Корпустан іздеу

Әжесі осы тілектің үстінде өліп еді. Қасым сол күнгі жылауынан бастап, үлкен кісідей қайғыға, қаралы күйге түсті. Шешесін жоқтап жылағанда, елжіреп сүйген атасы, өз әке-шешесі түгелімен көз алдына келіп елестеп, кешегі жылы ұяны көз алдына әкеп тұрғандай болушы еді. Қасым бәрінің де атын атап шақырып, кішкене ақ таяққа сүйеніп тұрып, жалғыз өзі оңашаға кетіп, зарланып жылаушы еді.

She died with that prayer upon her lips. From the day of her funeral, Qasym sank into grief like an old man, bearing sorrow beyond his years. When he wept for his grandmother, before his eyes would appear the beloved image of his grandfather , of his parents–his whole family–bringing back the warmth of the home he once had. Qasym would call each of their names aloud, then retreat alone, leaning on a small white stick, crying out his grief in solitude.

Buvisi shu tilak paytida vafot etgan edi. Qosim o‘sha kundagi yig‘idan boshlab, katta odamdek g‘amga, motamli holatga tushib qoldi. Onasini sog‘inib yig‘laganida, mehr bilan erkalagan bobosi, ota-onasi hammasi ko‘z oldiga kelib, go‘yo kechagi iliq uyini yana ko‘z o‘ngiga keltirgandek bo‘lardi. Qosim ularning hammasini ismini aytib chaqirgandek bo‘lib, kichkina oq tayoqqa suyanib turib, yolg‘iz o‘zi chetga chiqib, zorlanib yig‘lardi.

<MS/>مومىسى مۇشۇ تىلەگىنىڭ ئۈستىدىلا قايىتىش بولدى. قاسىم شۇ كۈندىكى يىغىسىدىن باشلاپ، چوڭ كىشىدەك قايغۇغا، <FR/>قارىلىق ھىس-تۇيغۇغا چۆكۈپ كەتتى <FR/>مومىسىنى يوقلاپ يىغلىغاندا، ئۈزىدىن سۆيىدىغان <MS/>بۇۋىسى، ئۆز <MS/>ئاتا-ئانىسى بارلىقى <FR/>كۆز ئالدىغا كېلىپ، ئالدىنقى ئىللىق ئۇگىسىنى <FR/>كۆز ئالدىغا ئېلىپ كەلگەندەك تۇراتتى. قاسىم ھەممىسىنىڭ <FR/>ئىسمىنى ئاتاپ، كىچىك <MS/>بىر تاياققا يۆلىنىپ تۇرۇپ، يالغۇز ئۆزى ئالايتەن كېتىپ، زارلىنىپ يىغلاتتى.

Nənəsi bu arzu ilə dünyasını dəyişmişdi. Qasım o gün ağladığı andan böyüklər kimi qəm-qüssəyə düşmüşdü. Anası üçün ağlayanda ağlında elə bil ki, bütün valideynləri ilə birlikdə dünənki isti yuvanı xəyal edirdi. Qasım hamını adı ilə çağırar, balaca ağ çubuğa söykənər, tənha bir yerə gedər, acı-acı ağlayardı.

Қасым ұйықтаса, бақытқа жеткендей болып, өзін алдына алып сүйіп уатып, көзін сүртіп жүрген әке-шешелерін көруші еді.

In his dreams, he felt as though he had found happiness: his parents would hold him, kiss him, wipe his tears, and soothe him.

Qosim uxlab qolgach, baxtga yetgandek, o‘pib, ko‘zlarini artib o‘tirgan ota-onasiga qarab qo‘yardi.

Ninesi o duanın ardından vefat etmişti. Kasım, o günkü ağlayışından sonra artık bir çocuk gibi değil, sanki bir yetişkin gibi derin bir yasın, ağır bir kederin içine gömüldü. Ninesini yoklayıp ağladığında, içli bir özlemle sevdiği dedesi, ardından annesiyle babası da birer hayal gibi belirirdi gözlerinde. Hepsi bir araya gelir, sanki o artık geride kalmış, sımsıcak aile ocağı yeniden canlanırmış gibi olurdu. Kasım, hepsinin adını tek tek anarak, elindeki incecik beyaz sopaya yaslanır, bir köşeye çekilir, kimselere duyurmadan yüreğini dağlayan feryatlarla gözyaşı dökerdi.

قاسىم ئۇخلىسا، بەخىتكە يەتكەندەك بولۇپ، ئۆزىنى ئالدىغا ئېلىپ بەزلىتىپ سۆيۈپ، كۆزۈنى سۈرتۈپ تۇرىدىغان <MS/>ئاتا-ئانىسىنى كۆرەتتى.

Qasım yuxuya gedəndə onu öpüb gözlərini silən ata-anasına baxırdı, sanki xoşbəxtlik içində idilər.

Бәрі де – біз тіріліп келдік, енді өлмейміз... Сен қорғансыз емессің, сен жыламайсың, сенің көз жасың бізді қайта алып келді... –деуші еді. Қасым түсінде еркелеп, әжесінің төсін иіскеп: «Мені неге жылаттың?» – деп өкпе айтатын. Ояна келсе – көргені түс болса да, Қасымның көңілі солардың өлгеніне көпке шейін сенбей жүрді. Белгісізден солардан хабар әкелуші бардай, не болмаса біреуі келетіндей, көңіл қиялын сол ой билейді.

“We have returned to life. We will not die again… You are no longer defenseless. You will not weep. Your tears have brought us back to you,” they would say. And in his dream, Qasym would cling to his grandmother’s chest, nuzzle her lovingly, and complain: “Why did you make me cry?”

Barchamiz tirilib keldik, endi o‘lmaymiz... Sen himoyasiz emassan, sen endi yig‘lamaysan, ko‘z yoshing bizni qayta olib keldi... - der edilar. Qosim tushida erkalab, buvisining bag‘rini hidlab, “Meni nega yig‘lattirding?” deb ranjib gapirardi. Uyg‘onib qarasa - ko‘rganlari tush bo‘lsa ham, Qosim uzoq vaqtgacha ularning vafotiga ishonmay yurdi. Go‘yo qayerdandir ular haqida xabar keladigandek yoki ulardan biri qaytib keladigandek, xayoli doim shu o‘y bilan band bo‘lardi.

Kasım ne zaman uyusa, sanki yitirdiği saadete kavuşmuş gibi hissederdi. Düşlerinde, anne babası onu bağırlarına basar, gözlerindeki yaşı siler, sevgiyle sarıp sarmalardı.

بارلىقى – «بىز تىرىلىپ كەلدۇق، ئەمدى ئۆلمەيمىز... سەن قورغانسز ئەمەس، سەن يىغلىمايسەن، سېنىڭ <FR/>كۆز يېشىڭ بىزنى قايتۇرۇپ ئېلىپ كەلدې...» – دەيتتى. قاسىم چۈشىدە ئەركىلەپ، مومىسىنىڭ مەيدىسىنى پۇراپ، «مېنى نېمىشقا يىغلاتتىڭ؟» – دەپ رەنجىشىنى ئېيتاتتى. ئوخۇنۇپ قالغاندا – كۆرگىنى چۈش بولسىمۇ، قاسىمنىڭ كۆڭلى شۇلارنىڭ ئۆلگىنىگە ئۇزاق ۋاقىت ئىشەنمىي يۈردى. نامەلۇم بىر تەرەپتىن ئۇلاردىن خەۋەر ئېلىپ كېلىدىغان بىرى چىقىدىغاندەك، ياكى ئۇلاردىن بىرى كېلىپ قالىدىغاندەك، ئۇنىڭ <FR/>كۆڭۈل-خىيالىنى شۇ ئوي ئىگىلەپ تۇراتتى.

