Корпустан іздеу

– Көтерсе көтерер,– дейді көлденең біреулер,– бұрын да жанын сала қимылдайтын еді, енді, Мәскеуге баратын болғасын не күшін аясын.

– He’ll lift it, sure enough, – said some bystanders. – He used to throw himself into work before, but now that he’s set to go to Moscow, why would he hold back his strength?

- Ko‘tarsa ko‘tarar, - deb javob berdi ba’zilar, - ilgari ham jon-jahdi bilan harakat qilardi, endi esa Moskvaga borayotgani uchun kuchini ayamasin.

“Kaldırır elbet” dedi araya girenlerden biri. “Eskiden de canla başla çalışırdı, şimdi Moskova’ya gidecek diye iyice asılıyor tabii.”

–     كۆتىرەلەيدۇ، – دەيدۇ يېنىدا تۇرغانلار، – بۇ بالا بۇرۇندىلا <FR/>جان-تەن بىلەن ئىشلەيتتى<FR/>، ئەندى موسكۋاغا ماڭىدىغان بولغاچقا، تېخىمۇ كۈچىنى <FR/>نېمىگە ئايىسۇن<FR/>؟

“Qaldırar əlbəttə” – araya girənlərdən biri dedi. – “Əvvəllər də canla-başla işləyirdi, indi Moskvaya gedəcək deyə lap çox çalışır, əlbəttə.”

Тоқтаған комбайнның кебежесіндегі бидай босатылып боп, қапшықтар автомобильге тиелгесін, бригадир демалыс жариялады.

Once the combine’s hopper was emptied and the sacks were loaded onto the truck, the brigadier called for a break.

To‘xtagan kombaynning javonidagi bug‘doy bo‘shatilib, qoplar mashinaga ortilgach, brigadir ta’til e’lon qildi.

Biçerdöverin haznesindeki buğday tamamen boşaltılıp çuvallar kamyona yüklendikten sonra, brigadir mola verdi.

توختىغان كومبايننەڭ <MS/>قۇتىدىكى بۇغداي تولۇق بوشىتىلغاندىن كېيىن، قاپلار ماشىنىغا يۈكلىنىپ بولغىنىدا، برىگادىر دەم ئېلىشنى ئېلان قىلدى.

Biçərdoverin bunkerindəki buğda tam boşaldılıb kisələr maşına yükləndikdən sonra briqadir fasilə verdi.

Ол кезде күлімдеген күн, бұлтсыз аспанның кеудесіне мінген шаңқай түс еді. Шыжытқан күннің қызуынан шыпшыған тер төмен қарай шұбырғанда, бетті бүркеген кілегей шаңды шайып, колхозшылардың кескіні жолбарыстың жотасындай жолақтана қалды. Айғыз бетті, әсіресе, манағы адырақ көз.

By then the sun was smiling, riding high in the cloudless sky. The blazing heat drove sweat streaming down, washing away the creamy dust that veiled the workers’ faces, leaving striped patterns like the back of a tiger. Most marked was the face of that bulging-eyed man.

O‘shanda quyosh charaqlab, bulutsiz osmon bag‘rida to‘lin tush edi. Jazirama issiqdan sizib chiqqan ter pastga oqib tushayotganda, yuzlarni qoplagan shilimshiq changni yuvib, kolxozchilarning yuzlari yo‘lbars orqasidek chiziq-chiziq bo‘lib qoldi. Ayg‘iz yuzli, ayniqsa, o‘sha baqraygan ko‘z.

O sırada gülen güneş, bulutsuz göğün tam tepesinde parıldayan öğle vaktini gösteriyordu. Kavurucu sıcaktan boncuk boncuk akan ter, aşağı doğru süzülürken yüzleri kaplayan ince toz tabakasını yıkıyor, kolhoz işçilerinin çehresi kaplan sırtı gibi çizgili bir hâl alıyordu. Bu çizgili yüzlerin en belirgini, az önceki iri gözlü adamınkiydi.

شۇ پەيتتە كۈلۈمسىرگەن كۈن، بۇلۇتسىز ئاسماننىڭ كۆكسىگە چىقىپ، <MS/>قەھرەتلىك چۈش ۋاقتى بولۇپ قالغان ئىدى. قايناق كۈننىڭ ئىسسىغىدىن پېشانىدىن ئاققان تەرى يۈگىرىپ چۈشۈپ، بېتىگە قونغان توپا-چاڭنى سۈرتۈپ، كولخوزچىلارنىڭ ئۈزى يولۋاسنىڭ تېرىسىدەك يول-يول بولۇپ كەتتى. بولۇپمۇ، <MS/>بادىرەڭ كۆز<M> بالىنىڭ.

