مېنىڭ سەرگەردان بولۇپ قالغىنىممۇ؟ مېنىڭ راستلا بەخىتسىز، راستلا <MS/>يېتىم قالغىنىممۇ؟ – دەپ زارلىغاندا،<MS/>يۇرتنىڭ <MS/>كۆڭلىنى بىئارام قىلىپ، ياش-قېرىنىڭ <FR/>يۈرىكىنى ئەزگەن ئىدى.

“Nənə, məni kiminlə qoyub getdin?! Niyə məni qəbul etmədin? Yorulduğum üçünmü? Doğrudan da bədbəxt, doğrudan da yetim olduğum üçünmi?” deyə ağlayır, çevrədəkilərin qəlbini titrədir, qocanın-kiçinin qəlbini əridirdi.

Қасымға өзге өліктің бәрінен әжесінің өлігі батып еді. Әжесідемі үзілгенмүйнетіне шейін қарсы алдында, аяқ жағына Қасымды отырғызып қойып, содан көзін алмай жатып үзілген. Кәрі кеудесіненжаны шыққанша, Қасымға ендігі қайғының қаншалық ауыр болатынын біліп, бұның сорлы болған пішінін көруге өзінің көзі шыдамай, есіркеп, барлық күшін жиып, езу тартып күлген сияқтанып жатып еді. Сонда өмірді тілесе – Қасым ержеткенше деп тілеген. «Құлынымның бұғанасы қатқанша, рақым ет. Сорлы қылып қақсатпа, зарлатпа, көрде мені күңірентпе!» – деп тілеп еді.

Of all the deaths, it was his grandmother’s that struck Qasym the hardest. Until her very last breath, she had him seated at her feet, never taking her eyes off him, and so she passed away. With the last of her strength, she seemed to force a faint smile, as if to shield him from the full weight of the grief she knew would fall upon him once she was gone. In her final moments, her heart ached at the sight of his wretched fate. When she prayed for life, she prayed only to live until Qasym grew up. “Let me live until my dear boy’s bones are strong. Do not leave him miserable, do not let him languish in sorrow, do not make him weep, do not let him grieve for me in the grave,” she had whispered.

Qosim uchun boshqa barcha o‘liklardan ko‘ra buvisining o‘limi og‘irroq edi. Buvisi oxirgi nafasigacha Qosimni ro‘parasida, uning oyoq tomoniga o‘tqazib qo‘yib, ko‘zini uzmay yotib jon bergan edi. U qarigan tanasidanjon chiqib ketayotgan paytgacha ham Qosimga bundan keyingi qayg‘ular qanchalik og‘ir bo‘lishini bilgandek, uning sho‘rli holatiga ko‘zi chidamay, mehr bilan so‘nggi bor jilmaygandek bo‘lgan edi. O‘sha paytda u umrini tilagan bo‘lsa, faqat Qosim katta bo‘lib yetguncha yashashni tilagan edi. “Qalbimning bolasi ulg‘ayib, mustahkam bo‘lguncha rahm qilgin, uni azobga solma, qiynamagil, meni qabrimda ham zorlantirma!” deb iltijo qilgan edi.

Kasım’a, bütün ölümlerden çok ninesinin ölümü dokunmuştu. Yaşlı kadın, canı çıkana dek gözlerini ondan ayırmamış, ayak ucunda oturan küçük torununa bakarak sessizce hayata gözlerini yummuştu. Yaşlı kadının canı çıkana kadar içini en çok yakan şey, Kasım’ın bundan sonra çekeceği acıların ne denli ağır olacağını bilmesiydi. Zavallı torunun yazgısını düşünmeye gönlü dayanmadı. Bütün gücünü toplayarak, son nefesinde ona umut verecekmişçesine hafifçe gülümsedi. O, yaşamayı dilediyse yalnızca Kasım büyüsün diyeydi.“Yarabbim, yavrum dimdik durana dek bana ömür ver. Onu yazgısına küstürme, gözyaşıyla inletme…Mezarda da beni inletecek kadar acı verme ona!” diye dua etmişti.

قاسىمغا باشقا <MS/>ئۆلۈمنىڭ بارلىقىدىن <MS/>مومىسىنىڭ ئۆلۈمى قاتتىق ئېغىر كەلدی. <MS/>مومىسى <MS/>ئاخىرقى دېمى چىققۇچە دەل ئالدىدا، ئاياغ تەرىپىگە قاسىمنى ئولتۇرغۇزۇپ قويۇپ، شۇنىڭدىن كۆزىنى ئالماي، يىتىپ ئۈزۈلدى. <MS/>قېرى كۆكسىدىن <MS/>جېنى چىققۇچە، قاسىمغا ئەمدىكى غەم-قايغۇنىڭ قانچىلىك ئېغىر بولىدىغانلىقىنى بىلىپ، ئۇنىڭ بېچارە بولغان قىيپىتىنى كۆرۈشكە كۆزى چىداماي، ئىچى كۆيۈپ، بار كۈچىنى يىغىپ، مىيىغىدا كۈلگەنگە ئوخشىتىپ ياتتى. شۇ ۋاقىتتا ھاياتنى سورىسا – قاسىم چوڭ بولغىچە دەپ سوراتتى. «بالامنىڭ <FR/>پۇتىغا تۇرۇپ ئالغىچە ماڭا <MS/>رەخىم قىلغىن. بېچارە قىلىپ قاخشاتما، زارلاتما، مېنى <MS/>قەبىردە نالە قىلدۇرما!» – دەپ تىلىگەن ئىدى.

Qasım nənəsinin cənazəsindən daha çox təsirlənmişdi. Kürəyi üstə uzanmış nənəsi Qasımı ayaqlarının dibində oturtdurmuş, nəfəsi kəsilmiş məqamına qədər gözünü ondan çəkməmişdi. Qoca sinəsindən canı çıxana qədər, Qasım üçün kədərin nə qədər ağır olacağını bildiyindən, onun faciəvi formasına dözə bilməyib, bütün gücünü toplayıb özünü gülməyə məcbur etmiş kimi orada uzanmışdı. Orada ömür dilədisə, Qasım həddi-büluğa çatana qədər davam etməsini dilədi. “Oğlumun sümükləri sərtləşməmiş, mənə rəhm et. Onu ağlatma, ah çəkdirmə, qəbirdə məni inildətmə!” deyə dua etmişdi.