Hamı - biz dirildik, bir daha ölməyəcəyik... Müdafiəsiz deyilsən, ağlamırsan, göz yaşların bizi qaytarıb... - deyərdi. Qasım yuxularında nənəsinin sinəsini sığallayır, iyləyir, gileylənirdi: “Məni niyə ağlatdın?”. Ayılanda gördüyü yuxu olsa da, Qasımın ürəyi uzun müddət onların öldüyünə inana bilmirdi. Sanki naməlum adam onlardan xəbər gətirməyə gəlirdi, ya da kimsə gələcək, bu fikir onun təsəvvürünə hakim kəsiləcəkdi.

Бірақ күндер өтті. Қасым жетім болды. Жетімдік бұған өзін барлық суық пішінінде емін-еркін танытты. Қатал тағдыр мықты қолымен қатты ұстады.

But the days passed. Qasym was an orphan. Orphanhood revealed itself to him in all its cold, merciless shapes. Fate gripped him tightly in its iron hand.

Ammo kunlar o'tdi. Qosim yetim qoldi. Yetimlik o'zining barcha sovuq shakllarida erkin namoyon bo'ldi. Shafqatsiz taqdir uni kuchli qo'li bilan mahkam ushlab oldi.

Hepsi bir ağızdan fısıldar gibiydi: “Biz geri döndük, artık ölmeyeceğiz. Yalnız değilsin, ağlamayacaksın… Senin döktüğün gözyaşları bizi geri getirdi…” Rüyasında ninesine sarılır, göğsünün sıcaklığını içine çeker, ardından kırgın bir fısıltıyla, “Neden beni böyle ağlattın?” diye sorardı. Uyandığında her ne kadar gördüğü sadece bir rüya olsa da, Kasım uzun süre onların ölümüne yüreğiyle inanamadı. Sanki uzaklardan, bilinmeyen bir yerden biri çıkıp gelecek, onlardan bir haber getirecekmiş gibi. Ya da içlerinden biri bir anda karşısına dikilecekmiş gibi… Kalbini bu hayal uzun süre bırakmazdı.

بىراق كۈنلەر ئۆتتى. قاسىم <MS/>يېتىم بولدى. <MS/>يېتىملىق بۇنىڭغا ئۆزىنى بارلىق سوغاقچىلىقتا كۆرسەتتى. ئېغىر تەقدىر قاتتىق قولى بىلەن تۇتۇپ ئالدى.

Amma günlər keçdi. Qasım yetim qaldı. Yetimlik özünü bütün soyuq formalarında sərbəst şəkildə büruzə verdi. Qəddar tale onu güclü əli ilə bərk-bərk tutdu.

Күннен-күнге өткен сайын әжесі келмейтін болып, алыстай бастады. Оның бейітіҰлытаудыңбөктерінде алыста қалды. Ауыл тау асып көшіп кетті. Әжесі тірі болған күн Қасымның көңілінен сұлу сағымдай, жазғытұрғы мамық түсті бұлттай болып, қайта оралмастай боп жоғала бастады. Әжесінің мұны уатып айтатын ертегісі, кешкі мезгілде алдына алып күпісіне орап отырып, тербетіп айтатын сезімді қоңыр әні де жоғалды. Өшті. Қасымның үмітті жарық күні де батты.

Day by day, his grandmother grew more distant, until she no longer returned to him. Her grave remained far away, on the slopes of Ulytau . The village had moved on, over the mountain. The days when she was alive faded from Qasym’s memory like a beautiful mirage, like the soft spring clouds, gone forever. Her tender voice, telling him bedtime tales; her gentle lullabies in the evenings as she wrapped him in her cloak–all of it was gone. Extinguished. Along with it, the bright, hopeful sun of Qasym’s life had set.

Kun sayin o‘tgan sari buvisi endi kelmaydigan bo‘lib, undan tobora uzoqlasha boshladi. Uning qabri Ulitauning yonbag‘irlarida uzoqda qoldi. Qishloq esa tog‘ oshib ko‘chib ketdi. Buvisi tirik bo‘lgan kunlar Qosimning ko‘z o‘ngida go‘zal sarobdek, bahorgi mayin bulutdek bo‘lib, qaytib kelmasdek yo‘qola boshladi. Buvisining uni ovutib aytgan ertaklari, kechqurun bag‘riga olib kupsiga o‘rab, allalab aytadigan mayin qo‘shiqlari ham yo‘qoldi. Hammasi o‘chdi. Qosimning umidli yorug‘ kunlari ham botdi.

Zaman aktı, günler birbiri ardına geçti. Yetimlik, bütün soğuk yüzünü ona tereddütsüzce gösterdi. Kader, merhamet nedir bilmeyen sert eliyle onu sıkıca yakaladı.

كۈندىن-كۈنگە ۋاقىت ئۆتكەنسېرى، <MS/>مومىسى كەلمەيدىغان بولۇپ، يىراقلاشقا باشلىدى. ئۇنىڭ <MS/>قەبرى<MS/> ئۇلىتاۋنىڭ<MS/> <MS/>باغرىدا يىراقتا قالدى. <MS/>يېزا تاغتىن ئۆتۈپ كۆچۈپ كەتتى. <MS/>مومىسى تىرىك ۋاقتىدىكى كۈن، قاسىمنىڭ كۆڭلىدىن گۈزەل خىيالدەك، باھاردىكى مامۇق رەڭلىك بۇلۇتتەك بولۇپ، قايتىپ كەلمەيدىغاندەك بولۇپ يوقىلىپ باراتتى. <MS/>مومىسىنىڭ بۇنى بەزلىتىپ ئېيتىدىغان چۆچىكى، كەچكى مەزگىل ۋاقتىدا ئالدىغا ئېلىپ <MS/>كۈپىسىگە ئوراپ ئېلىپ، تەۋىتىپ ئېيتىدىغان تۇيغۇلۇق ناخشىسىمۇ يوقالدى، ئۆچتى. قاسىمنىڭ ئۈمىدلىك يورۇق كۈنىمۇ پاتتى.

Günlər keçdikcə nənəsi görünməz olmağa və uzaqlaşmağa başladı. Onun məzarı uzaqda, Uludağın yamaclarında idi. Kənd dağların üstündən köçdü. Nənəsinin sağ olduğu günlər Qasımın ağlından gözəl dumanlı bir gecə kimi, yayda tüklü bulud kimi söndü, yox olmağa başladı, bir daha geri qayıtmadı. Nənəsinin ona danışacağı nağıllar, axşamlar yorğan-döşəyə bürünüb yırğalayaraq oxuduğu sentimental qəhvəyi mahnı da itdi. Soldu. Qasımın ümidli, işıqlı günü də batdı.

Әжесі өткен соң «жақынымын» деп, жаны ашыған ие болып шығып, Иса деген ағайыны Қасымды қолына алды. Қасымның әке-шешесінен отыз шақты қой, он шақты қара қалып еді.

After his grandmother passed away, a relative named Isa, claiming to be “close kin ,” took Qasym under his care. From his parents, Qasym had inherited about thirty sheep and around ten head of cattle.

Buvisi vafot etgach, “men qarindoshman” deb, go‘yoki rahmi kelgan, g‘amxo‘r egadek bo‘lib chiqqan Iso degan qarindoshi Qosimni o‘z qaramog‘iga oldi. Qosimning ota-onasidan qariyb o‘ttizta qo‘y va o‘ncha qoramol qolgan edi.