O anda gülən günəş buludsuz səmanın ortasında parlayır, bürkülü istidən muncuk-muncuk axan tər işçilərin üzündəki incə toz qatını yuyaraq kolxozçuların sifətlərinə pələng kürəyi kimi zolaqlar salırdı. Bu zolaqlı sifətlərin ən barizi elə həmin iri gözlü kişinin idi.

– «Дегесін құдуғара, құдуғара...» деп Қабамбайдың қулықшы Қасені адырақ көз алая қараған соң, өлеңнің кейінгі жағын «шорнаглазай, шорнеңкей, раскудрявай милеңкейге» бұрып, әзілге айналдырды.

– “Degesin qudughara, qudughara...” (song in Kazakh) – started Kabambai’s trickster Qasen, and when the bulging-eyed fellow gave him a sharp glare, he twisted the song into a joke: – “shornaglazai, shornenkai, raskudryavai milenkai... (mispronounced Russian song)”

- «Demak, kudugara, kudugara...» deb, Kabambayning ayyor Kaseni baqraygan ko‘zlarini olaytirib qaraganidan so‘ng, she’rning keyingi qismini hazilga aylantirib, «shornaglazay, shornekey, raskudryay milenkey» ga burdi.

O sırada gülen güneş, bulutsuz göğün tam tepesinde parıldayan öğle vaktini gösteriyordu. Kavurucu sıcaktan boncuk boncuk akan ter, aşağı doğru süzülürken yüzleri kaplayan ince toz tabakasını yıkıyor, kolhoz işçilerinin çehresi kaplan sırtı gibi çizgili bir hâl alıyordu. Bu çizgili yüzlerin en belirgini, az önceki iri gözlü adamınkiydi.

«–دېگىسىن قۇدۇغارا، قۇدۇغارا...» دەپ، قابامباينىڭ ھېلىگەر قاسېننى <MS/>بادراڭ كۆز يىگىت ئالىيىپ قارىغاندىن كېيىن، ئۇ شېئىرنىڭ داۋامىغا «شورناگلازاي، شورنەڭكەي، راسكۇدرياۋاي مىلەڭكەي» دەپ ھەزىل قوشۇپ كەتتى.

“Degesin quduğara, quduğara...” deyə Qabambayın kələkbaz Qaseni bərələ gözlərlə tərs-tərs baxdıqdan sonra, mahnının ardını “şornaqlazay, şornenkey, raskudryavay milenkeyə” bənzədib zarafata saldı.

Сол кезде «Бүркеу» жақтан «көк мылтықтың» күмістей кекілін күнге шағылыстыра кербез аяңмен біреу келе жатты.

Just then, from the direction of “Bürkeu,” someone appeared, striding with stately ease, the silver forelock of his “Kok myltyq” (horse) flashing in the sun.

Shu payt «Berkov» tomondan kimdir «ko‘k miltiq» ning kumush kokilini quyoshda yoritib, viqor bilan qadam tashlab kelayotgan edi.

Tam o anda, “Bürkeu” yönünden biri görünmeye başladı. Elindeki “gök tüfek”in gümüş gibi püskülünü güneşe çarpıp ışıldarken, kendisi de zarif ve yavaş adımlarla yaklaşıyordu.

مانا شۇ پەيتتە، «بۈركەۋ» تەرىپتىن «كۆك مىلتىقنىڭ» <MS/>كۈمۈچتەك يالتىرايدىغان، مېھرىنى كۈنگە چاقناقتۇرۇپ، سالماقلىق مېڭىپ بىرىسى كېلىۋاتاتتى

Elə bu anda “Bürkeu” tərəfindən biri görünməyə başladı. Əlindəki “göy tüfəng”in gümüş kimi püskülü günəşə dəyib parlayır, özü isə zərif və yavaş addımlarla yaxınlaşırdı.

– Бұл кім?

– Who is that?

- Bu kim?

“Kim o gelen?”

بۇ كىمكىنە؟

“Kimdir gələn?”

– Парторг,– Мырзатайдың Әнәпиясы

– The party organizer – Myrzaṭai’s Änäpiya.

- Partiya tashkilotchisi, - dedi Mirzatoyning Anapiyasi.

“Partorg,” dedi Mırzatay’ın Enapiyası.

– پارتورگ — مىرزاتاينىڭ ئەنەپىيىسى.

“Partorqdur,” – dedi Mırzatayın Enapiyası.

– Ендеше күте тұрайық.

– Then let’s wait for him.

- Unday bo‘lsa, kutamiz.

“Öyleyse bekleyelim.”

– ئۇنداقتا، كۈتۈپ تۇرايلى.

“Elə isə gözləyək.”

«Көк мылтықты» келгенше колхозшылар көрінген жерді сөз ғып, күлкімен көңіл көтерді. Олардан ойы оғашадырақ көз.

While the one with the “Kok myltyq” approached, the kolkhoz workers passed the time in chatter and laughter. Only the bulging-eyed man remained aloof, /MS>his thoughts elsewhere.

«Ko‘k miltiq» kelguncha kolxozchilar kulgi bilan ko‘ngilxushlik qilishdi. Ular orasida fikri g‘alati, ko‘zlari baqchayganlar ham bor.”

“Gök tüfekli” adam gelene kadar kolhozcular lafı eğip büküp her şeyi konu ettiler, kahkahalarla neşelendiler. Onların arasında tek farklı düşüncelerde olan, iri gözlü adamdı.

«كۆك مىلتىقلىق» كېلىشىگىچە، كولخوزچىلار كۆرگەن ئەتكىنىنى سۆز قىلىپ، كۈلۈپ شاتلىنىپ، <FR/>ھوزۇرلىنىپ ئولتاردى<FR/>. ئۇلارنىڭ ئارىسىدا پەقەت <MS/>بادراڭ كۆز بالا <MS/>سىرتتا قالغاندەك.

“Göy tüfəngli” adam gələnə qədər kolxozçular sözü əyri-büğrü salıb hər mövzudan danışdılar, gülüşüb şənləndilər. Onların arasında təkcə fərqli düşüncələrdə olan iri gözlü adam idi.

Комбайнның тоқтаған жері «Егін шоқ» дөңініңқырқа жоны. Жонның жотасы да, жайылымы да жалы жалбыраған жаппай жалпақ егін. Жылмаңдаған жел жалбыр жалды егінді жұмсақ қана желпісе, алтын теңгелер таққан желектей соқтығысқан сабақтар сыбдыр-сыбдыр етеді.

The place where the combine had stopped was the ridge of “Egin-shoq” hill. The ridge and the pastures alike were covered with a thick golden field, manes of wheat swaying in the breeze. When the playful wind brushed against the tasseled grain, the stalks clashed softly, rustling like pendants of golden coins.

Kombaynning to‘xtagan joyi “Egin Shoq” tepaligining qirqasi edi. Qirning cho‘qqisi ham, yaylovlari ham keng ekinzor. Mayin shamol paxmoq ekinlarni muloyim yelpib, oltin tangalar taqilgan novdalar kabi to‘qnashgan poyalarni shitirlatadi.

Biçerdöverin durduğu yer, “Eginşok” tepesinin yüksek sırtıydı. Bu sırtın hem doruğu hem otlağı, ipek gibi uzayıp giden yemyeşil ekinle kaplıydı. Hafifçe esen yel, püskülleri dalgalanan bu ekinleri yumuşakça okşadıkça, başaklar altın paralar takılmış bir duvak gibi birbirine sürtünüp tatlı bir hışırtı çıkarıyordu.

كومباين توختاپ تۇرغان يەر «ئېگىن شوق» <MS/>دۆڭىنىڭ <MS/>قىيا ئېتىگى <MS/>دۆڭىنىڭ ئېتىگىمۇ، ئوتلاق يېنىغىمۇ – ياپراقلىرى سىلكىنىپ تۇرغان كەڭ ۋە قويۇق ئېگىن قاپلىغان ئىدى. يەلپۈنۈپ تۇرغان ئىللىق شامال ياپراقلىرى سىلكىنىپ تۇرغان ئېگىننى نازۇكلۇق چىمىرلاپ ئۆتسە، ئالتۇن تەڭگە سالغان چىرايلىق تاجىدەك، ئۆز-ئارا سۈرتۈشكەن باشاقلار شىلدىر-شىلدىر ئاۋاز چىقىرىدۇ.

Kombaynın dayandığı yer “Eqinşok” təpəsinin yüksək beliydi. Bu belin həm zirvəsi, həm də otlağı ipək kimi uzanıb gedən yamyaşıl əkinlə örtülmüşdü. Yüngülcə əsən meh, püskülləri dalğalanan bu əkinləri incə-incə oxşadıqca, başaqlar qızıl sikkələr taxılmış bir duvaq kimi bir-birinə sürtünüb şirin bir xışıltı çıxarırdı.

«Егін шоқ» еңсесі биікдөң. Оның қырқа жотасынан Қырым мен Қытай көрінгендей. Жотада тұрған адырақ көз, жан-жаққа қимылдаған қарашығын қадап еді, телегей теңіз егін,... кемеріне көз жетер емес!