Ninesi toprağa verildikten sonra, “Ben yakınıyım” diyerek sahip çıkanlardan biri, İsa adında bir akrabasıydı. Kasım’ın anne ve babasından geriye otuz kadar koyunla on civarında büyükbaş kalmıştı.

<MS/>مومىسى قايىتىش بولغاندىن كېيىن <MS/>«يېقىنى مەن» دەپ، ئىچى ئاغرىغان ئىگە بولۇپ چىقىپ، ئىسا دېگەن <MS/>تۇققىنى قاسىمنى <FR/>قول ئاستىغا ئالدى. قاسىمنىڭ <MS/>ئاتا-ئانىسىدىن ئوتتۇزدەك <MS/>قوي، <MS/>ئونچە ئىرى قارا قالغان ئىدى.

Nənəsi rəhmətə gedəndən sonra “qonşunuzam” deyərək mərhəmətli bir sahib çıxıb, Qasımın qardaşı İsanı qucağına aldı. Qasımın ata-anası ona otuza yaxın qoyun və on keçi qoyub getmişdi.

Исаға Қасымның малын берерде жұрт: «Жетімнің малына қиянат қылма! Өзін адам қыл, күт, асыра, жылатпа!» – деп тапсырған болып беріп еді.

When giving the livestock to Isa, the villagers had warned him: “Do not wrongthe orphan’s property! Raise him into a man, take care of him, feed him, do not let him weep!”

Qosimning mol-holini Isoga topshirayotganlarida, odamlar: "Yetimning moliga xiyonat qilma! O‘zini odam qil, parvarishla, boq, yig‘latma!"- deb tayinlagandek bo‘lib topshirishgan edi.

Kasım’ın elindeki miras İsa’ya teslim edilirken, köy halkı ona tembihte bulunmuştu: “Yetimin malına kıyma! Ona sahip çık, adam et, doyur, büyüt, sakın ağlatma!” diyerek emanet etmişlerdi.

ئىساغا قاسىمنىڭ <MS/>مېلىنى بېرىدىغان ۋاقىتتا <MS/>يۇرت: «<MS/>يېتىمنىڭ مېلىغا <FR/>خىيانەت قىلما! ئۆزىنى <FR/>ئادەم قىل، كۈت، باققىن، يىغلاتما!» – دەپ تاپشۇرغان بولۇپ بەرگەن ئىدى.

Qasımın mal-qarasını İsaya verəndə camaat ona tapşırmış kimi verdilər: “Yetim malına zülm etmə! Özünü insan et, bax, böyüt, ağlama!”

Исаның балалары көп, малы жоққа жақын кедей болатын. Ұрысқақ долы қатыны Қадиша мен Иса Қасымды алғашқы қолына кіргізіп алысымен малды өз малындай, өз мүлкіндей баурай бастады.

Isa was a poor man with many children and hardly any livestock of his own. From the moment Isa and his quarrelsome, sharp-tongued wife, Kadisha, took Qasym in, they began treating his livestock as if it were entirely their own property.

Isoning bolalari ko‘p edi, chorvasi esa deyarli yo‘q, kambag‘al odam edi. Uning urishqoq va jizzaki xotini Qadisha bilan Iso Qosimni qo‘llariga olishi bilanoq, uning mol-holini o‘z mollari, o‘z mulklaridek egallay boshlashdi.

İsa yoksuldu, çocukları çoktu, malı yok denecek kadar azdı. Huysuz ve sert karısıHadise’yle birlikte, Kasım’ı yanlarına alır almaz, yetim malını kendi malları gibi sahiplenmişlerdi.

ئىسانىڭ بالىلىرى جىق، <MS/>مېلى يوققا <MS/>دېگىدەك كەمبەغەل ئىدى. ئۇرۇشقاق <MS/>خوتۇنى قادىشا بىلەن ئىسا قاسىمنى دەسلەپ <FR/>قولىغا كىرگۈزۈپ ئېلىشى بىلەنلا، <MS/>مالنى ئۆز مېلىدەك، ئۆز مۈلكىدەك بېقىپ ئالدى.

İsanın çoxlu uşaqları var idi və kasıb idi, demək olar ki, mal-qarası yox idi. Davakar qadın Xədicə və İsa Qasımı öz himayəsinə götürdü və mal-qaranı öz malları kimi saxlamağa başladılar.

Түнде ел жатқанда жетім қозыдай тас бауыр болып қалған Қасым жат ұяда ұйықтай алмай, көрпенің астында үндемей жылап жатқанда, Иса мен Қадишаның әңгімесін есітіп еді. Сонда олар Қасыммен бірге келген малдың санын азсынып, әрқайсысының түсін атап: «Әне бір көк саулық пен қарабас қойдысоғымға жібереміз, қасқа сиырды сатып, үй-ішіне – бала-шағағасаудагерден бұл аламыз», – деп ашыққа салып, кеңесіп жатты.

One night, while the village slept, Qasym, like a lost orphaned lamb, lay awake under his blanket, silently crying. From beneath his covers, he overheard Isa and Kadisha talking. They were openly dissatisfied with the number of animals he had brought, counting them one by one, planning: “We’ll slaughter that blue ewe and the black-headed sheep for meat, and we’ll sell the piebald cow to buy goods from the traderfor the children.”

Kechasi qishloq ahli uxlagan paytda, yetim qo‘zidek bo‘lib qolgan, bag‘ri toshdek qotgan Qosim begona uyada uxlay olmay, ko‘rpa ostida indamay yig‘lab yotganida, Iso bilan Qadishaning gaplarini eshitib qoldi. Ular Qosim bilan birga kelgan mol-holni kam deb hisoblab, har birining rangini aytib: "Ana u ko‘k sovliq bilan qora bosh qo‘yni qishga so‘yishga yuboramiz, qashqa sigirni sotib, uy-ro‘zg‘or va bola-chaqa uchun savdogardan buyumlar olamiz", - deb gapni yashirmay, ochiqchasiga maslahatlashib o‘tirishardi.

Gece herkes derin uykuya dalmıştı. Yetim bir kuzu gibi içine kapanmış, yüreği taş kesilmiş Kasım, kendini ait hissetmediği bu yabancı yuvada bir türlü uyuyamıyor, yorganın altında sessizce, gözyaşlarını kimselere duyurmadan ağlıyordu. İşte tam o sırada, İsa’yla Hadise’nin fısıltı hâlindeki konuşmalarını işitti. O gece, Kasım’la birlikte gelen hayvanların sayısını yetersiz bulan İsa ile Hadise, her birinin rengini tek tek anarak açık açık konuşuyorlardı: “Şu gri renkli koyunla kara başlıyı kurbana ayırırız, alaca ineği de satıp çocuklara, evin ihtiyaçlarına pazardan bir şeyler alırız,” diyerek uzun uzun hesap yapıyorlardı.