“Egīn Shoq” is a hill with a lofty crest. From its ridge, it seems as though one could see both Crimea and China. The bulging-eyed watcher, fixing his restless gaze in all directions from the height, could not take in the boundless sea of grain, the horizon itself lay beyond reach.

“Egin Shoq” baland tepalik. Uning tizma tog‘laridan Qrim va Xitoy ko‘rinadi. Tepalikdagi ko‘zlari olayib, tevarak-atrofga alanglab qaradi, bepoyon dengiz ekini... qirg‘og‘iga ko‘z yetmaydi!

“Egin şok”, yüksekçe bir tepenin adıdır. Onun sırtına çıkan biri, sanki Kırım’ı da Çin’i de görecek gibi olur. O tepede duran iri gözlü adam gözlerini sağa sola çevirdiğinde, önünde uçsuz bucaksız bir buğday deryası serilmişti... Ufukta sınır yok gibiydi!

«ئېگىن شوق» — <MS/>ئېگىز باشلىق <MS/>دۆڭ. ئۇنىڭ قىيە ئېتىگىدىن قارىساڭ، قىرىم بىلەن خىتاي كۆرۈنگىدەك. شۇ دۆڭىنىڭ بېشىدا تۇرۇپ قالغان <MS/>تىكىلگەن كۆزلۈك يىگىت، كۆزىنى يۇقۇرى-تۆۋەن يان-ياققا كۆز يۈگەرتتى – كۆز ئالدىدىكى ئېگىن دەريادەك كەڭ، يېيىلىۋاتقان دېڭىزدەك، <MS/>چەكسىزلىكىگە <MS/>كۆز يەتمەيدۇ.

“Eqinşok” uca bir təpənin adıdır. Onun belinə çıxan adam sanki Krımı da, Çini də görəcək kimi olur. O təpədə dayanan iri gözlü adam gözlərini sağa-sola çevirəndə qarşısında sonsuz bir buğda dənizi açılmışdı... Üfüqdə sərhəd yox kimi idi!

Бригаданың егін шабуға шығуы бүгін ғана еді. Қиыр Шығысты тұтас шолған құлпырмалы қанатын тоты таң қаққан кезде, басындағы жал дәнін билей алмай, белі бүкірейіп, бұйыққан бұйра егінді бүлкілдете комбайн күзей бастаған. Міне, енді, күн түске тармаса қырқа жол қасқаланып, етегі түріліп қалды.

It was only today that the brigade set out to reap the harvest. When the glowing, iridescent wings of dawn spread over the Far East, and the golden heads of grain swayed heavily, unable to hold themselves upright, the combine began to shear through the rippling, curled wheat, bending it with a trembling rhythm. And now, as noon approached, the slope had already been furrowed and the skirts of the fields rolled back.

Brigadaning ekin o‘rimiga chiqishi bugun edi. Butun Uzoq Sharqni kezib yurgan to‘tiqush o‘zining ajoyib qanotlarini hayratda qoldirganida, u boshidagi yol donalarini boshqara olmay, beli bukchayib, egilgan jingalak hosilni o‘toq qila boshladi. Mana, quyosh tushga yaqinlashganda, tepalik yo‘li qorayib, etagi ko‘tarilib qoldi.

Bugün, brigadanın tarlaya ilk kez biçim için çıktığı gündü. Doğudan, papağanın renkli kanadı gibi ışıldayan sabah güneşi doğarken, başakları eğilmiş, beli bükülmüş, kabarık ve içine kapanık buğday denizini biçmeye biçerdöver başlamıştı. İşte şimdi, daha öğleye varmadan, tepenin sırtı düzgünce biçilmiş, işi tamamlamaya da çok az kalmıştı.

برىگادىنىڭ بۈگۈنلا ئېگىن ئورۇشىغا چىقىدىغان كۈنى ئىدى. يىراق شەرىقنى چۆرەدەپ كەتكەن ياپ-يېشىل توتى رەڭلىك تاڭ شەپەقتە، بېشىدىكى تۇمشق باشىغىنى بىلەلماي، بېلىنى پۈكۈپ، چۆكىپ ياتقان يۆگۈشكەن ئېگىننى كومباين ئۈلكەشلەپ ئۇرۇشىغا باشلىغان ئىدى. مانا، ھازىر كۈن چۈشكە تەقاپ قالغان، <MS/>قىر يوللىرى يارىلىشىپ كۆرۈنۈپ، ئېگىننىڭ ئېتەك تەرەپلىرى ئېچىلىپ، تۈرۈلۈپ كەتتى.

Bu gün briqadanın tarlaya ilk dəfə biçim üçün çıxdığı gün idi. Şərqdən, tutuquşunun rəngli qanadı kimi parıldayan səhər günəşi doğarkən, saçaqları əyilmiş, beli bükülmüş, qalın və içinə qapanmış buğda dənizini kombayn biçməyə başlamışdı. İndi isə, hələ günorta olmadan, təpənin beli səliqə ilə biçilib bitmiş, işi tamamlamağa da çox az qalmışdı.

«Егін шоқтың» шоқтығына шұбала үйездей өскен жасыл желектей қайың бар. Жиегі жиналған «Қайың шоқ» дөңінің жотасындағы егін, камшат-құндыз бөріктейдөңгеленді, егін ортасындағы шұбалған шоқ қайың, құндыз бөрікке қадаған үкідей, желпіген желден ырғаң-ырғаң етті. Толқыған телегей теңіз егінге адырақ көз қарайды да тояды, тояды да толғанады.

On the crown of Egīn Shoq grew a cluster of birch trees, thick as a grazing herd. Around their edge, the crop on the rise of the hill called “Qaiyng Shoq” rounded like a sable-trimmed fur cap; and in the middle of the grain, that trailing grove of birches quivered in the breeze like a plume pinned to the cap. The wide, rippling sea of wheat filled the bulging-eyed man with both satisfaction and awe.

“Egin Shoq” cho‘qqisida uyday cho‘zilib o‘sgan yashil qayindek qayinlar bor. Cheti tartib bilan o‘ralgan “Qayin Shoq” do‘ngligining etagidagi ekinlar kamshat-qunduz telpakkina o‘xshab yumaloqlanib, ekin o‘rtasidagi cho‘zilib o‘sgan qayinlar esa qunduz telpakka qadagandek ukkidek, yelgan shamolda tebranib-tebranib turardi. To‘lqinlangan bepoyon dengizdek ekin dalasi esa chaqchaygan ko‘z bilan tikiladi, tikiladi-da to‘yadi, to‘yadi-da yana hayratga tushadi.

“Egin şok”un doruğuna doğru uzanan yolda, ince bir zincir gibi sıralanmış yeşil huş ağaçları vardı. Kenarı düzgünce alınmış “Kayın şok” tepesindeki buğday tarlası, sanki bir samur kürklü başlık gibi yuvarlak duruyordu. Tarlanın ortasında tek sıra uzayıp giden huş ağaçları ise, o kürklü başlığa takılmış kuş tüyü gibi hafifçe rüzgârda sallanıyordu. O uçsuz bucaksız, dalga dalga salınan buğdaylara bakan iri gözlü adam, seyrettikçe içine dalıyor, daldıkça daha da derinden etkileniyordu.

يىغىلغان «قېيىن شوق» <MS/>دۆڭىنىڭ چېتىدە ئورۇن ئالغان ئېگىن، <MS/>كامشات-قۇندۇز بۆك ئوخشاش <MS/>يۈمرۈك كۆرۈنۈپ تۇراتتى. ئېگىننىڭ ئوتتۇرىسىدىكى تۇمارلىنىپ ئۆسكەن شوق قېيىن، خۇددى <MS/>قۇندۇز بۆككە تاقىلغان ئۈكە ئوخشاش، يەلپۈگەن شامالدا يەلپۈنۈپ، <FR/>بىر قوغلىنىمدا تۇردى. دېڭىز-تەڭىز دولقۇنلىغان كەڭ ئېگىنگە <MS/>بادراڭ كۆز تىكىلىپ قارىدى — قارىدى-دە قانماي ھەيران بولۇپ كەتتى.

“Eqinşok”un zirvəsinə doğru uzanan yolda, incə bir zəncir kimi düzülmüş yaşıl ağcaqayınlar vardı. Kənarı səliqə ilə alınmış “Qayın şok” təpəsinin buğda tarlası, sanki samur kürklü bir başlıq kimi yumru görünürdü. Tarlanın ortasında tək sıra uzanıb gedən ağcaqayınlar isə, o kürklü başlığa taxılmış quş tükü kimi mehdə yüngülcə yellənirdi. O sonsuz, dalğa-dalğa sallanan buğdalara baxan iri gözlü adam seyr etdikcə içəriyə dalır, daldıqca da daha dərindən təsirlənirdi.