كېچىدە <MS/>ئەل،ئۇخلاشقا ياتقاندا <MS/>يېتىم قوزىدەك <MS/>تاش بېغىر بولۇپ قالغان قاسىم <MS/>يات ئۇگىغا ئۇخلىيالماي، يوتقاننىڭ ئاستىدا ئۈنسىز يىغلاپ ياتقاندا، ئىسا بىلەن قادىشانىڭ پارىڭىنى ئاڭلاپ قويدى. شۇندا، بۇلار قاسىم بىلەن بىللە كەلگەن <MS/>مالنىڭ<MS/> سانىنى ئاز كۆرۈپ، ھەر قايسىسىنىڭ رەڭگىنى ئاتاپ: «ئەنە بىر <MS/>كۆك ساغلىق بىلەن <MS/>قارا باش قوينى<MS/> <MS/>سوقۇمغا ئەۋىتىمىز، <MS/>قاشقا كالىنى سېتىپ، ئۆي-ئىچىگە – <MS/>بالا-چاقىغا <MS/>سودىگەردىن يېڭىنى ئالىمىز» – دەپ، <FR/>ئوچۇقلا مەسلىھەتلىشىپ ئولتۇراتتى.

Gecələr el yatanda yetim quzu kimi olmuş Qasım yad yuvada yata bilməyib yorğan altında səssizcə ağlayanda İsa ilə Xədicənin söhbətini eşitdi. Sonra Qasımla gələn heyvanların sayını saydılar, hər birinin rəngini adlandırdılar və açıq-aydın dedilər: “Göy inəyi, qara qoyunu kəsməyə göndərib, inəyi ucuz qiymətə satıb, ailəmizə, uşaqlarımıza tacirdən alacağıq”, deyə açıq şəkildə müzakirə edirdilər.

Қасымның көрпе астында жылап жатып, мұрнын тартып дыбыс бергені де оларды бұрынғы әңгімеден тыйған жоқ еді.

Even the sound of Qasym sniffing and sobbing under his blanket did not stop their talk.

Qosimning ko‘rpa ostida yig‘layotgani, burni bilan shovqin-suron qilgani ham ularni avval bo‘lgan voqeani gapirishga to‘sqinlik qilmasdi.

Kasım, yorganın altında sessizce ağlarken burnunu çekip hafifçe ses verdi. Ama bu inilti ne İsa’yı ne de Hadise’yi durdurdu. Onlar, kaldıkları yerden soğukkanlılıkla konuşmaya devam ettiler.

قاسىمنىڭ يوتقان ئاستىدا يىغلاپ يېتىپ، ھەتىتا بۇرنىنى تارتىپ، ئۈن چىقارغىنى ئۇلارنى بۇرۇنقى پارىڭىدىن توختاتمىدى.

Hətta Qasımın yorğan altında ağlaması, burnu ilə səs-küy salması belə, onların əvvəl baş verənləri danışmasına mane olmurdu.

Қасым осы түннен бастап бар қайғыны ішіне жия бастады. Маңайындағы көрші қатындар, сенімсіз топас шалдар:

From that night onward, Qasym began to gather all his grief into himself. The neighboring women and the thoughtless old men would sometimes say to him:

Qosim shu tundan boshlab barcha g‘am-alamni ichiga yuta boshladi. Atrofidagi qo‘shni ayollar va ishonchsiz, nodon qariyalar esa: .

Kasım, o geceden sonra herşeyi içine atmaya başladı. Komşu kadınlar, aklı kıt ihtiyarlar fırsat buldukça şöyle derdi:

قاسىم مۇشۇ كېچىدىن باشلاپ، <FR/>بار قايغۇنى ئىچىگە يىغىشقا باشلىدى. ئەتراپىدىكى خۇشنا <MS/>ئاياللار، ئىشەشسىز ئاخماق <MS/>قېرىلار:

O gecədən Qasım bütün kədərini içində saxlamağa başladı. Qonşu qadınlar, inamsız qocalar:

– Бала, малыңа ие болуға жарамайсың?.. Әй, сені Иса жейді ғой. Сенің малыңды құртады ғой. Ие бол! – деген сөздерді айтқыштап қоятын.

– Boy, can’t you protect your livestock? Isa will devour everything you have. He will ruin your herd. Take charge!

-O'g'lim, o'z chorvangga egalik qilmadingmi? Eh, Iso seni yeb qo'yadi. Chorvangni yo'q qiladi. Egasi bo'l!" - deb qayta-qayta aytardi.

“Evlat, malına sahip çıkmazsan İsa seni sömürür… Malların da gider. Sahip çık, sahip!” Ama bu sözlerin hiçbiri ona yol göstermiyordu.

بالا، مېلىڭغا ئىگە بولۇشقا يارىمايسەن؟.. ھەي، سېنى ئىسا يەيدىغان بولدى. سېنىڭ مېلىڭنى يوق قىلىدىغان بولدى. ئىگە بول! – دېگەن سۆزلەرنى ئېيتىپ قوياتتى.

“Oğlum, sən öz malına sahib olmağa yaramırsan? Ah, İsa səni yeyəcək. Malını məhv edəcək. Malına sahib çıx!” dönə-dönə deyirdi.

Қасым сөйлеп, орынды сөз айтып жеңе алмайды. Бірақ көңіліне жетімдік, әлсіздік қайғысы зіл қара тастай орнап қалды. Аз заман өткенде бұрынғы толық ажарлы Қасым аппақ болып қуарып жүдеп, ылғи қабағы түйіліп, қайғы сызымен түксиіп алды. Жалғыздық, сорлылық кебін барлық пішінімен білдіретін болып еді.

But Qasym had no words to argue, no strength to win in speech. Instead, the sorrow of his orphanhood and helplessness settled upon him like a heavy black stone. Before long, the once lively, handsome boy turned pale and thin. His face grew drawn, his brow always furrowed, darkened with sorrow. His loneliness and wretchedness revealed themselves in every part of his being.

Qosim gapirib, o‘rinli so‘zlar bilan o‘z haqini himoya qila olmasdi. Ammo uning qalbiga yetimlik va ojizlik dardi go‘yo og‘ir qora toshdek cho‘kib qoldi. Oradan ozgina vaqt o‘tgach, ilgari yuz-ko‘zi ochiq, sog‘lom ko‘ringan Qosim oqarib, so‘lib ketdi. U doimo qovog‘ini solib yuradigan, g‘am-anduh izlari bilan tundlashib qolgan edi. Endi uning butun qiyofasi yolg‘izlik va bechoralikdan darak berib turardi.

Kasım onları susturacak sözü bulamaz, doğruyu söyleyip üstün gelemezdi. Ama içine çöken yetimlik ve çaresizlik acısı, kapkara bir kaya gibi yüreğine yerleşmişti. Eskiden canlı ve dolgun yüzlü olan Kasım, kısa sürede bembeyaz kesildi, zayıflayıp sessizleşti. Kâh çökük bir bakış, kâh çatık kaşlarla, yalnızlığın yükünü her haliyle taşır oldu.

قاسىم سۆزلەپ، ئورۇنلۇق سۆز ئېيتىپ يېڭەلمەيتتى. بىراق كۆڭلىگە <MS/>يىتملىق، ئاجىزلىق قايغۇسى <FR/>ئېغىر قارا تاشتەك ئورناپ قالدى. ئاز <MS/>ۋاقىت ئۆتكەندە، بۇرىنقى تولۇق گۈزەل قاسىم ئاپپاق بولۇپ، تاتىرىپ جۈدەپ، دايىم <FR/>قاپىقى تۈرۈلۈپ، قايغۇ ئىزى بىلەن قاپاقلىنىپ ئالدى. يالغۇزلۇق، بەخىتسىزلىك چاپىنىنى بار شەكلى بىلەن بىلدۈرىدىغان بولۇپ ئىدى.