– Күні кеше ғана сияқты еді, – дейді ол ішінен,– бұдан жиырма жылдар бұрын бұл маңда егін ектіретін жалғыз Торсан үйі болды. Одан басқа егін екті деген қазақты естігем жоқ. Торсанның соқа салдырған жері осы «Егін шоқ». Бірақ ол осынша..., бізше егетін бе еді?.. Жоқ... Қарашұнақ, Қошпан, Жаназар сияқты Торсанның құлдарыбір тілді соқамен жылында бес-алты десәтина жерді тырмалап, кәкір-шүкір бірдеңе жинаған болатын. Ал, біз?..

– It feels like only yesterday, – he thought to himself. – Twenty years ago, the only house here that planted crops was Torsan’s. I had never heard of another Kazakh sowing grain. The land where Torsan first had the plow set was right here, on this very Egīn Shoq. But it was nothing like this… Not like our sowing… No. Back then, Torsan’s bondsmen, Karashunaq, Qoshpan, Janazar would scrape the earth with a single-bladed plow, five or six dozens a year at most, and harvest some poor, meager crop. And us?..

- Yaqindagina edi, - deb o‘yladi u, - yigirma yil muqaddam bu yerda yagona ekin eki­ladi­gan Torsanning uyi bor edi. Undan boshqa ekin ekkan qozoqni eshitmaganman. Torsanning omoch qurgan joyi bu «Ekin cho‘g‘i.» Biroq u shuncha… biznikiga o‘xshab ekarmidi?.. Yo‘q… Qorasho‘noq, Qo‘shpan va Janazar kabi Torsanning qullari bir tilli plug bilan yiliga besh-olti desyatina yerni haydab, kuzda yer va xayr-ehson yig‘ishardi. Biz-chi?..

“Daha dün gibi geliyor,” diye geçirdi içinden. “Yirmi yıl kadar önce bu civarda buğday eken tek ev Torsan’ın eviydi. Ondan başka bu topraklara buğday ektiğini duyduğum bir Kazak olmamıştı. Torsan’ın saban sürdüğü yer de işte şu “Egin şok”tu. Ama o bu kadar büyük ölçekte mi ekerdi?.. Hayır... Karaşunak, Koşpan, Janazar gibi Torsan’ın köleleri, tek ağızlı bir sabanla yılda beş altı desyatina kadar toprağı sürer, hasatta bir miktar arpa buğday, ne çıkarsa toplarlardı. Peki ya biz?..”

–<FR/>تۈنۈگۈنلا بولغاندەك، – دېدى ئۇ ئىچىدىن، – بۇنىڭدىن يىگىرما يىللار بۇرۇن بۇ دەريانىڭ بويىدا <FR/>ئېگىن ئەتتۈرگەن پەقەتلا تورساننىڭ ئاىلىسى ئىدى. ئۇنىڭدىن باشقا <FR/>ئېگىن تەردى دېگەن قازاقنى ئاڭلىغانىم يوق. تورساننىڭ سوقا سالغان يىرى مۇشو «ئېگىن شوق» ئىدى. ئەمما، بۇ قەدەر... بىزچە تېرەرمۇ ئىدى؟ ياق... قاراچۇناق، قوشپان، جانازار ئوخشاش تورساننىڭ <MS/>قۇللىرى <MS/> بىر تىللىق سوقا بىلەن يىلىغا بەش-ئالتە دەستە يەرنى ھايداپ، كۈزلۈك كۆر يەردىن، ئەمەلىياتتىن تاشقىرى <MS/>ئەرزىمەس شۈكۈرلۈك بىر نەرسىلەرنى يىغىپ ئالاتتى. ئەمدى، بىز؟...

“Daha dünən kimi gəlir,” deyə keçirdi içindən. “İyirmi il qabaq bu yerlərdə buğda əkən tək ev Torsanın evi idi. Ondan başqa bu torpaqlara buğda əkdiyini eşitdiyim bir qazax olmamışdı. Torsanın kotan sürdüyü yer də elə bu “Eqin şok” idi. Amma o bu qədər böyük miqyasda əkirdimi?.. Yox... Karaşunak, Koşpan, Janazar kimi Torsanın nökərləri tək ağızlı bir kotanla ildə beş-altı desyatinə (yəni 5–6 ha) qədər torpaq sürər, məhsulda bir qədər arpa-buğda, nə çıxarsa yığardılar. Bəs biz?..”

Адырақ көз аз кідіріп, колхозы «Жаңа жолдың» жай - күйін елестетті.

Bulging-eye paused for a moment, picturing the state of the kolkhoz (state farm) “Jaña jol.”

Chaqchaygan ko‘z biroz to‘xtab, “Yangi yo‘l” kolxozining ahvolini tasavvur qildi.