Qasım nə danışa, nə də düz söz deyə bildi. Amma yetimlik, acizliyin kədəri onun ürəyinə qara daş kimi yerləşdi. Bir müddət sonra bir vaxtlar tamamilə yaraşıqlı olan Qasımın ağappaq rəngi solğunlaşdı və həmişə qaşqabaqlı və kədərli bir ifadə ilə çatılmış qaşları da soldu. Bu, özünü hər cür ifadə edən tənhalığın və kədərin bir forması idi.

Бұрынғы кішкене әлсіз ойымен нобайын сезіп, қорқып күткен суық күн Қасымның басын күннен-күнге суық қолын созып, жақындап келе жатты. Қасымның малы ұстала бастады.

The cold day he had once dimly sensed with his weak child’s mind, the day he had dreaded, came nearer with each passing day. His livestock began to disappear.

Oldinroq o‘zining bolalarcha ojiz tasavvuri bilan taxminiy ko‘rinishini sezib, qo‘rqib kutgan sovuq kun Qosimga tobora yaqinlashib, go‘yo unga sovuq qo‘lini cho‘zib kelayotgandek edi. Endi Qosimning moli ham birma-bir ushlana boshladi.

O küçük, güçsüz yüreğiyle yalnızca uzaktan sezip ürktüğü o karanlık gün, artık adım adım yaklaşmaktaydı. Kaderin soğuk eli, her geçen gün biraz daha Kasım’ın başına dokunuyordu. Malları birer birer elinden gitmeye başladı.

بۇرۇنقى كىچىككنە ئاجىز زېھنى بىلەن ھىس قىلىپ، قورقۇپ كۈتكەن سوغۇق كۈن قاسىمنىڭ بېشىنى كۈندىن-كۈنگە <FR/>سوغۇق قولىنى سوزۇپ، يېقىنلاپ كېلىۋاتاتتى. قاسىمنىڭ <MS/>مېلى تۇتۇلۇشقا باشلىدى.

Əvvəllər kiçik, zəif ağlımla hiss etdiyim, qorxu ilə gözlədiyim soyuq günəş soyuq əlini uzadaraq günü-gündən Qasımın başına yaxınlaşırdı. Qasımın malı azalmağa başlayırdı.

– Мен жетім емес пе? Менің малыма тигенің обал емес пе? – деп жылап айтқан – жұрттан ұғынған сөзі әсер бермейтін болды. Көк саулықтың мойнынан құшақтап жабысқан жолында Иса мен Қадишадан қабат таяқ жеді. Жылаған сайын тамақ бермейтін болды. Алғашқы қайғылы күндегі Қасымның қадірі де ұзақ болған жоқ еді. Екі-үш күннен соң Иса мен Қадишаның сезім дегенді білмейтін – көн болған көңілдері бұрынғы таз қалпына келіп еді.

– Am I not an orphan? Is it not a sin to take what belongs to me?- he cried, repeating the words he had heard from others. But his pleas had no effect. When he clung to the neck of his beloved blue ewe, Isa and Kadisha beat him together. The more he wept, the less food they gave him. The brief compassion Isa and Kadisha had shown him during those first sorrowful days did not last long. After two or three days, their hardened, pitiless hearts returned to their old state.

- Men yetim emasmanmi? Mening molimga tegishing gunoh emasmi? - deb yig‘lab aytgan, odamlardan eshitib olgan shu so‘zlari ham endi ta’sir qilmay qo‘ydi. Qosim Ko‘k sovliqning bo‘ynidan quchoqlab yopishganida, Iso bilan Qadishadan baravar kaltak yedi. Yig‘lagani sayin unga ovqat ham bermaydigan bo‘lishdi. Dastlabki qayg‘uli kunlarda Qosimga nisbatan ko‘rsatilgan ozgina mehr va e’tibor ham uzoqqa cho‘zilmadi. Ikki-uch kundan keyin Iso bilan Qadishaning hissiyot degan narsani bilmaydigan, qotib qolgan ko‘ngillari yana avvalgi holiga qaytdi.

“Ben yetim değil miyim? Malıma dokunmak vicdansızlık değil mi?” diyerek ağlayarak yalvardı, çevreden duyduğu sözlerle kendini savundu ama kimsenin yüreği sızlamadı. Gri koyuna sarıldığı sırada, İsa’yla Hadise'nin tokadıyla savrulup sustu. Her ağladığında aç bırakılır oldu. Kasım’ın o ilk acılı günlerdeki kıymeti çabucak unutuldu. İki üç gün geçmeden, İsa’yla Hadise’nin duygudan nasibini almamış, nasır tutmuş kalpleri yine taş kesildi.

مەن <MS/>يېتىم ئەمەسمۇ؟ مېنىڭ مېلىمغا تەككىنىڭ <MS/>ئۇگال ئەمەسمۇ؟ – دەپ يىغلاپ ئېيتقان – <MS/>يۇرتتىن ئۇققان سۆزى تەسىر قىلمايدىغان بولدى. <MS/>كۆك ساغلىقنىڭ بوينىدىن قۇچاقلاپ يېپىشقان ۋاقتىدا، ئىسا بىلەن قادىشادىن قاتتىق تاياق يېدى. ھەر يىغلىغىنىدا تاماق بەرمەيدىغان بولدى. بېشىدىكى قايغۇلۇق كۈندىكى قاسىمنىڭ قەدرىمۇ ئۇزاق بولغان يېرى يوق. ئىككى-ئۈچ كۈندىن كېيىن، ئىسا بىلەن قادىشانىڭ سېزىم دېگەننى بىلمەيدىغان – توڭ بولغان <FR/>كۆڭۈللىرى بۇرۇنقى قېلپىغا كەلگەن ئىدى.

“Mən yetim deyiləm? Heyvanıma toxunmağınız günah deyilmi?” qışqırdı, camaat tərəfindən başa düşülən sözləri təsirli olmadı. Oğlanın boynundan qucaqladığı inəklə kəndə gedərkən İsa və Xədicə tərəfindən dəfələrlə döyülmüşdü. Hər dəfə ağlayanda ona yemək vermirdilər. Qasımın ilk kədərli günündəki ləyaqəti uzun sürməmişdi. İki-üç gündən sonra İsa və Xədicənin əvvəllər sakit, hisssiz ürəkləri əvvəlki şöhrətinə qayıtdı.

Олардың балалары бірінен-бірі ерке болып шығып, Қасым қағаберісте қалатын болды. Қасымға таласа-тармаса күнкөру керек болды. Мал ұсталғалы басында қайғыртып жылатып, кішкене сорлы жетімнің ішіне у болып жиналып жүрсе де, әр-берден соң ол қайғы бір бөлек қалды. Енді Қасым тамақты да жөндеп іше алмайтын болды. Жыламаса, әке-шешесі бар балалардан кезек тимейді. Оның үстіне олардың ересегінен таяқта жей бастады. Қасымға бұдан соңғы бір қайғы болып – малды қарастыру, қозы бағу шықты. Аздан соң өзге балалар «тілазар, кәпір, бармайды» деген атпен құтылып қалатын болып, Иса мен Қадишаның бейілді қабағына ырза болатын күйге келген Қасым тезек теретін болды. Малдан кешке келіп сүрініп-жығылғанда болмаса Қасымға бостандық, еркіншілік жоқ еді. Кейде Иса өз балаларын: «Олардың малы жоқ, малдың иесі – Қасым» – деп қойып, олардың еріншектігіне өзі құрық беріп, Қасымның бишаралығын ашық арамдықпен қақпай қылып та қояды. Бұл хәлдің барлығы сорлы жетім көңілінде күннен-күнге өткен сайын арылмастай үлкен у болып жиналып жүрді. Қасым енді барлық өзіне қарсы арналған арамдық, өгейлік құлықпен кәпірстан мінезді қабақтан, жарты сөзден ұғатын болды. Тұрған ауылында бір адамнан мейірімді мінез көрмеген соң, ешбір жанмен сөйлеспейді. Күз күніндей жабырқап жүдеп, қабағы қатқан қайғыда. Сырт пішіні момын сияқтанады. Бірақ ішіне ылғи жетімсіреген жалғыздықпен бірге, дүниеге сенімсіздік, ешкімге жуымайтын жатбауырлық нығайып орнай бастады.

Their children turned out spoiled and selfish, while Qasym was left on the sidelines. He had to fight for scraps in order to survive. When the livestock were first taken under Isa’s care, Qasym’s sorrow and tears had poisoned his little heart like venom, but after some time that grief faded into the background. Now he could not even eat properly. Unless he cried, he never got a turn before the children who had parents. On top of that, the older ones began to beat him. Soon, another burden fell on Qasym–watching over the livestock, tending the lambs. Later, while the other children managed to avoid responsibility under the excuse of being “disobedient” or “useless,” Qasym became the one who eagerly tried to please Isa and Kadisha, gathering dung for fuel, grateful for the faintest look of approval. Apart from collapsing from exhaustion after bringing in the flock at dusk, he knew no freedom, no rest. Sometimes Isa, in front of his own children, would say: “These are not your animals. The livestock belongs to Qasym.” But instead of protecting him, Isa used this as a way to indulge his children’s laziness, while openly mocking Qasym’s helplessness. All of this–every cruelty, every act of neglect and exploitation–accumulated in the orphan’s heart day by day like poison that would never leave. Qasym learned to recognize in half a word, in the cold glance of a stepmother’s eyes, every sign of malice and rejection. Since he never experienced kindness from a single soul in the village, he stopped speaking with anyone. His face was clouded with grief, like autumn skies heavy with gloom. Outwardly he looked meek, submissive, but within him grew a hardening loneliness, distrust of the world, and a cold, alienated distance from people.

Ularning bolalari bir-biridan erka bo‘lib o‘sib, Qosim esa doim chetda qoladigan bo‘lib qoldi. Endi u hayot uchun kurashib yashashga majbur edi. Molboqish boshlanganidan beri, uning boshidan qayg‘u arimay, bu bechora yetimning ichiga og‘ir dard bo‘lib yig‘ilib bordi, ammo vaqt o‘tishi bilan bu dard alohida bir holga aylandi. Endi Qosim to‘g‘ri ovqat ham yeya olmaydigan bo‘lib qoldi. Yig‘lamasa, ota-onasi bor bolalardan unga navbat ham tegmasdi. Bundan tashqari, kattaroq bolalardan kaltak ham yey boshladi. Qosim uchun yana bir og‘ir tashvish - molni boqish va qo‘zilarni qarash bo‘lib qoldi. Oradan ko‘p o‘tmay, boshqa bolalar “itoatsiz, kofir, bormaydi” degan gaplar bilan qutulib qoladigan bo‘ldi, Iso va Qadishaning noroziligiga chidagan Qosim esa hatto tezak yig‘ish ishlarini ham qiladigan bo‘ldi. Moldan kechqurun qaytib kelib yiqilib-tushib yurgan damlaridan tashqari Qosim uchun hech qanday erkinlik qolmadi. Ba’zan Iso o‘z bolalariga: “Ularning moli yo‘q, mollarining egasi - Qosim,” deb, ularning dangasaligiga yo‘l ochib berar, Qosimning bechoraligini esa ochiqdan-ochiq adolatsizlik bilan yanada kuchaytirardi. Bu holatlarning hammasi shu bechora yetim qalbida kun sayin bitmas bir og‘riq bo‘lib to‘planib borardi. Qosim endi o‘ziga qilingan barcha adolatsizlik, o‘gaylik va qo‘pol muomalani kofirlarcha fe’lli yarim so‘zdan ham tushunadigan bo‘lib qoldi. O‘z yashayotgan qishlog‘ida biror mehr ko‘rmagani uchun hech kim bilan gaplashmay qo‘ydi. Kuz kunidek tund va xafa, yuzi qayg‘uga botgan edi. Tashqaridan sokin ko‘rinsa ham, ichida tobora yetimona yolg‘izlik, odamlarga ishonchsizlik va begonalashish kuchayib borardi.

Evdeki çocuklar birbiriyle yarışır gibi şımarıklık ederken, Kasım gölgede kaldı. Yaşamak için her lokmayı mücadeleyle almak zorundaydı. Hayvanlar elinden alındığında, başta gözyaşlarıyla yüreğini dağlayıp, zavallı küçük yetimin içine zehir gibi birikse de, zamanla bu acı da diğerlerinden ayrılıp bir kenara çekildi. Kasım artık karnını doyurmayı bile beceremez hale gelmişti. Ağlamazsa, anne babalı çocukların arasında ona sıra gelmiyordu. Üstelik büyüklerinden dayak da yemeye başlamıştı. Kasım’ın yüküne bir acı daha eklendi, artık hayvanlara bakmak, kuzu gütmek de onun payına düşmüştü. Bir süre sonra, “yaramaz, kâfir, gitmez” gibi bahanelerle kurtulan öteki çocukların yerine, İsa ile Hadise’nin sert bakışlarını memnun etmekten başka çaresi kalmayan Kasım, tezek toplamaya başladı. Kasım’ın özgürlük diye bildiği tek an, ancak akşam olup sürüden dönerken yorgunluktan sendeleyip yere kapandığı vakitlerdi. Onun dışında, ne bir boşluk vardı ne bir rahat. Bazen İsa, kendi çocuklarının tembelliğini meşrulaştırmak istercesine, “Onların malı yok ki, malın gerçek sahibi Kasım,” diyerek hem onların yan gelip yatmasına bahane sunar, hem de zavallı Kasım’ın çaresizliğini açık bir kötülükle cezaya çevirirdi. Tüm bu olup bitenler, her geçen gün zavallı yetimin yüreğinde derin bir yara gibi büyüyordu. Kasım artık kendisine karşı beslenen kin dolu niyetleri, soğuk ve yabancı bakışları bir bakıştan, tek bir sözden bile anlayabiliyordu. Yaşadığı köyde kimse ona sevgiyle yaklaşmadığı için kimseyle konuşmaz olmuştu. Sararmış sonbahar gibi solgun ve suskun dolaşıyordu. Dışarıdan bakıldığında uysal görünse de, içinde sürekli büyüyen bir yalnızlıkla birlikte, dünyaya karşı kökleşen bir güvensizlik ve insanlara karşı soğuk, yabancı bir uzaklık yer etmişti.