İri gözlü adam kısa bir süre duraksadı ve ardından “Jaña Jol” kolhozunun halini gözünde canlandırdı.

<MS/>بادراڭ كۆز بىر ئاز توختاپ تۇرۇپ، «يېڭى يولدىن» كولخوزچىنىڭ ھال ئەھۋالىنى كۆز ئالدىدىن ئۆتكۈزدى.

İri gözlü adam bir anlıq duruxdu və ardınca “Jaña Jol” kolxozunun halını gözündə canlandırdı.

Байлардың жерін алатын жиырма жетінші жылы: «Жең ұшынан жалғасайық, жарлылар боп жабдығымызды біріктірейік» деген сөзге қосылып, «Жаңа жол» атты артель ашқандардың ішінде осы адырақ көз де бар еді. Содан бері колхоздың үй саны көбейді де, байыды да. Қазір ол Пресногорьков ауданындағы басты колхоздың біреуі. Адырақ көз колхоздың «билік, ерлік» деген сияқты атқамінерлігіне араласқан жоқ. Оның жан-тәні жұмыста. Жұмыста оның алдына түскен жігіт «Жаңа жолда» жоқ. Сондықтан да ол туралы жұрт «Дайыр, Дайырға бер айыр!» деп мақал шығарып алған.

Back in 1927, when the lands of the rich were being taken, he too had joined in the call: “Let’s stand together, poor folk, let’s combine our means,” and was among those who founded an artel named “Jaña jol.” Since then, the number of households in the kolkhoz had grown, and it had grown wealthier too. Now it was one of the leading kolkhozes in Presnogorkov District. Bulging-eye never got involved in the kolkhoz’s “authority, bravery” or other activities. His whole being was in the work. And in work, there was no man in “Jaña jol” who could surpass him. That’s why people made up a saying about him: “ Give the pitchfork to Daiyr!” (In Kazakh, aiyr—pitchfork—rhymes with Daiyr).

Yigirma yettinchi yilda boylarning yerlarini olishda: «Keling, qo‘l uchida davom etamiz, kambag‘allar bo‘lib jihozlarimizni birlashtiramiz» degan gapga qo‘shilib, «Yangi yo‘l» nomli artel ochganlar orasida bu chaqchaygan ko‘z ham bor edi. O‘shandan beri kolxozning uylari ko‘paydi va boyidi. Hozir u Presnogorkov tumanidagi asosiy kolxozlardan biri. Chaqchaygan ko‘z kolxozning «hokimiyat, jasorat» kabi amaldorlik ishlariga aralashmadi. Uning butun vujudi ishda. Ishda undan oldinda bo‘lgan yigit «Yangi yo‘l»da yo‘q. Shuning uchun odamlar u haqda «Dayir, Dayirga ayri ber!» degan maqol to‘qishgan.

1927 yılında, büyük toprak sahiplerinden arazilerin alındığı dönemde, “Gelin, yoksullar olarak omuz omuza verelim, gücümüzü birleştirelim” çağrısına kulak verip “Jaña Jol” adını verdikleri arteli kuranlardan biri de oydu. O zamandan bu yana hem kolhozun hane sayısı arttı, hem de varlığı çoğaldı. Şimdiyse, Presnogorkov bölgesindeki başlıca kolhozlardan biri hâline geldi. İri gözlü adam kolhozun “yetki, kahramanlık” gibi gösterişli işlerine hiç karışmadı. Onun ruhu ve bedeni hep çalışmadaydı. “Jaña Jol”da, işte onun önüne geçebilecek tek bir adam bile yoktu. Bu yüzden halk arasında onun hakkında şöyle bir deyim çıkmıştı: “Dayır, Dayır’a ver yabayı!”

بايلارنىڭ يەرلىرىنى تارتىۋالغان يىگىرمە يەتتىنچى يىلى: «قول بېشىدىن تۇتۇشايلى، نامراتلار بولۇپ جابدۇقلىرىمىزنى بىرلەشتۈرىيلى» دېگەن سۆزگە قوشۇلۇپ، «يېڭى يول» دېگەن نام بىلەن ئارتېل ئاچقانلارنىڭ ئارىسىدا بۇ بادراڭ كۆزمۇ بار ئىدى. شۇ چاغدىن بېرى، كولخوزنىڭ ئاىلە سانى ئېشىپ، بېيىشكە باشلىدى. ھازىر بۇ پرېسنوگوركوۋ ناھىيەسىدىكى ئەڭ باش كولخوزلارنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. <MS/>بادراڭ كۆز كولخوزنىڭ «<MS/>ھۆكۈمدارلىق، پىداكارلىق» دېگەنگە ئوخشاش رەھبەرلىك ئىشلىرىغا ئارىلاشمىدى. ئۇنىڭ جان-تېنى ئىشتى. ئىشتا ئۇنىڭدىن ئىلگىرىلەپ كېتەلەيدىغان يىگىت «يېڭى يول» كولخوزىدا يوق. شۇڭا كىشىلەر ئۇنىڭ توغرىلىق: «دايىر، دايىرغا بىر ئايرىق بەر!» دەپ ماقال چىقىرىۋالغان. .