ئۇلارنىڭ بالىلىرى بىرىدىن – بىرى ئۆتكەن ئەركە بولۇپ، قاسىم <FR/>يالغۇز قالىدىغان بولدى. قاسىمغا تالىشىپ – تارتىشىپ كۈن كۆرۈش كېرەك بولدى. <MS/>مال تۇتۇلغاندىن بېرى بېشىدا قايغۇرۇپ يىغلىتىپ، كىچىككىنە بېچارە <MS/>يېتىمنىڭ <MS/>ئىچىگە ئوغا بولۇپ، يىغلىپ يۈرسىمۇ، ھەربىرىدىن كېيىن ئۇ قايغۇ بىر بۆلەك قالدى. ئەمدى قاسىم تاماقنىمۇ جۆندەپ ئىچەلمەيدىغان بولدى. يىغلىمىسا، <MS/>ئاتا – ئانىسى بار بالىلاردىن نۆۋەت تەگمەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇلارنىڭ چوڭىدىن تاياقمۇ يەشكە باشلىدى. قاسىمغا بۇنىڭدىن ئاخىرقى بىر قايغۇ بولۇپ، <MS/>مالنى قاراش، <MS/>قوزا بېقىش چىقتى. بىرازدىن كېيىن باشقا بالىلار «ھاكاۋۇر، <MS/>كاپىر، بارمايدۇ» دېگەن ئات بىلەن قۇتۇلۇپ قالىدىغان بولۇپ، ئىسا بىلەن قادىشانىڭ قايىللىق قاپىقىغا رازى بولىدىغان ھالەتكە كەلگەن قاسىم، <MS/>تېزەك تېرىيدىغان بولدى. <MS/>مالدىن كەچتە كېلىپ پۇتلىشۇپ يىقىلغاندا بولمىسا، قاسىمغا ئەركىنلىك، ئازادەچىلىك يوق ئىدى. بەزىدە ئىسا ئۆزىنىڭ بالىلىرىنى: «ئۇلارنىڭ <MS/>مېلى يوق، سالنىڭ ئىگىسى – قاسىم» دەپ قويۇپ، ئۇلارنىڭ <MS/>ئېرىنچەكلىكىگە ئۆز يول بېرىپ، قاسىمنىڭ بېچارىلىكىنى ئاچۇق ھاراملىق بىلەن يوشۇرۇپ قويىدۇ. بۇ <MS/>ھالنىڭ بارلىقى بەخىتسىز <MS/>يېتىم كۆڭلىدە كۈندىن – كۈنگە ۋاقىت ئۆتكەنسىرى ئايرىلمايدىغان چوڭ بىر زەھەر بولۇپ يىغىلىپ يۈردى. قاسىم ئەمدى بارلىق ئۆزىگە قارشى بېغىشلانغان ھاراملىق، ئۆگەيلىك خۇلۇق بىلەن، <MS/>كاپىرستان مۈجەزلىك قاپاقتىن، يېرىم سۆزدىن چۈشۈنىدىغان بولدى. تۇرىۋاتقان <MS/>يېزىسىدىكى بىر ئىنساندىن مېھرىۋانلىق مۈجەز كۆرمىگەندىن كېيىن، ھېچكىم بىلەن سۆزلەشمەيدى. كۈزنىڭ كۈنىدەك مۇزلاپ جۈدەپ، قاپىقى قېتىپ قالغان قايغۇدا. سىرت شەكلى مۆمۈن كۆرۈنىدۇ. بىراق ئىچىدە دايىم <MS/>يېتىمسىرىغان يالغۇزلۇق بىلەن بىللە، دۇنياغا ئىشەنمەسلىك، ھېچكىمگە يېقىنلاشمايدىغان ياتلىشىش تېخىمۇ قاتتىق ئورناشقا باشلىدى.

Övladları bir-birinin ardınca nadinc oldu, Qasım başıboş qaldı. Qasım döyüşsə də, döyüşməsə də, dolanmaq məcburiyyətində qaldı. Mal-qara tutanda onu ağlatdı, sızlatdı, balaca yetimin ürəyində zəhər olsa da, qəm-qüssə get-gedə səngidi. İndi Qasım düzgün yemək belə yeyə bilmirdi. O, ağlamasaydı, ata-anası olan uşaqlardan ona növbə çatmazdı. Üstəlik, böyükləri tərəfindən bir çubuqla döyülməyə də başladılar. Qasımın son bir dərdi var idi - mal-qaraya baxmaq, quzu otarmaq. Tezliklə o biri uşaqlar da “inadkar, kafir, getməz” deyə işdən çıxarılacaq, İsa və Xədicə zərif gözlərini sevindirə biləcək vəziyyətə gələn Qasım peyin yığmağa başladı. Mal-qaradan axşam gəlib büdrəyib yıxılmaqdan başqa Qasımın nə azadlığı, nə də müstəqilliyi var idi. Bəzən İsa uşaqlarına deyirdi: “Bunların mal-qaraları yoxdur, mal-qaranın sahibi Qasımdır” və hətta onların tənbəlliyinə görə onları qınayır, Qasımın bədbəxtliyinə açıq-aşkar istehza edirdi. Bütün bu hallar bədbəxt yetimin qəlbində toplanır, hər keçən gün çıxarılması mümkün olmayan nəhəng bir zəhərə çevrilirdi. Qasım indi ona qarşı yönəlmiş bütün bədxahlıqları, ögey davranışları, qeyri-səmimi qaşqabağını və yarımçıq sözlərini hiss edirdi. Yaşadığı kənddə bir dənə də olsun mehriban insan görmədiyindən heç kimlə danışmazdı. Bir payız günü kimi qəmli və tutqun idi, sifətində qəmgin əhval-ruhiyyə vardı. Onun görünüşü yumşaq görünürdü. Amma daxildə həmişə yetimlik tənhalığı ilə yanaşı, dünyaya inamsızlıq və yadlıq hissi daha da güclənməyə başlayırdı.

Бұл мінез өсіп, күшейіп, ішіне мұздай болып қатқан сайын, Қасым ашулы болып, қаны бұзыла бастады. Оның үстіне үнемі аштық, күтімсіздік, ауыр жұмыс қосылып, ойын шатастыра берді. Әжесі өлген соң, көңілінде бір күн тіршілігіне сүйсінгендей ашық күн болған жоқ. Кішкентай Қасымның түсі де, көңілі де қартайып, жүдеп барады. Бұл уақытта Қадишаның қолы үйреніп алған таяғы күннен-күнге: «Жетім ит». «Жаман неме?» – деп көзге шұқып, жиі-жиі тие бастады.

As this nature grew and hardened like ice inside him, Qasym’s temper turned bitter, his very blood seemed spoiled. Constant hunger, neglect, and hard labor confused his mind further. Since his grandmother’s death, not a single day had shone like a bright one in his life. Little Qasym’s heart and face aged prematurely, growing weary and frail. And by this time, Kadisha’s hand, well-practiced with the stick, struck him more and more often: “Orphan dog! Wretched brat!” she would curse, poking her finger at him and beating him relentlessly.

Bu xulq-atvor o‘sib, kuchayib, ichida muzdek bo‘lib qotgan sari Qosim yanada jahldor bo‘lib, kayfiyati buzila boshladi. Bundan tashqari, doimiy ochlik, qarovsizlik va og‘ir mehnat uning fikrini ham chalkashtirib yuborardi. Buvisi vafot etgach, uning ko‘nglida biror kun ham hayotdan zavqlanib, quvonch his qilgan yorug‘ kun qolmadi. Kichkina Qosimning ham yuzi, ham ruhi qariy boshlagandek, holsizlanib borardi. Shu paytda Qadishaning qo‘liga o‘rganib qolgan tayoq kundan-kunga tez-tez tushar, “Yetim it”, “Yomon bola” deb ko‘ziga ayamay sanchib, haqoratlab, uni tez-tez uradigan bo‘lib qoldi.