1927-ci ildə, böyük torpaq sahiblərindən yerlərin alındığı dövrdə, “gəlin, yoxsullar olaraq çiyin-çiyinə verək, gücümüzü birləşdirək” çağırışına qulaq asıb “Jana Jol” adını verdikləri qrup quranlardan biri də o idi. O zamandan bəri həm kolxozun təsərrüfatı artdı, həm də var-dövləti çoxaldı. İndi isə Presnoqorkov bölgəsinin başlıca kolxozlarından birinə çevrilmişdi. İri gözlü adam kolxozun “səlahiyyət, qəhrəmanlıq” kimi gözqamaşdıran işlərinə heç qarışmadı. Onun ruhu da, bədəni də həmişə işdə idi. “Jana Jol”da onun qabağına keçə biləcək bircə adam da yox idi. Bu üzdən camaat arasında onun haqqında belə bir deyim çıxmışdı: “Dayır, Dayıra ver yabanı!”

Адырақ көз тағы да бір ойлардың соңына түсіп, дүркіретіп қуып бара жатыр еді, оны қайырған:

Bulging-eye was once again chasing after a stream of thoughts, when he was called back:

Chaqchaygan ko‘z yana o‘y-xayollarga sho‘ng‘ib, gumburlatib quvib borayotgan edi, uni to‘xtatgan...”

İri gözlü adam yine düşüncelerinin peşine takılmış, zihninde onları koşturup duruyordu ki,

<MS/>بادراڭ كۆز يەنى بىر خىل <FR/>ئويلارغا چۆمۈپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن تەۋرىتىپ ئېلىپ مېڭىۋاتقان ئىدى، ئۇنى توختاتقان بىر ئاۋاز بولدى:

Böyük gözlü adam yenə düşüncələrinin ardınca düşmüş, zəhni ilə onları qovuşdurub dururdu ki,

– Дайыр!–деген дауыс

– Daiyr! – came a voice.

- Dayir! - degan ovoz eshitildi.

bir ses onu durdurdu: “Dayır!”

–دايىر! – دېدى بىر كىشىنىڭ ئاۋازى.

bir səs onu saxladı: “Dayır!”

Адырақ көзжалт қараса, «Көк мылтықтың» үстінде тұрған парторг -– Мырзатайдың Әнәпиясы.

Bulging-eyeturned sharply: on top of the “Kók myltyq” sat the party organizer, Änäpiya son of Myrzatay.

Chaqchaygan ko‘z bilan bir qarab qolsa, "Ko'k miltiq" ustida turgan partorg - Mırzatayning Anapiyasi ekan.

Başını hızla çevirdiğinde, “Gök tüfeğin” üstünde duran partorg Mırzatay’ın Enapiyası ona sesleniyordu.

<MS/>بادراڭ كۆز<MS/> دەررۇ قارىسا، «كۆك مىلتىقنىڭ» ئۈستىدە تۇرغان پارتورگ مىرزاتاينىڭ ئەنەپىيىسى ئىكەن.

İri gözlü adam başını cəld çevirəndə, “Göy tüfəyin” üstündə duran partorq Mırzatayın Enapiyası ona səslənirdi.

– Дайыр, жолдас, Тасыбеков!–деді Әнәпия адырақ көзге – Дайынбысың Мәскеуге?

– Daiyr, comrade Tasybekov! – said Änäpiya to bulging-eye. – Are you ready for Moscow?

- Dayir, o‘rtoq Tasibekov! - dedi Anapiya Tasibekovga ko‘zlarini chaqchaytirib. - Moskvaga tayyormisan?

“Dayır yoldaş, Tasıbekov!” dedi Enapiya, iri gözlü adama. “Moskova’ya hazır mısın?”

–دايىر، يولداش، تاسىبېكوۋ! – دېدى ئەنەپىيە <MS/>بادراڭ كۆزگە – موسكوۋاغا تەييارمۇ؟

“Dayır yoldaş, Tasıbekov!” dedi Enapiya, böyük gözlü adama. “Moskvaya hazırsanmı?”