İçinde biriken buz gibi duygular büyüyüp damarlarında dolaştıkça, Kasım’ın yüreği öfkeyle doldu, kanı da karardı. Sürekli açlık, sevgisizlik ve bitmek bilmeyen yorgunluk, zihnini bulanıklaştırıyordu. Ninesi öldükten sonra, Kasım’ın yüreğinde ne bir sevinç parladı, ne de içini ısıtan bir gün doğdu. Küçücük Kasım’ın yüzü de, ruhu da gitgide yaşlanıyor, solup gidiyordu. Hadise’nin alıştığı sopa, her gün biraz daha acımasızca iniyor, Kasım’ın kulaklarında yankılanan tek şey “Yetim köpek!”,“Soysuz çocuk!” diye haykıran bir zulmün sesi oluyordu.

بۇ مۈجەز ئۆسۈپ، كۈچىيۈپ، ئىچىگە مۇزدەك بولۇپ قاتقانسىرى، قاسىم ئاچچىقى يامان بولۇپ، قېنى بۇزۇلۇشقا باشلىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە دايىم ئاچلىق، كۈتۈمنىڭ يوقلۇقى، ئېغىر ئىش قوشۇلۇپ، ئويىنى چاتاشتۇرۇشقا باشلىدى. <MS/>مومىسى ئۆلگەندىن كېيىن، <MS/>كۆڭلىدە بىر كۈن تىرىكچىلىگىگە قايىل بولغىدەك ئوچۇق كۈن بولغان يېرى يوق. كىچىككىنە قاسىمنىڭ رەڭگىمۇ، كۆڭلىمۇ قېرىپ، جۈدەپ بارىدۇ. بۇ ۋاقىتتا قادىشانىڭ قولى ئۈگىنىپ قالغان تاياقى كۈندىن – كۈنگە: «<MS/>يېتىم ئىت». «يامان نېمە؟» – دەپ <FR/>كۆزىگە تىقىپ، پات – پات تېگىدىغانغا باشلىدى.

Bu xasiyyət böyüdükcə, gücləndikcə, içində buz kimi olduqca, Qasım qəzəbləndi, qanı sürətlə hərəkət etməyə başladı. Üstəlik, fikrini çaşdırmaq üçün daimi aclıq, baxımsızlıq, zəhmət əlavə edildi. Nənəsi vəfat etdikdən sonra həyatından xoşbəxt olduğu bir günü belə olmamışdı. Balaca Qasımın rəngi, ruhu qocalıb zəifləyirdi. Bu vaxt Xədicənin çubuğa öyrəşmiş əlləri “Yetim it”. “Nə olub?” – deyərək ona baxdı və daha tez-tez toxunmağa, döyməyə başladı.

Бүгінгі Қасым жалғыз келе жатқан түннің алдында таңертеңнен кешке шейін Иса мен Қадиша, бұны үйіне жолатпай, ауылдан қуып жүріп сабап еді.

That day, from morning until night, Isa and Kadisha had driven Qasym out of the house, beating him and refusing to let him return.

Bugungi Qosim ertalabdan kechgacha yolg‘iz kelayotgan edi. Kecha tushishi arafasida Iso va Qadisha uni uyiga yo‘latmay, qishloqdan quvib yurib urib chiqishgan edi.

O gece yalnız yürümeye başlamadan önce, Kasım tüm gün boyunca İsa ile Hadise tarafından dövülerek köyden kovulmuştu.

بۈگۈنكى قاسىم يالغۇز كېلىۋاتقان كېچە، ئالدىدا ئەتىگەندىن كەچ كىرگىچە ئىسا بىلەن قادىشا، بۇنى ئۆيگە يولاتقۇزماي، <MS/>يېزىدىن قوغلاپ يۈرۈپ، تازا ئۇرغان ئىدى.

Bu gün Qasım evə tək gələn gecə ərəfəsində İsa ilə Xədicə onu kənddən qovub səhərdən axşama kimi döyüb evə buraxmadılar.

Ақырғы рет кеш алдында күні бойы жылаумен үздігіп әлі біткен Қасым жетімектің барлық сорлылығына бойсұнған пішінімен Исаның үйін жағалап келе жатыр еді.

By evening, exhausted from weeping all day, the poor orphan, resigned to his wretched fate, wandered back toward Isa’s home, his eyes searching hopefully for even a hint of kindness.

Oxirgi marta, kechqurun oldidan, kun bo‘yi yig‘lab holdan toygan Qosim yetimchaning barcha sho‘rli holatiga ko‘nib, taslim bo‘lgan qiyofada Isoning uyi atrofida aylanib yurar edi.

Günün son ışıkları sönmeden önce, tüm gün ağlamaktan solgun düşmüş, yazgısına teslim olmuş hâliyle küçük yetim Kasım, İsa’nın evinin etrafında çaresizce dolaşıyordu.

ئاخىرقى قېتىم كېچە ئالدىدا، بىر كۈن بويى يىغلاش بىلەن ھېرىپ <FR/>چامىسى قالمىغان قاسىم، <MS/>يېتىملىكنىڭ بارلىق بەخىتسىزلىكلىىگە بوي سۇنغان شەكلى بىلەن، ئىسانىڭ ئۆيىنى ياقىلاپ كېلىۋاتقان ئىدى.

Axırıncı dəfə axşama doğru bütün günü ağlayan və taqətdən düşmüş Qasым, yetimliyin bütün dərdlərinə boyun əymiş forması ilə İsanın evinə doğru irəliləyirdi.

Жаутаңдаған көзімен жылы шырай іздеп келе жатқанда, алдында бұрынғыдай зәрленіп тұрған Исаны көрді. Иса бұған «сен қарсы келдің» деген зілмен тағы да ұрмақшы болып қарсы жүгірді. Сол уақытта Қасым жаны күйіп шыдай алмай жылап жүріп сөйлеп:

Instead, he saw Isa, standing before him with the same harsh, threatening look as always. With anger in his voice, Isa rushed at him again, ready to beat him, snarling, “You dared to resist me!” At that moment, Qasym, his heart burning, unable to endure anymore, burst into tears and cried out:

Javdiragan ko‘zlari bilan biror mehribon chehra izlab kelayotganida, qarshisida yana avvalgidek g‘azab bilan turgan Isoni ko‘rdi. Iso unga “sen menga qarshi chiqding” degan kin va g‘azab bilan yana urmoqchi bo‘lib yugurdi. Shu payt Qosimning yuragi alamdan yonib, chiday olmay yig‘lagancha gapira boshladi:

Solgun gözleriyle şefkat arayışında ilerlerken, karşısında eskisi gibi sinirli İsa’yı gördü. İsa, “Yine bana karşı geldin” diye bağırarak üzerine doğru koştu. O vakit Kasım, acısıyla boğuşup dayanamadı ve ağlayarak konuştu:

ئۈمىد بىلەن قارىغان كۆزى بىلەن، <FR/>ئىللىق چىراي ئىزدەپ كېلىۋاتقاندا، ئالدىدا بۇرۇنقىدەك ئاچچىقلانىپ تۇرغان ئىسانى كۆردى. ئىسا بۇنىڭغا: «– سەن قارشى كەلدىڭ!» – دېگەن سۆز بىلەن يەنىلا ئۇرماقچى بولۇپ، قارشى يۈگرىدى. شۇ ۋاقىتتا قاسىم <FR/>جېنى كۆيۈپ، چىدىماي يىغلاپ تۇرۇپ سۆزلەپ:

O, gözlərini geniş açıb, səmimi qarşılanmaq üçün gedərkən gördü ki, İsa həmişəki kimi hələ də yorğun halda onun qarşısında dayanıb. İsa sərt səslə “Məni qarşılamağa gəlmisən” deyərək ona tərəf qaçdı və yenidən onu vurmağa hazırlaşırdı. Bu zaman Qasım daha dözməyib qışqırdı: