Корпустан іздеу

- Мен түлкі боламын, - деді түлкі. - Кел екеуміз ойнайық, - деп оған ұсыныс жасады Кішкентай ханзада. Мен әбден көңілсіз тұр едім. - Мен сенімен ойнай алмаймын, - деді түлкі. - Қолға үйретілген түлкі емеспін. - Ә, кешір онда, - деді Кішкентай ханзада. Бірақ біраз ойланып тұрды да, былай деді: - «Қолға үйрету» деген нені білдіреді? - Сен жат жерлік екенсің, - деді түлкі. - Бұл жерде не іздеп жүрсің? - Адамдарды іздеп жүрмін, - деді Кішкентай ханзада. - «Қолға үйрету» деген нені білдіреді? - Адамдар, - деді түлкі, - олар мылтық ұстап, аң аулайды. Бұл өте ыңғайсыз нәрсе. Тағы олар тауық өсіреді. Бар жақсылықтары сол. Сен тауық іздеп жүрген жоқсың ба? - Жоқ, деді Кішкентай ханзада, - мен дос іздеп жүрмін. «Қолға үйрету» деген нені білдіреді? - Бұл көбінесе ұмытылып кететін нәрсе, - деді түлкі. – Ол дегеніміз «байланыс туғызу...» - Байланыс туғызу? - Әрине, - деді түлкі. – Сен мен үшін дүниедегі жүз мыңдаған кішкене балалардың бірісің. Сондықтан да сенің маған керегің жоқ. Ал менің саған түкке де қажетім жоқ. Мен сен үшін жүз мыңдаған түлкінің бірі ғанамын. Егер де сен мені қолға үйретсең, онда біз бір-бірімізді қажет етеміз. Сен мен үшін бүкіл әлемдегі бір ғана жан болар едің. Мен де сенің жалпақ дүниедегі жалғызың боламын... - Мен түсіне бастаған сияқтымын, - деді Кішкентай ханзада. Бір гүл бар... меніңше ол менің қолға үйретіп алған сияқты... - Әбден мүмкін, - деді түлкі. Жер бетінде неше түрлі нәрселер болып жатады... - Бұл жер бетінде болған жоқ, - деді Кішкентай ханзада.

“I am a fox,” said the fox. “Come play with me,” suggested the little prince. I’m so sad… “I can not play with you,” said the fox. I am not domesticated. “Ah! Pardon, “said the little prince. But after reflection, he added: ” What does “tame” mean ” ? “You’re not from here,” said the fox, “what are you looking for?” “I am looking for men,” said the little prince. What does “tame” mean ” ? “Men,” said the fox, “they have rifles and they hunt.” It is very embarrassing! They also breed chickens. That is their only interest. Are you looking for chickens? “No,” said the little prince. I am looking for some friends. What does “tame” mean? “It’s too forgotten,” said the fox. It means “Create links …” - Create links ? “Of course,” said the fox. You are but a little boy to me, like a hundred thousand little boys. And I do not need you. And you do not need me either. I am only a fox to you like a hundred thousand foxes. But if you tame me, we will need one another. You will be unique in the world for me. I will be for you unique in the world … “I begin to understand,” said the little prince. There is a flower … I think she tamed me … “It is possible,” said the fox. We see all sorts of things on Earth … - Oh ! It is not on Earth, “said the little prince.

- Men - Tulkiman, - dedi Tulki. Men bilan eynagin, - deb etindi Kichkina shahzoda. - Bilsang, hozir shu qadar xafamanki... Sen bilan eynayolmayman, - dedi Tulki. - Men qo'lga ergatilmaganman. E, kechirasan, bolmasa, - dedi Kichkina shahzoda, ammo biroz eylanib: - «Qolga ergatilmagan» degani nima? - deb seradi. Bu yerlik emas ekansan-da, - dedi Tulki. - Nima iziab yuribsan bu joylarda? Odamlarni izlayapman, - dedi Kichkina shahzoda. - «Oo1ga o'rgatish», degani nima? Odamlarni izlayapman degin? Ularning yonida quroli bo`ladi, shuni taqib ovga chiqishadi. Juda chatoq-da, shunisi. Ular tovuq ham boqishadi. Yagona ma'qul ishi shunlarning. Sen tovuq izlamayapsanmi? Yo`q, - dedi Kichkina shahzoda. - Men dest izlab yuribman. Xesh, «qolga ergatish» degani nima? - Bu allaqachonlar unut bo`lib ketgan tushuncha, -deb tushuntirdi Tulki.- Bu degani - rishta boglamoq demakdir. - Rishta boglamoq? Xuddi shunday, - dedi Tulki. - Hozir sen men uchun dunyodagi ezingga exshagan yuz ming bolaning birisan, xolos. Hozircha sen menga kerak emassan, men ham senga kerak emasman. Men ham senga hozir dunyodagi yuz minglab tulkining biriman, xolos. Ammo bordi-yu sen meni qolga o'rgatsang, ikkimiz bir-birimizga kerak bolib qolamiz. Sen men uchun dunyodagi yagona odamga aylanasan. Men ham sen uchun dunyoda yagonaga aylanaman... "Tushungandek bolyapman, dedi Kichkina shahzoda. Bir gul bor edi... chamasi, u meni qolga o'rgatgan ekan..." mumkin,- deb tasdiqladi Tulki. - Yer yuzida nimalar bolmaydi, deysan. Bu voqea Yerda bolmagan, dedi Kichkina shahzoda.

“Ben bir tilkiyim.” “Gel, birlikte oynayalım. Öyle mutsuzum ki” dedi küçük prens. “Seninle oynayamam” dedi tilki, “ ben evcil bir hayvan değilim.” “Buna çok üzüldüm” dedi küçük prens. Ama biraz düşündükten sonra: ”Evcil ne demek?” diye sordu. “Anladığım kadarıyla burada yaşamıyorsun” dedi tilki, “kimi arıyorsun?” “İnsanları arıyorum,” dedi küçük prens, “ peki ama ‘evcil’ ne demek?” “İnsanlar,” dedi tilki, “tüfeklerle dolaşırlar ve avlanırlar. Tam bir baş belasıdırlar. Bir de tavuk yetiştirirler. Tüm işleri bundan ibarettir. Sen de mi tavuk arıyorsun?” “Hayır, ben arkadaş arıyorum. Ama ‘evcil’ ne demek?” “Bu pek sık unutulan bir şeydir. ‘Bağ kurmak’ anlamına gelir.” “Bağ kurmak mı?” “Evet. Örneğin, sen benim için sadece küçük bir çocuksun. Diğer küçük çocuklardan hiçbir farkın yok benim için. Sana ihtiyacım da yok. Aynı şekilde, ben de senin için dünyadaki yüz binlerce tilkiden biriyim sadece. Bana ihtiyaç duymuyorsun. Ama beni evcilleştirirsen eğer, birbirimize ihtiyacımız olacak Sen benim için tek ve işsiz olacaksın, ben de senin için.” “Anlamaya başlıyorum” dedi küçük prens. “Bir çiçek var. Sanırım o beni evcilleştirdi.” “Olabilir. Dünyada her şey mümkündür.” dedi tilki. “Ama bu çiçek dünyada değil.”

- مەن تۈلكە. - كېلىڭ، بىللە ئوينايلى. شۇ تاپتا كۆڭلۈم بەك يېرىم. - سىز بىلەن ئوينىيالمايمەن، مەن كۆندۈرۈلگەن ھايۋان ئەمەس. - ھىم... كەچۈرۈڭ، - ئۇ بىردەم ئويلىنىپ قاپتۇ، لېكىن چۈشىنەلمەي سوراشقا باشلاپتۇ: - كۆندۈرۈلگەن دېگەن قانداق گەپ؟ - بۇ گەپچە سىز باشقا يۇرتلۇقكەنسىز – دە؟ نېمە ئىش بىلەن كەلگەنتىڭىز؟ - ئادەملەرنى ئىزدەپ. كۆندۈرۈلگەن دېگەن زادى نېمە گەپ؟ - ئادەملەرنى ئىزدەپ دەڭ. مەن ئادەملەردىن بىزار، ئۇلار دائىم مىلتىق كۆتۈرۈپ ئوۋ ئوۋلايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ئۇلار توخۇمۇ باقىدۇ. ئۇلارنىڭ قىزىقىدىغان بىردىنبىر نەرسىسى شۇ. سىز توخۇ ئىزدىمەيدىغانسىز – ھە؟ - ياق، مەن دوست ئىزدەۋاتىمەن، كۆندۈرۈلگەن دېگەن زادى نېمە گەپ؟ - نۇرغۇن ۋاقىتتا ئۇنتۇلۇپ كېتىلگەن ئىش. مەنىسى ئېناق مۇناسىۋەت ئورنىتىش دېگەنلىك. - ئېناق مۇناسىۋەت ئورنىتىشمۇ...؟ - ئەلۋەتتە، - تۈلكە مىسال كەلتۈرۈپ سۆزلەشكە باشلاپتۇ، - سىز بىر ئوغۇل بالا، بىزنىڭ ئۆز ئارا بىر – بىرىمىزگە ئېھتىياجىمىز چۈشمىگەندە، مېنىڭ نەزىرىمدە سىزنىڭ باشقا بالىلاردىن پەرقىڭىز يوق، سىزنىڭ نەزىرىڭىزدىمۇ مەن باشقا تۈلكىلەر بىلەن پەرقسىز. ئەمما سىز مېنى كۆندۈرۈۋالسىڭىز، ئىككىمىز ئوتتۇرىسىدا مۇناسىۋەت ئورنىتىلىدۇ ھەم ئىككىمىز بىر – بىرىمىزگە مۇھتاج بولۇپ قالىمىز. بۇ چاغدا سىز مېنىڭ نەزىرىمدە بىردىنبىر ئوغۇل بالىغا ئايلىنىسىز، مەنمۇ سىز ئۈچۈن ئورنىنى تولدۇرغىلى بولمايدىغان بىردىنبىر تۈلكە بولۇپ قالىمەن. - ئازراق چۈشەنگەندەك بولدۇم. ئىلگىرى مېنىڭ بىر تال گۈلۈم بار ئىدى، مېنىڭچە مەن ئۇنى كۆندۈرگەن ئىكەنمەن. - بەلكىم، يەرشارىدا ھەر قىسما ئىشلار بولۇپ تۇرىدۇ. - يەرشارىدا ئەمەس.

-Mən tülküyəm, - o cavab verdi. -Gəl birlikdə oynayaq, - balaca şahzadə ona təklif etdi. Mən elə qəmliyəm ki... -Mən səninlə oynaya bilmərəm, mən əhliləşməmişəm, - deyə tülkü boyun qaçırdı. Balaca şahzadə: -Ah! Elə isə bağışla, - dedi. Lakin, bir az fikirləşəndən sonra, əlavə etdi: -"Əhliləşmək" nə deməkdir? -Aha! Deməli sən buralı deyilsən. Bəs burda nə axtarırsan? - deyə tülkü soruşdu. -Adamları axtarıram, - deyə balaca şahzadə cavab verdi. - "Əhliləşmək" nə deməkdir? Tülkü isə cavabında dedi: -Eh! Adamlar, onların tüfəngləri var, ov edirlər. Bu çox bekara və narahat işdir! Onlar hələ toyuq da saxlayırlar. Bu onların yeganə maraqlandığı şeydir. Sən toyuq axtarırsan? Balaca şahzadə cavab verdi: - Xeyr, mən dost axtarıram. Bəs "əhliləşmək" nə deməkdir? -Bu çoxdan köhnəlib unudulmuş bir sözdür, - deyə tülkü bildirdi. -Mənası "əlaqə yaratmaq" deməkdir. -Əlaqə yaratmaq? -Əlbəttə, - tülkü təsdiq etdi. - Sən, hələlik, mənim nəzərimdə balaca bir oğlansan, yüz minlər- lə balaca oğlanlar kimi. Nə sən mənə lazımsan, nə də mən sənə. Çünki, mən də sənin nəzərin-də yüz minlərlə digər tülkülərə bənzəyən bir tül-küyəm. Amma, sən məni əhliləşdirsən, onda,bizim bir-birimizə ehtiyacımız olacaq. Sən mə-nim üçün dünyada yeganə olacaqsan, mən də sənin üçün... Balaca şahzadə dedi: -Deyəsən mən yavaş-yavaş anlamağa başlayıram. Bir gül var... mənə elə gəlir ki, o, əhliləşdirilib... Tülkü razılaşaraq: -Niyə də olmasın, yer üzündə elə şeylərə rast gəlirsən ki... - dedi: -Amma o gül Yer Kürəsində deyil, -balaca şahzadə inkar etdi.

Осылар біріне бірі достық ойлай ала ма? Кедей көп болса, ақысы кем болар еді, малдан айырылғандар көбейсе, қыстауы босар еді деп, мен ананы кедей болса екен деп, ол мені кедей болса екен деп, әуелде ішімізбен қас сағындық. Әрі-беріден соң сыртымызға шықты, жауластық, дауластық, партияластық. Осындай қастарға сөзім өтімді болсын және де ептеп мал жиюға күшім жетімді болсын деп, қызметке болыстық, билікке таластық.

And one day, a black song idea was born: let the people get poorer more and more, because the poorer people, the cheaper their work, the roomier pastures and the more defenseless their winter yurts. We dream about the impoverishment of the contenders, they want to bankrupt us. So, tell me, is it possible to wish good to each other?

Shunday likrdagi odamlar bir-biri bilan do‘st ho'lish to'g'risida o'ylaydimi hech? Qashshoq qancha ko‘p bo‘lsa, mehnal haqisi shuncha kam bo'Iadi, rnoldan ayrilganlar qancha ko'paysa, qishJovlar shuncha ko‘p bo'lib qoladi, deb men uni, u bo‘lsa meni, kafangado bo‘Isa kan, deb bir-birimizga ich-ichimizdan dusluuaniik qilamiz. Sal o'tmay, bu duslunanhgimiz ichimizdan sirtimizga chiqadi: oshkor yovlashamiz, dovlashamiz, taraf-taraf bo'lib urish, janjal chiqaramiz. Mana shunday ohshuvlarda obro'yim baland, qo'lim uzun bo‘lsin, deb mansab, bo'lislik, biylik talashamiz.

Böyle insanlar birbirlerine dostluk düşünebilir mi? Yoksullar çoğalsa, ücretler düşük olur, hayvanlarını kaybedenler çoğalsa, kışlak boşalır düşüncesiyle ben başkasını yoksul olsun diye, o başkası da beni yoksul diye düşünerek önce içimizden birbirimize düşman olduk. Biraz zaman geçtikten sonra düşmanlık içimizden dışımıza çıktı, dövüştük, mahkemelik olduk, gruplara ayrıldık. Düşmanlara sözümüzü geçirebilmek ve hayvanları daha da çoğaltmada güçlü olabilmek için makam ve iktidar mücadelesi verdik.

بۇنداق كىشىلەر ئۆز-ئارا دوستلۇقنى ئويلامدۇ؟ ئەگەر نامراتلارنىڭ سانى كۆپەيسە ، ئىش ھەققى تۆۋەن بولىدۇ ، ئەگەر تېخىمۇ كۆپ ئادەم ھايۋانلىرىنى يوقىتىپ قويسا ، قىش پەسىللىرى قۇرۇق بولسا ، مەن باشقىلارنىڭ كەمبەغەل بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن ، باشقىلار مېنى كەمبەغەل دەپ ئويلايدۇ ، شۇڭا بىز ئالدى بىلەن ئۆز-ئارا دۈشمەن بولۇپ قالدۇق. بىر مەزگىلدىن كېيىن ، دۈشمەنلىك ئىچىمىزدىن چىقتى ، بىز ئۇرۇشتۇق ، سوتقا چىقتۇق ، گۇرۇپپىلارغا بۆلۈندۇق. بىز دۈشمىنىمىز ھەققىدە سۆز قىلىش ۋە ھايۋانلارنىڭ سانىنى تېخىمۇ كۆپەيتىش ئۈچۈن ئورۇن ۋە كۈچ ئۈچۈن كۈرەش قىلدۇق.

Bu insanlar bir-birlərinə yaxşılıq arzu edə bilərlərmi? Kasıblar nə qədər çox olsa, onların əməyi də bir o qədər ucuzlaşır. Nə qədər çox yoxsul olsa bir o qədərdə çox qışlaqlar olar. O, mənim müflis olmağımı gözləyir, məndə onun yoxsullaşmağını. Tədricən bir-birimizə qarşı gizli düşmənçiliyimiz getdikcə açıq, barışmaz düşmənçiliyə çevrilir, hirslənirik, məhkəməyə veririk, partiyalara parçalanırıq, rəqiblərdən üstün olmaq üçün nüfuzlu tərəfdarlara rüşvət veririk, rütbələr uğrunda mübarizə aparırıq.

Иә, не айтары бар, қазіргі жолаушы жарым жолда көлігім болдырып қалады деп қорықпайды. Жол-жөнекей қонуға түскен ауылдың пиғылы қалай болады, өзіне – ас, көлігіне – шөп бере ме, жоқ па деп, төріне шығып, төсенішке отырғасын да тыныштық таба алмай, жетім баладай қайта-қайта үй иесінің қасы мен қабағына жаутаңдап қарап жатпайды. Қайда барсаң да, астыңда көлік әзір, алдыңда асың, суың әзір. Қонақ үйде қол қусырып, көңірсіп тұрады.

Yes, there is no denying it: the modern traveler no longer fears his mount will tire midway. When stopping overnight in a village, he no longer lies in unease, watching the host’s every expression like an orphan, wondering, “Will they feed me, will they give my horse hay, or not?” Wherever he goes, transport is ready beneath him, food and drink prepared before him. At the inn, everything waits with folded hands.

Ha, nima deyish mumkin, hozirgi yo‘lovchi yo‘l o‘rtasida mashinam buzilib qoladi deb qo‘rqmaydi. Yo‘l-yo‘lakay tushgan qishloqdagilarning niyati qanday bo‘larkin, o‘zi uchun ovqat, oti uchun o‘t beradi yo‘qmi, deb ham o‘ylamaydi, mehmon bo‘lib kirgan uyida yetim boladek qayta- qayta uy egasining yuz-ko‘ziga qarab, noqulaylik sezinmaydi ham. Qayerga bormang, ostingizda tayyor transport, oldingizda ovqatingiz, suvingiz tayyor. Mehmonxonalarda esa xizmatkorlar qo‘l qovushtirib, tayyor turadi.

Evet, ne denebilir ki, bugünün yolcusu artık yolda kalırım diye korkmuyor. Yol üstünde konaklayacağı köyde nasıl karşılanırım, bana yemek, hayvanıma ot verirler mi diye endişelenmiyor. Evin başköşesine oturduğunda ev sahibinin yüz ifadesinden anlam çıkarmaya çalışıp mahcup mahcup bakmıyor. Nereye gidersen git, aracın hazır, yemeğin, suyun önünde, otel odasında el pençe divan durmuş seni bekliyor.

ھە-ئە، نېمە دەگۈچى بار، ھازىرقى يولۇۋچى يېرىم يولدا <MS/>ماشىنىسى بۇزۇلۇپ قالىدۇ دەپ قورقمايدۇ. <MS/>يول بويى ئۆيگە چۈشكەن ئاۋۇلدىكىلەرنىڭ <MS/>پىكرى قانداق بولىدۇ، ئۆزىگە – ئاش، ماشىنىسىغا – ئوت بېرىدۇ ياكى بەرمەيدۇ دەپ، <MS/>ئۆيىگە كىرىپ، ئورۇنغا ئولتارغاندىن كېيىنمۇ خاتىرجەم بولالماي يىتىم بالىدەك قايتا-قايتا <MS/>ئۆي ئىگىسىنىڭ قېشى ۋە قاشلىرىغا قاراپ تۇرمايدۇ. قەيەرگە بارسىڭىز، ئاستىڭىزدا ماشىنا تەييار، ئالدىڭىزدا ئاش، سۇ تەييار. مېھمانخانىدا قول قوشتىرىپ، كۆڭۈل ئېچىپ تۇرىدۇ.

Bəli, nə deyilə bilər ki, bugünün yolçusu artıq “yolda qalaram” deyə qorxmur. Yol üstündə gecələyəcəyi kənddə necə qarşılanaram, mənə yemək, atıma ot verərlərmi deyə nigaran qalmır. Evin baş küncünə oturanda ev sahibinin üz ifadəsindən məna çıxarmağa çalışıb utana-utana baxmır. Haraya getsən get, nəqliyyat hazır, yeməyin, suyun qabağında, otel otağında əlpençə durmuş səni gözləyir.

Сауысқан көкектің көмегін күтпей-ақ, ұя салуға кірісті. Ол ұясының қабырғаларын жас бұтақтармен мықтап байланыстырды. Іші-тысын саз балшықтармен сылады. Кішкене бұтақтардан құрастырып, шағын қақпалы есік жасады. Ұяның астына мамықтан төсек төседі. Ал көкектің «керек, керек» деп қақсай-қақсай даусықарлығып, тілі сақау болды. Ол кейінгі жылдарда «керек» дегендегі «р»-ды айта алмай, «керек» деудің орнына «келек, келек» дейді. Сондықтан жұрт оны кекетіп «көкек» деп атайтын болды. Сол көкектің күні бүгінге дейін өзімдікі деген ұясы да, үй-іші де жоқ. Жұмыртқасын кез келген ұяға табады, оны басқа құстар басып, балапан шығарады. Шібилер жетім өседі.

The magpie realized it was useless to argue and decided to start building on its own. It wove the walls of its nest tightly with young twigs, plastered the inside and outside with wet clay, and even made a small doorway from thin sticks. On the bottom, it spread a soft bed of feathers. Meanwhile, the cuckoo kept shouting “kerek, kerek” until its voice grew hoarse and its tongue stumbled. Over time, it could no longer pronounce the R sound in “kereк” (“need”) and instead began to say “kelek, kelek.” That’s why, the birds started mocking it and calling it “kokek” (in Kazakh the cuckoo). And so, even to this very day, the cuckoo has no nest or home of its own. It lays its eggs in the nests of other birds, who hatch and raise its chicks for it, leaving the cuckoo’s young to grow up as orphans.

Qarg‘a kakkaning yordamini kutmasdan, uya qurishga kirishdi. U uya devorlarini yosh novdalar bilan mustahkam bog‘ladi. Ichki va tashqi tomondan loy bilan suvaladi. U kichik-kichik shoxchalardan eshik yasadi. Uyaning ostiga momiqdan to‘shak solinadi. Ko‘kek esa "kerak, kerak" deb qichqirib, ovozi bo‘g‘ilib, tili lol bo‘lib qoldi. Keyingi yillarda u "kerak" degan so'zni ayta olmay, "kerak" degan so'zning o'rniga "kelak, kelak" deydi. Shuning uchun odamlar uni masxara qilib "kakku" deb atay boshladilar. O‘sha kakkaning bugungi kungacha o‘ziniki deb hisoblangan uyasi ham, oilasi ham yo‘q. Tuxumini har qanday uyada topadi, uni boshqa qushlar bosib, jo‘ja chiqaradi. Chivinlar yetim o‘sadi.

Saksağan bunu duyunca tek başına işe başlamış. Dallar toplamış, çamurla sıvamış, içine tüyler sermiş. Hatta minik bir kapısı bile olmuş! Küçük yatak tarzı tüyleri olmuş. Guguk kuşu ise “yuva lazım, yuva lazım” demekten yorulmuş, sesi kısılmış, dili dolanmış. Artık “lazım” yerine “lelek” dermiş. O günden sonra herkes ona “guguk” demeye başlamış. İşte bu yüzden guguk kuşunun hâlâ kendi yuvası yokmuş. Yumurtasını başka kuşların yuvasına bırakırmış. Yavrularını da başkaları büyütürmüş. Minik guguklar hep öksüz gibi büyürmüş.

ېغىزخان كاككۇكنىڭ ياردىمىنى كۈتمەي، ئۇۋا ياساشقا كىرىشىپتۇ. ئۇ ئۇگىسىنىڭ تاملىرىنى قاتتىق ياغاچلاردىن، شاخلاردىن مەككەم باغلاپ ياساپتۇ. ئىچى – سىرتىنى لاي بىلەن ياساپتۇ. كىچىك پۇتاقلارنى قۇراشتۇرۇپ، كىچىك ئىشىك ياساپتۇ. ئۇۋىنىڭ ئىچىنىڭ ئاستى تەرىپىگە مامۇقتىن ئورۇن ياساپتۇ. كاككۇكنىڭ «كېرەك، كېرەك» دېگەن ئاۋازى چىقماي، ئۈنى تارىلىپ قاپتۇ. ئۇ كېيىنكى يىللاردا «كېرەك، كېرەك» دېگەن سۆزىدىكى ر ھەرىپىنى ئېيتالماي، «كېرەك» دەپ ئېيتىشنىڭ ئورنىغا، «كېلەك، كېلەك» دەپ قاپتۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن <FR/>كۈنى بۈگۈنگىچە يۇرت ئۇنى «كاككۇك» دەپ ئاتايدىغان بولغان. ئەشۇ كاككۇكنىڭ تا بۈگۈنكى كۈنگىچە ئۆزىنىڭ دېگەن يەككە ئۇۋا – ماكانى يوق. تۇخۇمىنى <FR/>ئۇددۇل كەلگەن بىر ئۇگىغا ئاپىرىپ بېسىپ قويىدۇ، ئۇنى باشقا قۇشلار باستۇرۇپ چۈجە چىقىرىدۇ. بەزى جۆ جىلەر <MS/>يىتىم قالىدۇ.

Sağsağan bunu eşidəndə təkbaşına işə başlamışdı. Budaqlar yığmış, palçıqla suvayıb, içinə tük döşəmişdi. Hətta kiçik bir qapısı belə olmuşdu! Kiçik yataq kimi tükləri olmuşdu. Ququ quşu isə “yuva lazımdır, yuva lazımdır” deməkdən yorulmuş, səsi batmış, dili dolaşmışdı. Artıq “lazımdır” yerinə “lələk” deyərmiş. O gündən sonra hamı ona “ququ” deməyə başlamışdı. Bax, buna görə də ququ quşunun hələ də öz yatağı yox imiş. Yumurtasını başqa quşların yuvasına qoyarmış. Balalarını da başqaları böyüdərmiş. Kiçik quqular həmişə yetim kimi böyüyərmişlər.

Сауысқан көкектің көмегін күтпей-ақ, ұя салуға кірісті. Ол ұясының қабырғаларын жас бұтақтармен мықтап байланыстырды. Іші-тысын саз балшықтармен сылады. Кішкене бұтақтардан құрастырып, шағын қақпалы есік жасады. Ұяның астына мамықтан төсек төседі. Ал көкектің «керек, керек» деп қақсай-қақсай даусы қарлығып, тілі сақау болды. Ол кейінгі жылдарда «керек» дегендегі р-ды айта алмай, «керек» деудің орнына «келек, келек» дейді. Сондықтан жұрт оны кекетіп «көкек» деп атайтын болды. Сол көкектің күні бүгінге дейін өзімдікі деген ұясы да, үй-іші де жоқ. Жұмыртқасын кез келген ұяға табады, оны басқа құстар басып, балапан шығарады. Шібилер жетім өседі.

The magpie realized it was useless to argue and decided to start building on its own. It wove the walls of its nest tightly with young twigs, plastered the inside and outside with wet clay, and even made a small doorway from thin sticks. On the bottom, it spread a soft bed of feathers. Meanwhile, the cuckoo kept shouting “kerek, kerek” until its voice grew hoarse and its tongue stumbled. Over time, it could no longer pronounce the R sound in “kereк” (“need”) and instead began to say “kelek, kelek.” That’s why, the birds started mocking it and calling it “kokek” (in Kazakh the cuckoo). And so, even to this very day, the cuckoo has no nest or home of its own. It lays its eggs in the nests of other birds, who hatch and raise its chicks for it, leaving the cuckoo’s young to grow up as orphans.

Qarg‘a kakkaning yordamini kutmasdan, uya qurishga kirishdi. U uya devorlarini yosh novdalar bilan mustahkam bog‘ladi. Ichki va tashqi tomondan loy bilan suvaladi. U kichik-kichik shoxchalardan eshik yasadi. Uyaning ostiga momiqdan to‘shak solinadi. Ko‘kek esa "kerak, kerak" deb qichqirib, ovozi bo‘g‘ilib, tili lol bo‘lib qoldi. Keyingi yillarda u "kerak" degan so'zni ayta olmay, "kerak" degan so'zning o'rniga "kelak, kelak" deydi. Shuning uchun odamlar uni masxara qilib "kakku" deb atay boshladilar. O‘sha kakkaning bugungi kungacha o‘ziniki deb hisoblangan uyasi ham, oilasi ham yo‘q. Tuxumini har qanday uyada topadi, uni boshqa qushlar bosib, jo‘ja chiqaradi. Chivinlar yetim o‘sadi.

Saksağan guguk kuşunun yardımını beklemeden yuva yapmaya girişmiş. O yuvasının duvarlarını genç dallarla sıkıca birleştirmiş. İçini dışını çamurla sıvamış. Küçük dallardan birleştirerek, küçük kapılı bir giriş yapmış. Yuvanın altına pamuktan yatak döşemiş. Guguk kuşunun ise “gerek, gerek” diye durmadan söylene söylene sesi kısılmış, dili peltek olmuş. O sonraki yıllarda “gerek” derken ‘r’ harfini söyleyemez, “gerek” demek yerine “gelek, gelek” dermiş. Bu yüzden halk onu alay ederek “guguk kuşu” diye adlandırmış. O guguk kuşunun bugüne kadar kendine ait bir yuvası da, ailesi de yokmuş. Yumurtasını rastgele bir yuvaya bırakır, onu başka kuşlar kuluçkaya yatırır, civcivleri çıkarırmış. Yavrular yetim büyürmüş.

سېغىزخان كاككۇكنىڭ ياردىمىنى كۈتمەيلا، ئۇگا سېلىشقا كىرىشىدۇ. ئۇ ئۇگىسىنىڭ تاملىرىنى ياش پۇتاقلار بىلەن مىقتاپ باغلاشتۇرىدۇ. ئىچى – تېشىنى سازلىق پاتقاقلار بىلەن سىلايدۇ. كىچىككىنە پۇتاقلاردىن قۇراشتۇرۇپ، كىچىك قاقپىسى بار ئىشىك ياسىدى. ئۇگىنىڭ ئاستىغا مامۇقتىن ئورۇن سالىدۇ. كاككۇكنىڭ بولسا «كېرەك، كېرەك» دەپ قاخشاپ – قاخشاپ ئۈنى خىرىلداپ، تىلى توغرا سۆزلىمەي قالىدۇ. ئۇ كېيىنكى يىللاردا «كېرەك» دېگەندىكى ر – نى ئېيتالماي، «كېرەك» دېيىشنىڭ ئورنىغا «كېلەك، كېلەك» دەيدۇ. شۇڭلاشقا يۇرت ئۇنى كامسىيتىپ «كاككۇك» دەپ ئاتايدىغان بولدى. شۇ كاككۇكنىڭ <FR/>كۈنى بۈگۈنگىچە ئۆزەمنىڭكى دېگەن ئۇگىسىمۇ، ئۆي – ئىچىمۇ يوق. تۇخۇمىنى <FR/>دۇچ كەلگەن ئۇگىغا تۇغىدۇ، ئۇنى باشقا قۇشلار بېسىپ، چۈجە چىقىرىدۇ. كىچىك چۈجىلەر <MS/>يىتىم ئۆسىدۇ.

Sağsağan quququşunun yardımını gözləmədən yuva etməyə girişmiş. O yuvasının divarlarını gənc budaqlarla sıxıca birləşdirmiş. İçini-çölünü palçıqla suvayıb. Kiçik budaqlardan birləşdirərək, kiçik qapılı bir giriş edib. Yuvanın altına pambıqdan yataq sərmiş. Quququşunun isə “lazım, lazım” deyə durmadan söylənə-söylənə səsi batmış, dili pəltək olmuş. O sonrakı illərdə “lazım” deyərkən ‘r’ hərfini deyə bilməz, “lazım” demək yerinə “lazım, lazım” deyərmiş. Bu səbəbdən xalq onu lağ edərək “quququşu” deyə adlandırıb. O quququşunun bu günə qədər özünə aid bir yuvası da, ailəsi də yoxmuş. Yumurtasını rast gələ bir yuvaya buraxır, onu başqa quşlar kürtyatırar, cücələri çıxarmış. Balalar yetim böyüyərmiş.

Сәтемір жеті жасар күнінде атасынан жетім қалыпты. Күндерде бір күн Сәтемір далада ойнап жүріп, бір ескі тамның түбінде шаршаған соң сүйеніп, жан-жағына қарап жатса, бір аяғы ақсақ құмырсқа тамның төбесіне қарай өрмелеп барады да, орта шеніне барғанда құлап түседі.Тұра салып тағы да өрмелейді, манағыдан гөрі жоғарырақ барғанда тағы құлап түседі. Үшінші рет құмырсқа және тырмысады. ақыр бар күшін салып, қисая-мисая барып, тамның төбесіне шығып кетеді. Мұны көріп Сәтемір ойға қалды: Құдай-Тағаланың жаратқан жан-жануарының ең кішкентайы осы құмырсқа - екеш құмырсқа да тынбай жұмыс істеп жүр. Өзі ақсақ, бір тырмысып, екі тырмысып, жығылып, сонда да қоймай, ақыр мұратына жетті. Тамның басына шықты. Мұны көріп отырып менің де талап іздемей, жұмыссыз ойнап жүргенім ақылсыздық екен, деп ойынын тастап, қалаға барды.

When Satemir was seven years old, he lost his father and became an orphan. One day , while playing outside, he got tired and sat down to rest beside an old clay wall. As he lay there watching, he noticed a limping ant trying to climb to the top of the wall. Halfway up, the ant slipped and fell. It got up and tried again, this time reaching higher, but again, it fell. The third time, the little creature strained with all its might, stumbling and slipping, but at last it reached the top. Watching this, Satemir began to think: "Even the smallest of God’s creatures, this lame ant, never gives up working. Though it fell again and again, it didn’t stop until it reached its goal. Yet here I am, wasting my days in play and idleness. That’s foolish." He immediately stopped playing and went to the city.

Sotemir yetti yoshga kirganida bobosidan yetim qolibdi. Bir kuni Sotemir dalada o‘ynab yurganida, eski bir imorat (tosh uy) tagida charchab, unga suyangancha yotib qolsa, bir oyog‘i oqsoq chumoli imoratning tepasiga qarab chiqib ketayotganini ko‘radi. U o‘rtasiga yetganda yiqilib tushadi. Yana turib qayta chiqadi, avvalgidan ham balandroq chiqqach yana yiqiladi. Uchinchi marta ham chumoli urinadi. Nihoyat bor kuchini sarflab, qiyshayib-miyshayib bo‘lsa-da, imoratning tomiga chiqib ketadi. Buni ko‘rgan Sotemir o‘yga toladi: Xudo Taolo yaratgan jonivorlarning eng kichigi bo‘lgan shu chumoli ham tinmay mehnat qilmoqda. O‘zi oqsoq bo‘lsa ham, bir urinib, ikki urinib, yiqilib tushsa ham, baribir to‘xtamay, oxiri maqsadiga yetdi. Tomning ustiga chiqdi. Buni ko‘rib turgan men ham maqsadsiz, ish qilmay o‘ynab yurganim aqlsizlik ekan, deb o‘yinini tashlab, shaharga ketdi.

Satemir, yedi yaşındayken babasını kaybetmişti. Günlerden bir gün dışarıda oynarken, yorgunluktan eski bir damın dibine yaslanıp etrafa bakındı. O sırada, bir ayağı topal bir karıncanın damın tepesine doğru yürüdüğünü gördü. Karınca, yolun yarısına geldiğinde düştü. Yine kalktı, yeniden tırmanmaya başladı. Az önce düştüğü yerin biraz yukarısına ulaştığında tekrar düştü. Üçüncü kez denedi. Sonunda tüm gücünü toplayıp kıvrıla kıvrıla da olsa damın tepesine çıkmayı başardı. Bunu izleyen Satemir bir süre düşündü: “Allah’ın yarattığı en küçük canlılardan biri olan bu karınca bile durmadan çalışıyor. Topal olmasına rağmen bir kez, iki kez denedi, ama pes etmedi ve sonunda hedefine ulaştı. Damın tepesine çıktı. Ben ise bunu görüp hiçbir şey öğrenmeden, işsiz güçsüz gezip durursam bu akılsızlık olur,” dedi. Bu düşünceyle şehir yolunu tuttu.

سەتېمىر يەتتە يېشىدا دادىسىدىن يىتىم قالىدۇ. <FR/>كۈنلەردىڭ بىرىدە سەتېمىر تـالادا ئويناپ يۈرۈپ، ھېرىپ قالغانلىقتىن بىر ئەسكى تامغا تىكلىنىپ، يان-يېقىغا قـاراپ تۇرسى، بىر پۇتى ئاسقاق چۆمۈلە تـامنىڭ ئۈستىگە قـاراپ ئۆمەلەپ كېتىپ بېرىپ، ئوتتۇرىسىغا كەلگەندە چۈشۈپ كېتىدۇ. تۇرۇپ قايتىدىن ئۆملەيدۇ، بۇ قېتىم ئالدىڭقىدىنمۇ يۇقىرىراق چىققانتىدا يەنە يىقىلىپ چۈشۈپ كېتىدۇ. ئۈچىنچى قېتىمدە چۆمۈلە يەنە تىرىشىپ كۆرۈدۇ. ئاخىرى پۈتۈن كۈچىنى ئىشقا سېلىپ، قىيىسىق-مىيىسىق بولۇپ تـامنىڭ ئۈستىگە چىقىپ كېتىدۇ. بۇنى كۆرگەن سەتېمىر ھەيران بولۇپ، <FR/>ئويغا چۆمۈلدى: <MS/>ئاللاھ-تائالانىڭ ياراتقان ھايۋاناتلارنىڭ ئەڭ كىچىگى بولغان مۇشۇ چۆمۈلە — چۆمۈلىمۇ تىنماي ئىشلەۋاتىدۇ. ئۆزى ئاسقاق، بىر تىرىشىپ، ئىككى تىرىشىپ، يىقىلىپ، <FR/>شۇندىن كېيىنمۇ تاشلىماي، ئاخىرى <FR/>مەخسىتىگە يەتتى. تـامنىڭ ئۈستىگە چىقتى. بۇنى كۆرۈپ ئولتۇرۇپ، «مەنمۇ ھەرقانداق تىرىشچانلىق ئىزدىمەي، ئىش قىلماي يۈرگىنىم ئەقىلسىزلىك ئىكەن» دەپ، ئويۇننى تـاشلاپ، شەھەرگە كەتتى.

Sətemir yeddi yaşında olarkən atasını itirmişdi. Günlərin bir günü çöldə oynayarkən yorğunluqdan köhnə bir damın dibinə söykənib ətrafa baxdı. Elə o anda bir ayağı topal olan bir qarışqanın damın zirvəsinə doğru süründüyünü gördü. Qarışqa yolun yarısına çatanda yıxıldı. Yenə qalxdı, yenidən tırmanmağa başladı. Az əvvəl yıxıldığı yerdən bir az yuxarı qalxanda yenidən yıxıldı. Üçüncü dəfə cəhd etdi. Axırda bütün gücünü toplayıb, qıvrıla-qıvrıla da olsa, damın zirvəsinə çıxmağa nail oldu. Bunu izləyən Sətemir bir müddət düşündü: “Allahın yaratdığı ən kiçik canlılardan biri olan bu qarışqa belə, dayanmadan çalışır. Topal olmasına baxmayaraq bir, iki dəfə cəhd etdi, amma təslim olmadı və sonunda məqsədinə çatdı. Damın başına çıxdı. Mən isə bunu görüb heç nə öyrənmədən, işsiz-gücsüz gəzişsəm, bu ağılsızlıq olar,” – deyə düşündü. Bu fikirlə şəhərə doğru yollandı.

Лұқпан әкімге бір сопысымақ адам бір жиылыста айтты: – Сіздің ауруға ем етуіңіз күнә, Құдайдың жіберген қаза-бәлесіне себеп табамын деген Құдайға қарсылық болып табылады деп білемін, – деді. Лұқпан айтты: – Олай болса, сол айтқан сөз жазылған кітапты келтіріңіз, сенімді кітап болса, біз тоба етіп, дәрігерлікті қоялық, – деп. Сопы бұл сөз еш кітаптан көргені жоқ кітап алып келе қоямын деп қозғалмады. Жиылып отырған халық шулап қоя берді: – Сопы, Лұқпан жесірге байдай, жетімге атадай болып, неше мұңды бейшаралардың көзінің жасын тыйды, сен бұл істі күнә деп білсең кітабыңды көрсет, болмаса қазыға алып барып, жазаландырамыз, – деп. Істің бұлайынша зорайып бара жатқанын көріп, Лұқпан халықтан өтініш етіп тысқа шығып, сопыны оңаша қалдырып айтты:

At one gathering, a pretentious dervish said to Luqpan the Wise: – Your practice of healing the sick is a sin. Seeking remedies for the calamities sent by God’s will and then claiming to find solutions is, in my view, opposition to God. Luqpan replied: – If that is so, then bring me the book in which your words are written. If it is a trustworthy scripture, I shall repent and abandon medicine. The dervish could not bring any such book, for he had never seen those words written anywhere. The people gathered there began to shout: – Dervish! Luqpan has been like a husband to widows and a father to orphans; he has dried the tears of the suffering. If you truly believe his work is sinful, show us your book, or else we shall take you before the judge! Seeing the situation worsening, Luqpan raised his hand and said: – Peace be upon you all. Let me speak to him alone. He led the dervish outside and said quietly:

Luqmon hakimga bir soxta so‘fi bir yig‘inda shunday dedi: – Sizning kasallarga davo qilishingiz gunoh. Olloh yuborgan qazo-baloga chora izlash Ollohga qarshi chiqish bo‘ladi, deb bilaman, – dedi. Luqmon dedi: – Unday bo‘lsa, shu gapingiz yozilgan kitobni olib keling. Ishonchli kitob bo‘lsa, biz tavba qilib, tabiblikni tashlaymiz, – dedi. So‘fi esa bu gapni hech qaysi kitobda ko‘rmagan edi, “kitob olib kelaman” deb ham o‘rnidan qo‘zg‘almadi. Yig‘ilgan xalq shovqin solib yubordi: – So‘fi, Luqmon bevalarga boydek, yetimlarga otadek bo‘lib, qancha bechoralarning ko‘z yoshini to‘xtatdi. Agar bu ishni gunoh desang, kitobingni ko‘rsat, bo‘lmasa qoziga olib borib jazolatamiz, – deyishdi. Ishning bunchalik kattalashib ketayotganini ko‘rgan Luqmon xalqdan iltimos qilib, tashqariga chiqdi va so‘fini yolg‘iz qoldirib dedi:

Lokman Hekim’e bir sufi, bir toplantı sırasında şöyle dedi: — Sizin hastalara şifa bulmanız günahtır. Hüda’nın verdiği kaza ve belaya derman bulacağım demek, Hüda’nın takdirini kabul etmemek sayılır. Bunun üzerine Lokman Hekim şöyle cevap verdi: — O hâlde bu söylediklerinizin yazılı olduğu kitabı bana getirin. Güvenilir bir kaynaksa, biz de tövbe eder, hekimliği bırakırız. Sufi ise bu sözleri hiçbir yerden görmediği için, kitabı getirmeye bile yeltenmedi. Toplantıya gelen kalabalık ise bu sözler üzerine gürültü yapmaya başladı: — Sufi, Lokman; dullara eş, yetimlere baba gibi olmuş bir insandır. Ne kadar dertli, çaresiz varsa, onların gözyaşını dindirmiştir. Sen kalkıp bu işe günah diyorsan, o zaman kitabını getir, göster. Aksi takdirde cezalandırılacaksın! — dediler. İş bu raddeye gelince, Lokman halktan rica ederek dışarı çıktı. Ardından sufiye dönüp şöyle dedi:

لۇقمان ھەكىمگە بىر سوپى كىشى بىر يىغىندا ېيتتى: –سىزنىڭ ئاغرىقلىرىڭىزغا داۋا ئىزدىشىڭىز گۇنا، چۈنكى <MS/>خۇدانىڭ ئەۋەتكەن بالا-قازىسىغا سەۋەپ تاپىمەن دېگەن <MS/>خۇداغا قارشىلىق بولۇپ تېپىلىدۇ دەپ ئويلايمەن، – دېدى. لقمان ئېيتىپتۇ: – ئەگەر شۇنداق بولسا، شۇ سۆزۈڭىز يېزىلغان كىتابنى ئېلىپ كېلىڭ، ئىشەشلىك كىتاب بولسا، بىزمۇ تەۋبە ئېتىپ، دوختۇرلۇقنى قويىمىز، – دەپ. سوپى بۇ سۆزنى ھېچقانداق كىتابتىن كۆرگەن ئەمەس، كىتاب ئېلىپ كېلىشكىمۇ ئۇرۇنمىدى. يىغىندىكى خەلق ۋاڭ-چۇڭ قىلىپ كەتتى: – سوپى، لۇقمان <MS/>جېسىرلارغا بوۋا، يېتىملارغا دادىدەك بولۇپ، نەچچە ئازاپقا چۆمگەن بېچارىلارنىڭ كۆز يېشىنى توختاتتى. ئەگەر بۇ ئىشنى گۇنا دېسەڭ، كىتاۋىڭنى كۆرسەت! بولمىسا، سېنى <MS/>قازىغا ئېلىپ بېرىپ جازالايمىز! – دەپ. ئىشنىڭ مۇنداق يوغىرىپ كىتىپ بارغىنىنى كۆرگەن لۇقمان خەلىقتىن ئىلتىماس قىلىپ، سىرتقا چىقىپ، سوپىنى يالغۇز قويۇپ مۇنداق دېدى:

Lokman Həkimə bir sufi, bir yığıncaq zamanı belə dedi: — Siz xəstələrə şəfa tapmağınız günahdır. Allahın verdiyi qəzaya və bəladan dərman tapmaq Allahın takdirini qəbul etməmək sayılır. Bunun üzərinə Lokman Həkim belə cavab verdi: — O halda, dediklərinizin yazıldığı kitabı mənə gətirin. Etibarlı bir mənbədirsə, biz də tövbə edib həkimliyi tərgitərik. Sufi isə bu sözləri heç yerdən görmədiyi üçün kitabı gətirməyə belə cürət etmədi. Toplantıya gələn izdiham isə bu sözlərdən sonra qışqırmağa başladı: — Sufi, Lokman dul qazınlara ər, yetimlərə ata olmuş bir insandır. Nə qədər dərdli, çaresiz varsa, onların göz yaşını qurudub. Sən çıxıb bu işə günah deyirsənsə, onda kitabını gətir, göstər. Əks halda cəzalandırılacaqsan! — dedilər. İş bu həddə çatanda, Lokman xalqdan xahiş edib çölə çıxdı. Sonra sufiyə tərəf dönüb belə dedi:

Бірнеше тәуір кісілер бір жетім-жесір қалған үй ішін жылу жиямыз деп, әр үйге қыдырып барып жүріп, бір байдың үйіне келсе, бай жұмыскеріне бір кішкентай жіпті жаңбырда ұмытып, далада қалдырыпсың деп, қатты ұрысып тұр екен. Ұрысып тұрып айтады: – Сен білмейсің, ол кішкентай жіп те болса, малға сатып алынған нәрсе, малдың табылуы оңай емес, – деп. Мұны есітіп, көріп, әлгі жолаушылар өзді-өзі сөйлесті: Бір жаман жіпті далада ұмытып қалдырдың деп сонша кейіп тұрған адам бізге ешнәрсе бере қоймас, аузымызды ауыртпай, келген ізімізбен қайталық. Ішінде біреуі айтты: – Неміз кетіп барады, келген соң бұған да айтып кетелік. Бұл сөз байға келіп, сәлем берді. Бай бұларды әдеппен үйіне кіргізді. Сонан соң келгендердің жұмысын есітіп, сол жердің өзінде бөтендерге қарағанда екі есе ақша шығарып берді және мұнан басқа төрт-бес қап астық беремін деп уәде етті. Мұнысын көріп жолаушылар таңданып отырды да, өздерінің далада байды сараңға санағандарын айтысты. Сонда бай айтты: – Аз нәрсені азсынбай, қадірін біліп жинағаннан осындай кем-кетікке жәрдем беруге қолым жетісті, жинақтылық – сараңдыққа жатпайды, – деді дейді.

A few respectable men were collecting donations for a family left poor and widowed. Going from house to house, they came to a rich man’s home. The man was scolding his worker harshly because the servant had left a small piece of rope outside in the rain. – You don’t understand, – he said. – Even a small rope is something bought with money, and earning money is not easy. Hearing and seeing this, the visitors whispered among themselves: – If he gets angry over a mere rope, he surely won’t give us anything. Let’s not waste our breath; better turn back. But one of them said: – What have we got to lose? Since we’re already here, let’s speak to him anyway. They greeted the rich man respectfully. He invited them in politely and listened to their purpose. Then, right there, he gave them twice as much money as others had, and even promised to send four or five sacks of grain besides. The men were astonished and confessed that they had thought him stingy because of what they saw. The man replied: – By learning to value and save even small things, I have been able to help those in need. Thriftiness is not stinginess.

Bir necha yaxshi odamlar bir yetim va beva xonadonga issiqlik yig‘ish uchun uyma-uy yurib, bir boyning uyiga borishganida, boy ishchisiga yomg‘irda kichkina ipni unutib, tashqarida qoldirib ketganini qattiq urishibdi. Urishib turib aytadi: - Sen bilmaysan, u kichkina ip bo‘lsa ham, mol uchun sotib olingan narsa, molni topish oson emas, - dedi. Buni eshitib, ko‘rib, yo‘lovchilar o‘z-o‘zlariga gapirishdi: Yomon arqonni tashqarida unutib qoldirganingiz uchun shunchalik xafa bo‘lgan odam bizga hech narsa bermaydi, keling, kelgan yo‘limizdan qaytamiz. Ulardan biri shunday dedi: - Nima ketyapmiz, kelganimizda unga ham aytamiz. Shu so‘zlar bilan u boyga kelib, salom berdi. Boy ularni odob bilan uyiga kiritdi. Keyin kelganlarning ishini eshitib, o‘sha yerning o‘zida boshqalarga qaraganda ikki baravar ko‘p pul chiqarib berdi va bundan tashqari to‘rt-besh qop don berishni va’da qildi. Buni ko‘rib, yo‘lovchilar hayratda qolishdi va dashtda boyni xasis deb hisoblashlarini aytishdi. Shunda boy dedi: - Men bunday kamchiliklarga yordam berishga qo'lim yetdi, - dedi u, - kamlikni kam deb hisoblamasdan, uning qadrini bilib to'plaganman.

Birkaç iyi insan, bir yetim ve dulun evine yardım toplamak için her evi gezerken, bir zenginin evine gelmişler. O sırada zengin çalışanına, kısa bir ipi yağmurda unutup dışarıda bıraktığı için azarlıyormuş. Azarlarken şöyle der: – Bilmiyorsun ki, o kısacık ta bir ip olsa, para karşılığında alınmış bir şey, mal kazanmak kolay değil. Bunu işiten ve gören o yolcular kendi aralarında konuştular: - Parmak kadar bir ipi dışarıda unuttun diye bu kadar kızan adam bize hiçbir şey vermez, ağzımızı yormayalım, geldiğimiz gibi geri dönelim. İçlerinden biri dedi: – Ne kaybederiz ki, gelmişken söyleyiverelim. Bu söz üzerine zengine gelip selam verdiler. Zengin onları nezaketle içeri aldı. Sonra gelme nedenlerini duyunca, orada hemen diğerlerine göre iki kat daha fazla para verdi ve bunun dışında dört beş çuval tahıl vereceğine de söz verdi. Bunu gören yolcular şaşırdılar ve dışarıda gördüklerini ve zengin hakkında cimri diye düşündüklerini söylediler. O zaman zengin: – Az şeyleri küçümsemeyip, değerini bilerek biriktirmekle, böyle yoksullara yardım etmeye gücüm yetti, tutumluluk cimrilik değildir- diye cevap verdi.

بىر نەچچە ياخشى كىشىلەر بىر يىتىم قالغان ئائىلىگە ساداقە يىغىمىز دەپ، ھەر ئۆينى ئايلىنىپ يۈرۈپ، بىر باينىڭ ئۆيىگە كىرگەندە، باي خىزمەتچىسىگە بىر كىچىك يىپنى يامغۇردا ئۇنتۇپ قاپتىسەن دەپ قاتتىق ۋاقىراپ تۇرغان ئىكەن. ۋاقىراپ تۇرۇپ مۇنداق دېدى: – سەن بىلمەيسەن، ئۇ كىچىك يىپ بولسىمۇ، مالغا سېتىۋېلىنغان نەرسە، مالنى تېپىش <FR/>ئوڭاي ئەمەس، – دەپ. بۇ سۆزنى ئاڭلاپ-كۆرگەن مۇساپىرلار ئۆزئارا سۆزلەشتى: – بىر يامان يىپنى ئۇنتۇپ قالدىڭ دەپ مۇنچىۋالا قايغۇرۇپ تۇرغان ئادەم بىزگە ھېچنەرسە بەرمەيدۇ، ئېغىزىمىزنى بەكار ئاغرىتىپ نېمە قىلىمىز، كەلگەن ئىزىمىز بىلەنلا قايتىپ كېتىيلى. ئارىسىدا بىرى مۇنداق دېدى: – نېمىمىز كېتىدۇ؟ كەلگەندىن كېيىن مۇشۇنىڭغىمۇ ئېيتىپ كېتەيلى. ئۇنىڭ سۆزىگە قوشۇلۇپ، بايغا كىرىپ <MS/>سالام بەردى. باي ئۇلارنى ئەدەب بىلەن ئۆيىگە كىرگۈزدى. ئاندىن كېيىن كەلگەنلەرنىڭ ئىشىنى ئاڭلاپ، شۇ يەرنىڭ ئۆزىدىلا باشقىلاردىن <FR/>ئىككى ھەسسە كۆپ پۇل چىقىرىپ بەردى ۋە بۇنىڭدىن باشقا تۆت-بەش قاپ ئاشلىق بېرىمەن دەپ ۋەدە قىلدى. بۇ ئىشنى كۆرۈپ، يولۇۋچىلار ھەيران بولۇپ ئولتۇردىدە، باينىڭ ئاۋال تالادا ساراڭ دەپ ئويلاپ قالغانلىرىنى ئۆزئارا ئېيتىشتى. شۇ چاغدا باي مۇنداق دېدى: – ئاز نەرسىنى ئاز كۆرەپ، قەدرىنى بىلىپ يىغىش ئارقىلىقلا مۇشۇنداق ياردەمگە مۇھتاجلارغا ياردەم قىلىشقا قولۇم يېتەرك، جەمئىيەتچانلىق – ساراڭلىققا ياتمايدۇ، – دەپتۇ.

Bir neçə yaxşı insan, yetim və dulun evinə yardım toplamaq üçün hər evi gəzərkən, zəngin birinin evinə gəldilər. O vaxt zəngin, işçisini qısa bir ipi yağışda unudub çöldə qoyduğu üçün tənbeh edirdi. Tənbeh edərkən belə dedi: – Bilmirəm ki, o qısacıq da olsa bir ip, pul qarşılığında alınmış bir şeydir, malı tapmaq asan deyil. Bunu eşidən və görən o səyyahlar bir-birinə dedilər: – Barmaq qədər ipi çöldə unudub ona bu qədər əsəbləşən adam bizə heç nə verməz, ağzımızı yormağa dəyməz, gəldiyimiz kimi qayıdaq. Onlardan biri dedi: – Nə itirərik ki, gəldiyimizdən istifadə edib desək. Bu sözlə zənginə gedib salam verdilər. Zəngin onları nəzakətlə içəri aldı. Sonra gəlmə səbəblərini eşidəndə, orada dərhal digərlərinə nisbətən iki dəfə çox pul verdi və bundan əlavə dörd-beş çuval taxıl verəcəyinə də söz verdi. Bunu görən səyyahlar təəccübləndilər və çöldə gördüklərini, zəngin haqqında pinti düşündüklərini söylədilər. O zaman zəngin dedi: – Az şeyləri kiçiltməyib, dəyərini bilib yığmaqla belə kasıblara yardım etmək gücüm oldu, iqtisadlılıq pintiçilik deyil.

Ақыл тоқтатпаған үш баланың көз алдынан төрт күн бұрынғы қанды оқиға кетер емес. Қайда барарларын, не істерлерін білмей есеңгіреп қалған, Бұған дейін үлкендерден жөн сұрап, ата-ананың аялы алақанымен алшаң басып келсе, тағдыр әп-сәтте есейтіп, қия-құз жартастың басына лақтырып тастағандай. Енді үлкендерше санамен, ақылмен әрекет ету керек. Бірақ қалай аяқ астынан ересектерше тірлік ете алмақ? Кайда бармақ? Алтайдан шыққалы екі айдай жол жүрді. Әкелер мақсаты – Тибеттің Лхаса қаласына бару. Одан әрі Үндістан арқылы Тайпейге жетіп, азат ел атанбақшы еді. Жол үсті арманның бәрі адыра қалды. Үш жетім әке армандарын жалғамақ түгілі, тірі қалу үшін не істемек керек екенін біле алмауда. Ел қайда? Жүретін жол қайда? Бәрінің біткені ме? Мына мәңгілік мұз құрсауындағы алып таулардың құзғындарына жем болғандары ма? Жо-жоқ, бұлай отыра беруге болмас. Тірі адам тіршілікке қам қылмаушы ма еді .

The memory of the bloody event four days ago wouldn’t leave their minds. They were stunned, lost, unsure of where to go, or what to do. Until now, they had always asked adults for help, moved under the care of their parents. But fate had suddenly made them grow up, pushing them alone into this cold, jagged world. Now they had to think like adults, make decisions, survive. But how does one become an adult overnight? Where could they go? They had already been on the road for nearly two months since leaving Altai. Their fathers’ dream was to reach Lhasa in Tibet, then escape to Taiwan through India- to live free. But all those dreams had crumbled on the way. The three orphans couldn’t even begin to carry on those dreams. They didn’t even know how to survive now. Where was the road? Where was home? Was this the end? Were they to become nothing more than food for mountain vultures? No! They couldn’t just sit here waiting for death. If you’re alive - you must fight to live.

To‘rt kun oldingi qonli voqea aqldan ozmagan uch bolaning ko‘z oldidan ketmaydi. Ular qayerga borishini, nima qilishini bilmay, dovdirab qolgan edi. Ilgari kattalardan yo‘l-yo‘riq so‘rab, ota-onasining mehribon kaftlari bilan yurgan bo‘lsa, taqdir ularni bir zumda ulg‘aytirib, qoya cho‘qqisiga uloqtirgandek edi. Endi kattalardek ong va aql bilan harakat qilish kerak. Lekin qanday qilib ular birdaniga kattalardek hayot kechira oladi? Qayerga borish kerak? Ular Oltoydan chiqqandan beri ikki oy yo‘l yurishdi. Otalarning maqsadi Tibetning Lhasa shahriga borish edi. Keyin Hindiston orqali Taypeyga yetib borib, ozod mamlakatga aylanmoqchi edilar. Yo‘l ustidagi barcha orzular puchga chiqdi. Uch yetim ota orzularini amalga oshirish u yoqda tursin, tirik qolish uchun nima qilish kerakligini ham bilmaydi. Yurt qayerda? Yo‘l qayerda? Hammasi tugaganmi? Bu abadiy muzlikdagi ulkan tog‘larning quzg‘unlariga yem bo‘lganlarmi? Yo‘q-yo‘q, bunday o‘tirib bo‘lmaydi. Tirik odam tirikchilik uchun g‘amxo‘rlik qilishi kerak.

Akılları ermeyen üç çocuğun gözlerinin önünden dört gün önceki kanlı olay gidecek gibi değil. Nereye gideceklerini, ne yapacaklarını bilemeyerek serseme dönmüşlerdi. Daha önce büyüklerinden ne yapacaklarını öğrenip, anne babaların şefkatli kollarında rahatça yürürlerken, kader bir anda büyütüp, uçurumun başına fırlatmış gibiydi. Artık kendileri büyükler gibi akıl ve mantıkla hareket etmek gerekiyor. Ama nasıl aniden yetişkinler gibi yaşayabilirler? Nereye gidecekler? Altay'dan çıkalı yaklaşık iki ay oldu. Babalarının amacı – Tibet'in Lhasa şehrine gitmekti. Oradan Hindistan üzerinden Taipey`e ulaşıp özgürlüğe kavuşacaklardı. Tüm yolculuk boyunca edilen hayallerin hepsi boşa çıktı. Üç yetim, babaların hayallerini sürdürmek bir yana, hayatta kalmak için ne yapacaklarını bile bilemiyorlardı. Yurt nerede? Yürünecek yol nerede? Her şey bitti mi? Şu ebedi buzların sardığı dev dağların akbabalarına yem mi oldular? Hayır hayır, böyle boşboş oturmak olmaz. Yaşayan insan hayata çare bulmalı.

ئەقىل توختاتمىغان ئۈچ بالىنىڭ <FR/>كۆز ئالدىدىن تۆرت كۈن بۇرۇنقى قانلىق ۋەقە كېتەر ئەمەس. قەيەرگە بارارىنى، نېمە قىلىشىنى بىلمەي ھاڭ-تاڭ بولۇپ قالغان، بۇنىڭغىچە چوڭلاردىن دۇرۇسىنى سوراپ، ئاتا-ئانىنىڭ مېھرىۋان ئالىقىنى بىلەن سالماقلىق بېسىپ كەلسە، تەغدىر بىر پەيتتە چوڭايتىپ، قىيا يارتاشنىڭ بېشىغا پېقىرتىپ تاشلىغاندەك. ئەمدى چوڭلار ئوخشاش ھېساپ بىلەن، ئەقىل بىلەن ھەرىكەت قىلىش كېرەك. بىراق قانداق <FR/>تۇيۇقسىزدىن چوڭلارچە تىرىكچىلىك قىلماق؟ كايەرگە بارماق؟ ئالتايدىن چىققاندىن ئىككى ئايدەك يول يۈردى. ئېلىپ كېلەر مەخسىتى – تىبەتنىڭ لخاسا شەھىرىگە بېرىش. ئۇنىڭدىن نېرى ھىندىستان ئارقىلىق <MS/>تايپېيگە يېتىپ، <MS/>ئازات ئەل ئاتالماقچى ئىدى. يول ئۈستى ئارماننىڭ بارلىقى <FR/>ئەمەلگە ئاشمىدى. ئۈچ يىتىم دادىسىنىڭ ئارمانلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتۈگۈر، تىرىك قېلىش ئۈچۈن نېمە قىلىش كېرەك ئىكەنلىگىنى بىلمەيدۇ. ئەل قەيەردە؟ ماڭىدىغان يول قەيەردە؟ ھەممىنىڭ پۈتكىنىمۇ؟ نۇ مەڭگۈلۈك مۇز قورشىغان دېۋە تاغلارنىڭ يىرتقۇچ قۇشلىرىغا يەم بولغانلىقىمۇ؟ ياق-ياق، مۇنداق ئولتۇرۇۋەرسەك بولماس. تىرىك ئادەم تىرىكچىلىككە <FR/>غەم قىلمىشىمۇ ئىدى.

Ağılları başlarına gəlməyən üç uşağın gözlərinin önündən dörd gün əvvəlki qanlı hadisə getmirdi. Haraya gedəcəklərini, nə edəcəklərini bilməyərək çaşqın düşmüşdülər. Daha əvvəl böyüklərindən nə edəcəklərini öyrənib, ana-atalarının şəfqətli qucaqlarında rahatca addımlayarkən, tale birdən onları böyüdüb uçurumun kənarına atmış kimi idi. İndi özləri böyüklər kimi ağıl və məntiqlə hərəkət etməli idilər. Amma necə birdən-birə böyüklər kimi yaşaya bilərlər? Haraya gedəcəklər? Altaydan çıxalı təxminən iki ay olmuşdu. Atalarının məqsədi – Tibetin Lhasa şəhərinə getmək idi. Oradan Hindistan vasitəsilə Taypeyəyə çatıb azadlığa qovuşacaqdılar. Bütün səyahət boyunca qurduqları xəyallar puça çıxdı. Üç yetim, atalarının xəyallarını davam etdirməkdən də uzaq, həyatda qalmaq üçün nə edəcəklərini belə bilmirdilər. Vətən hardadır? Gediləcək yol hardadır? Hər şey bitdimi? Bu əbədi buzla örtülmüş nəhəng dağların qartallarına yem oldularmı? Xeyr, xeyr, boş-boş oturmaq olmaz. Yaşayan insan həyatda çıxış yolu tapmalıdır.

«Жетім қозы тас бауыр, торығар да отығар» дегендей, үшеуі әбден шерлерін шығарған соң, анда-санда кемсеңдеп, күрсініп, өксіктерін баса алмаған күйі әр үйдің орнынан қараңғы түнде түртінектеп өзек жалғайтын бірдеңелер іздестіре бастады. Ауыз түгілі, алақанға ілігетін ештеңе жоқ. Жұрттың орны түгел өртелген екен. Алайда ешкімді жерлемепті. Қарауытқан нәрседен ас табам да деп қол созғанда, әлде неше рет адам денесіне тиіп, шошынып та қалды. Шала жанған шеткерірек үйдің орнын тапқанда үшеуі де қуанысып қалған еді.

But like the old saying, “An orphaned lamb rests against a cold rock, but it will grow and learn to graze,” the boys eventually let their tears run dry. Sniffling, sighing, wiping their faces with dirty sleeves, they began to wander from house to house in the dark, searching for anything to fill their bellies. There was nothing. Nothing to eat, not even a crumb. The village had been burned to the ground. Worse, no one had buried the dead. They reached out for something in the dark, only to pull back in shock as their hands brushed human bodies again and again. When they finally stumbled across a half-burned house on the edge of the village, they felt a flicker of hope. Maybe here, just maybe, there would be something left to survive on…

«Yetim qo‘zichoq bag‘ri tosh, g‘amgin bo‘lsa ham qo‘nadi» deganlaridek, uchovlari g‘am-g‘ussani tugatgandan so‘ng, vaqti-vaqti bilan yig‘lab, xo‘rsinib, yig‘lashni to‘xtata olmay, qorong‘u kechada har bir uyning o‘rnida o‘ziga kerakli narsalarni izlay boshladilar. Og‘iz tugul, qo‘lga ilinadigan hech narsa yo‘q. Odamlarning o‘rni butunlay yoqib yuborilgan. Biroq hech kim dafn etilmadi. U qorong‘i narsadan ovqat topaman deb qo‘lini cho‘zganida, u bir necha bor odam tanasiga tegib, qo‘rqib ketdi. Chekkadagi chala yongan uyning o‘rnini topganlarida uchalasi ham xursand bo‘lishdi.

Yetimin kalbi taş olur, üzülür ama yaşar derler ya, üçü de acılarını çıkardıktan sonra, ara sıra hıçkırarak, inleyerek, her evin yerinden karanlık gecede bir şeyler bulmaya çalıştılar. Ağızlarına koyacak, avuçlarına tutacak hiçbir şey yoktu. Yurt tamamen yakılmıştı. Ancak kimseyi gömmemiş defnetmemişlerdi. Kararmış bir şeyden yemek bulurum umuduyla el uzattıklarında, defalarca insan vücuduna dokunup, irkilip kalmışlardı. Yarı yanmış, daha uzak bir evin yerini bulduklarında, üçü de sevinmişti.

«<MS/>يىتىم قوزا تاش باغرى، غەزەپلىنىدۇدە جىمىقار» دېگەندەك، ئۈچىلىسى تازا <FR/>ھەسرەتلىرىنى چىقارغاندىن كېيىن، ئاندا-ساندا يىغلىشىپ، غەملىنىپ، ئۆكسىلىرىنى باسالمىغان ھالىتى ھەر ئۆينىڭ ئورنىدىن قاراڭغۇ تۈندە ئاقتۇرۇپ <FR/>ئاچلىقنى باسىدىغان بىر نەرسىلەرنى ئىزدەشتۈرۈشكە باشلىدى. ئېغىزغا تۇماق، ئالىقانغا ئىلىنىدىغان ھېچ نەرسە يوق. <MS/>يۇرتنىڭ ئورنى تۈگەل كۆيگەن ئىكەن. ئەتراپتا ھېچ كىمنى يەرلىمەپتۇ. قاراۋاتقان نەرسىدىن ئاش تاپىمەن دەپمۇ قول سوزغاندا، ھەتتا نەچچە قېتىم ئادەم تېنىگە تېگىپ، چۆچۈپمۇ قالدى. چالا كۆيگەن چەتتىگىرەك ئۆينىڭ ئورنىنى تاپقاندا ئۈچىلىسىمۇ خۇشاللىنىپ قالغان ئىدى.

Yetimin qəlbi daş olar, üzülər, amma yaşayar deyərlər ya, üçü də dərdlərini içlərindən çıxartdıqdan sonra, arada hıçqıraraq, inləyərək hər evin yerindən qaranlıq gecədə nəsə tapmağa çalışdılar. Ağızlarına qoyacaq, əllərinə alacaq bir şey yox idi. Yurt tamamilə yanmışdı. Amma heç kəsi də basdırmamışdılar. Qaralmış nəyinsə içindən yemək tapmaq ümidi ilə əllərini uzadanda, dəfələrlə insan cəsədinə toxunub diksinmişdilər. Yarı yanmış, daha uzaq bir evin yerini tapanda üçü də sevinmişdi.

– Әжетай, мені кімге тастап кеттің?! Мені неге ала кетпедің, менің қаңғып қалғаным ба? Менің шынымен сорлы, шынымен жетім болғаным ба? – деп зарлағанда, елдіңсай-сүйегін босатып, кәрі-жастың жүрегін еріткен болатын.

– Grandma! To whom have you left me? Why didn’t you take me with you? Am I truly abandoned now? Am I truly a wretch, truly an orphan? His lament loosened the hearts of all who heard it, bringing tears to the eyes of both the old and the young.

- Buvijon, meni kimga tashlab ketding?! Nega meni o‘zing bilan olib ketmading, men endi darbadarmanmi? Men rostdan ham sho‘r, rostdan ham yetim bo'lganimmi? - deb zorlanib yig‘laganida, bu holat butun elningsuyak-suyagini bo‘shashtirib, keksayu yoshning yuragini eritib yuborgandi.

“Nineciğim! Beni neden bıraktın? Neden beni de yanında götürmedin? Ben şimdi kimsesiz, sahipsiz mi kaldım?” Ben şimdi gerçekten talihsiz bir çocuk muyum, yetim mi kaldım?” diye inlediğinde, o yanık ses öyle bir yankılandı ki dinleyenlerin kemiklerini sızlatmış, genç yaşlı demeden herkesin yüreğini eritmişti.

<MS/>مومام مېنىڭ، مېنى كىمگە تاشلاپ كەتتىڭ؟ مېنى نېمىشقا ئېلىپ كەتمىدىڭ، مېنىڭ سەرگەردان بولۇپ قالغىنىممۇ؟ مېنىڭ راستلا بەخىتسىز، راستلا <MS/>يېتىم قالغىنىممۇ؟ – دەپ زارلىغاندا،<MS/>يۇرتنىڭ <MS/>كۆڭلىنى بىئارام قىلىپ، ياش-قېرىنىڭ <FR/>يۈرىكىنى ئەزگەن ئىدى.

“Nənə, məni kiminlə qoyub getdin?! Niyə məni qəbul etmədin? Yorulduğum üçünmü? Doğrudan da bədbəxt, doğrudan da yetim olduğum üçünmi?” deyə ağlayır, çevrədəkilərin qəlbini titrədir, qocanın-kiçinin qəlbini əridirdi.

Бірақ күндер өтті. Қасым жетім болды. Жетімдік бұған өзін барлық суық пішінінде емін-еркін танытты. Қатал тағдыр мықты қолымен қатты ұстады.

But the days passed. Qasym was an orphan. Orphanhood revealed itself to him in all its cold, merciless shapes. Fate gripped him tightly in its iron hand.

Ammo kunlar o'tdi. Qosim yetim qoldi. Yetimlik o'zining barcha sovuq shakllarida erkin namoyon bo'ldi. Shafqatsiz taqdir uni kuchli qo'li bilan mahkam ushlab oldi.

Hepsi bir ağızdan fısıldar gibiydi: “Biz geri döndük, artık ölmeyeceğiz. Yalnız değilsin, ağlamayacaksın… Senin döktüğün gözyaşları bizi geri getirdi…” Rüyasında ninesine sarılır, göğsünün sıcaklığını içine çeker, ardından kırgın bir fısıltıyla, “Neden beni böyle ağlattın?” diye sorardı. Uyandığında her ne kadar gördüğü sadece bir rüya olsa da, Kasım uzun süre onların ölümüne yüreğiyle inanamadı. Sanki uzaklardan, bilinmeyen bir yerden biri çıkıp gelecek, onlardan bir haber getirecekmiş gibi. Ya da içlerinden biri bir anda karşısına dikilecekmiş gibi… Kalbini bu hayal uzun süre bırakmazdı.

بىراق كۈنلەر ئۆتتى. قاسىم <MS/>يېتىم بولدى. <MS/>يېتىملىق بۇنىڭغا ئۆزىنى بارلىق سوغاقچىلىقتا كۆرسەتتى. ئېغىر تەقدىر قاتتىق قولى بىلەن تۇتۇپ ئالدى.

Amma günlər keçdi. Qasım yetim qaldı. Yetimlik özünü bütün soyuq formalarında sərbəst şəkildə büruzə verdi. Qəddar tale onu güclü əli ilə bərk-bərk tutdu.

Исаға Қасымның малын берерде жұрт: «Жетімнің малына қиянат қылма! Өзін адам қыл, күт, асыра, жылатпа!» – деп тапсырған болып беріп еді.

When giving the livestock to Isa, the villagers had warned him: “Do not wrongthe orphan’s property! Raise him into a man, take care of him, feed him, do not let him weep!”

Qosimning mol-holini Isoga topshirayotganlarida, odamlar: "Yetimning moliga xiyonat qilma! O‘zini odam qil, parvarishla, boq, yig‘latma!"- deb tayinlagandek bo‘lib topshirishgan edi.

Kasım’ın elindeki miras İsa’ya teslim edilirken, köy halkı ona tembihte bulunmuştu: “Yetimin malına kıyma! Ona sahip çık, adam et, doyur, büyüt, sakın ağlatma!” diyerek emanet etmişlerdi.

ئىساغا قاسىمنىڭ <MS/>مېلىنى بېرىدىغان ۋاقىتتا <MS/>يۇرت: «<MS/>يېتىمنىڭ مېلىغا <FR/>خىيانەت قىلما! ئۆزىنى <FR/>ئادەم قىل، كۈت، باققىن، يىغلاتما!» – دەپ تاپشۇرغان بولۇپ بەرگەن ئىدى.

Qasımın mal-qarasını İsaya verəndə camaat ona tapşırmış kimi verdilər: “Yetim malına zülm etmə! Özünü insan et, bax, böyüt, ağlama!”

Түнде ел жатқанда жетім қозыдай тас бауыр болып қалған Қасым жат ұяда ұйықтай алмай, көрпенің астында үндемей жылап жатқанда, Иса мен Қадишаның әңгімесін есітіп еді. Сонда олар Қасыммен бірге келген малдың санын азсынып, әрқайсысының түсін атап: «Әне бір көк саулық пен қарабас қойдысоғымға жібереміз, қасқа сиырды сатып, үй-ішіне – бала-шағағасаудагерден бұл аламыз», – деп ашыққа салып, кеңесіп жатты.

One night, while the village slept, Qasym, like a lost orphaned lamb, lay awake under his blanket, silently crying. From beneath his covers, he overheard Isa and Kadisha talking. They were openly dissatisfied with the number of animals he had brought, counting them one by one, planning: “We’ll slaughter that blue ewe and the black-headed sheep for meat, and we’ll sell the piebald cow to buy goods from the traderfor the children.”

Kechasi qishloq ahli uxlagan paytda, yetim qo‘zidek bo‘lib qolgan, bag‘ri toshdek qotgan Qosim begona uyada uxlay olmay, ko‘rpa ostida indamay yig‘lab yotganida, Iso bilan Qadishaning gaplarini eshitib qoldi. Ular Qosim bilan birga kelgan mol-holni kam deb hisoblab, har birining rangini aytib: "Ana u ko‘k sovliq bilan qora bosh qo‘yni qishga so‘yishga yuboramiz, qashqa sigirni sotib, uy-ro‘zg‘or va bola-chaqa uchun savdogardan buyumlar olamiz", - deb gapni yashirmay, ochiqchasiga maslahatlashib o‘tirishardi.

Gece herkes derin uykuya dalmıştı. Yetim bir kuzu gibi içine kapanmış, yüreği taş kesilmiş Kasım, kendini ait hissetmediği bu yabancı yuvada bir türlü uyuyamıyor, yorganın altında sessizce, gözyaşlarını kimselere duyurmadan ağlıyordu. İşte tam o sırada, İsa’yla Hadise’nin fısıltı hâlindeki konuşmalarını işitti. O gece, Kasım’la birlikte gelen hayvanların sayısını yetersiz bulan İsa ile Hadise, her birinin rengini tek tek anarak açık açık konuşuyorlardı: “Şu gri renkli koyunla kara başlıyı kurbana ayırırız, alaca ineği de satıp çocuklara, evin ihtiyaçlarına pazardan bir şeyler alırız,” diyerek uzun uzun hesap yapıyorlardı.

كېچىدە <MS/>ئەل،ئۇخلاشقا ياتقاندا <MS/>يېتىم قوزىدەك <MS/>تاش بېغىر بولۇپ قالغان قاسىم <MS/>يات ئۇگىغا ئۇخلىيالماي، يوتقاننىڭ ئاستىدا ئۈنسىز يىغلاپ ياتقاندا، ئىسا بىلەن قادىشانىڭ پارىڭىنى ئاڭلاپ قويدى. شۇندا، بۇلار قاسىم بىلەن بىللە كەلگەن <MS/>مالنىڭ<MS/> سانىنى ئاز كۆرۈپ، ھەر قايسىسىنىڭ رەڭگىنى ئاتاپ: «ئەنە بىر <MS/>كۆك ساغلىق بىلەن <MS/>قارا باش قوينى<MS/> <MS/>سوقۇمغا ئەۋىتىمىز، <MS/>قاشقا كالىنى سېتىپ، ئۆي-ئىچىگە – <MS/>بالا-چاقىغا <MS/>سودىگەردىن يېڭىنى ئالىمىز» – دەپ، <FR/>ئوچۇقلا مەسلىھەتلىشىپ ئولتۇراتتى.

Gecələr el yatanda yetim quzu kimi olmuş Qasım yad yuvada yata bilməyib yorğan altında səssizcə ağlayanda İsa ilə Xədicənin söhbətini eşitdi. Sonra Qasımla gələn heyvanların sayını saydılar, hər birinin rəngini adlandırdılar və açıq-aydın dedilər: “Göy inəyi, qara qoyunu kəsməyə göndərib, inəyi ucuz qiymətə satıb, ailəmizə, uşaqlarımıza tacirdən alacağıq”, deyə açıq şəkildə müzakirə edirdilər.

Қасым сөйлеп, орынды сөз айтып жеңе алмайды. Бірақ көңіліне жетімдік, әлсіздік қайғысы зіл қара тастай орнап қалды. Аз заман өткенде бұрынғы толық ажарлы Қасым аппақ болып қуарып жүдеп, ылғи қабағы түйіліп, қайғы сызымен түксиіп алды. Жалғыздық, сорлылық кебін барлық пішінімен білдіретін болып еді.

But Qasym had no words to argue, no strength to win in speech. Instead, the sorrow of his orphanhood and helplessness settled upon him like a heavy black stone. Before long, the once lively, handsome boy turned pale and thin. His face grew drawn, his brow always furrowed, darkened with sorrow. His loneliness and wretchedness revealed themselves in every part of his being.

Qosim gapirib, o‘rinli so‘zlar bilan o‘z haqini himoya qila olmasdi. Ammo uning qalbiga yetimlik va ojizlik dardi go‘yo og‘ir qora toshdek cho‘kib qoldi. Oradan ozgina vaqt o‘tgach, ilgari yuz-ko‘zi ochiq, sog‘lom ko‘ringan Qosim oqarib, so‘lib ketdi. U doimo qovog‘ini solib yuradigan, g‘am-anduh izlari bilan tundlashib qolgan edi. Endi uning butun qiyofasi yolg‘izlik va bechoralikdan darak berib turardi.

Kasım onları susturacak sözü bulamaz, doğruyu söyleyip üstün gelemezdi. Ama içine çöken yetimlik ve çaresizlik acısı, kapkara bir kaya gibi yüreğine yerleşmişti. Eskiden canlı ve dolgun yüzlü olan Kasım, kısa sürede bembeyaz kesildi, zayıflayıp sessizleşti. Kâh çökük bir bakış, kâh çatık kaşlarla, yalnızlığın yükünü her haliyle taşır oldu.

قاسىم سۆزلەپ، ئورۇنلۇق سۆز ئېيتىپ يېڭەلمەيتتى. بىراق كۆڭلىگە <MS/>يىتملىق، ئاجىزلىق قايغۇسى <FR/>ئېغىر قارا تاشتەك ئورناپ قالدى. ئاز <MS/>ۋاقىت ئۆتكەندە، بۇرىنقى تولۇق گۈزەل قاسىم ئاپپاق بولۇپ، تاتىرىپ جۈدەپ، دايىم <FR/>قاپىقى تۈرۈلۈپ، قايغۇ ئىزى بىلەن قاپاقلىنىپ ئالدى. يالغۇزلۇق، بەخىتسىزلىك چاپىنىنى بار شەكلى بىلەن بىلدۈرىدىغان بولۇپ ئىدى.

Qasım nə danışa, nə də düz söz deyə bildi. Amma yetimlik, acizliyin kədəri onun ürəyinə qara daş kimi yerləşdi. Bir müddət sonra bir vaxtlar tamamilə yaraşıqlı olan Qasımın ağappaq rəngi solğunlaşdı və həmişə qaşqabaqlı və kədərli bir ifadə ilə çatılmış qaşları da soldu. Bu, özünü hər cür ifadə edən tənhalığın və kədərin bir forması idi.

– Мен жетім емес пе? Менің малыма тигенің обал емес пе? – деп жылап айтқан – жұрттан ұғынған сөзі әсер бермейтін болды. Көк саулықтың мойнынан құшақтап жабысқан жолында Иса мен Қадишадан қабат таяқ жеді. Жылаған сайын тамақ бермейтін болды. Алғашқы қайғылы күндегі Қасымның қадірі де ұзақ болған жоқ еді. Екі-үш күннен соң Иса мен Қадишаның сезім дегенді білмейтін – көн болған көңілдері бұрынғы таз қалпына келіп еді.

– Am I not an orphan? Is it not a sin to take what belongs to me?- he cried, repeating the words he had heard from others. But his pleas had no effect. When he clung to the neck of his beloved blue ewe, Isa and Kadisha beat him together. The more he wept, the less food they gave him. The brief compassion Isa and Kadisha had shown him during those first sorrowful days did not last long. After two or three days, their hardened, pitiless hearts returned to their old state.

- Men yetim emasmanmi? Mening molimga tegishing gunoh emasmi? - deb yig‘lab aytgan, odamlardan eshitib olgan shu so‘zlari ham endi ta’sir qilmay qo‘ydi. Qosim Ko‘k sovliqning bo‘ynidan quchoqlab yopishganida, Iso bilan Qadishadan baravar kaltak yedi. Yig‘lagani sayin unga ovqat ham bermaydigan bo‘lishdi. Dastlabki qayg‘uli kunlarda Qosimga nisbatan ko‘rsatilgan ozgina mehr va e’tibor ham uzoqqa cho‘zilmadi. Ikki-uch kundan keyin Iso bilan Qadishaning hissiyot degan narsani bilmaydigan, qotib qolgan ko‘ngillari yana avvalgi holiga qaytdi.

“Ben yetim değil miyim? Malıma dokunmak vicdansızlık değil mi?” diyerek ağlayarak yalvardı, çevreden duyduğu sözlerle kendini savundu ama kimsenin yüreği sızlamadı. Gri koyuna sarıldığı sırada, İsa’yla Hadise'nin tokadıyla savrulup sustu. Her ağladığında aç bırakılır oldu. Kasım’ın o ilk acılı günlerdeki kıymeti çabucak unutuldu. İki üç gün geçmeden, İsa’yla Hadise’nin duygudan nasibini almamış, nasır tutmuş kalpleri yine taş kesildi.

مەن <MS/>يېتىم ئەمەسمۇ؟ مېنىڭ مېلىمغا تەككىنىڭ <MS/>ئۇگال ئەمەسمۇ؟ – دەپ يىغلاپ ئېيتقان – <MS/>يۇرتتىن ئۇققان سۆزى تەسىر قىلمايدىغان بولدى. <MS/>كۆك ساغلىقنىڭ بوينىدىن قۇچاقلاپ يېپىشقان ۋاقتىدا، ئىسا بىلەن قادىشادىن قاتتىق تاياق يېدى. ھەر يىغلىغىنىدا تاماق بەرمەيدىغان بولدى. بېشىدىكى قايغۇلۇق كۈندىكى قاسىمنىڭ قەدرىمۇ ئۇزاق بولغان يېرى يوق. ئىككى-ئۈچ كۈندىن كېيىن، ئىسا بىلەن قادىشانىڭ سېزىم دېگەننى بىلمەيدىغان – توڭ بولغان <FR/>كۆڭۈللىرى بۇرۇنقى قېلپىغا كەلگەن ئىدى.

“Mən yetim deyiləm? Heyvanıma toxunmağınız günah deyilmi?” qışqırdı, camaat tərəfindən başa düşülən sözləri təsirli olmadı. Oğlanın boynundan qucaqladığı inəklə kəndə gedərkən İsa və Xədicə tərəfindən dəfələrlə döyülmüşdü. Hər dəfə ağlayanda ona yemək vermirdilər. Qasımın ilk kədərli günündəki ləyaqəti uzun sürməmişdi. İki-üç gündən sonra İsa və Xədicənin əvvəllər sakit, hisssiz ürəkləri əvvəlki şöhrətinə qayıtdı.

Олардың балалары бірінен-бірі ерке болып шығып, Қасым қағаберісте қалатын болды. Қасымға таласа-тармаса күнкөру керек болды. Мал ұсталғалы басында қайғыртып жылатып, кішкене сорлы жетімнің ішіне у болып жиналып жүрсе де, әр-берден соң ол қайғы бір бөлек қалды. Енді Қасым тамақты да жөндеп іше алмайтын болды. Жыламаса, әке-шешесі бар балалардан кезек тимейді. Оның үстіне олардың ересегінен таяқта жей бастады. Қасымға бұдан соңғы бір қайғы болып – малды қарастыру, қозы бағу шықты. Аздан соң өзге балалар «тілазар, кәпір, бармайды» деген атпен құтылып қалатын болып, Иса мен Қадишаның бейілді қабағына ырза болатын күйге келген Қасым тезек теретін болды. Малдан кешке келіп сүрініп-жығылғанда болмаса Қасымға бостандық, еркіншілік жоқ еді. Кейде Иса өз балаларын: «Олардың малы жоқ, малдың иесі – Қасым» – деп қойып, олардың еріншектігіне өзі құрық беріп, Қасымның бишаралығын ашық арамдықпен қақпай қылып та қояды. Бұл хәлдің барлығы сорлы жетім көңілінде күннен-күнге өткен сайын арылмастай үлкен у болып жиналып жүрді. Қасым енді барлық өзіне қарсы арналған арамдық, өгейлік құлықпен кәпірстан мінезді қабақтан, жарты сөзден ұғатын болды. Тұрған ауылында бір адамнан мейірімді мінез көрмеген соң, ешбір жанмен сөйлеспейді. Күз күніндей жабырқап жүдеп, қабағы қатқан қайғыда. Сырт пішіні момын сияқтанады. Бірақ ішіне ылғи жетімсіреген жалғыздықпен бірге, дүниеге сенімсіздік, ешкімге жуымайтын жатбауырлық нығайып орнай бастады.

Their children turned out spoiled and selfish, while Qasym was left on the sidelines. He had to fight for scraps in order to survive. When the livestock were first taken under Isa’s care, Qasym’s sorrow and tears had poisoned his little heart like venom, but after some time that grief faded into the background. Now he could not even eat properly. Unless he cried, he never got a turn before the children who had parents. On top of that, the older ones began to beat him. Soon, another burden fell on Qasym–watching over the livestock, tending the lambs. Later, while the other children managed to avoid responsibility under the excuse of being “disobedient” or “useless,” Qasym became the one who eagerly tried to please Isa and Kadisha, gathering dung for fuel, grateful for the faintest look of approval. Apart from collapsing from exhaustion after bringing in the flock at dusk, he knew no freedom, no rest. Sometimes Isa, in front of his own children, would say: “These are not your animals. The livestock belongs to Qasym.” But instead of protecting him, Isa used this as a way to indulge his children’s laziness, while openly mocking Qasym’s helplessness. All of this–every cruelty, every act of neglect and exploitation–accumulated in the orphan’s heart day by day like poison that would never leave. Qasym learned to recognize in half a word, in the cold glance of a stepmother’s eyes, every sign of malice and rejection. Since he never experienced kindness from a single soul in the village, he stopped speaking with anyone. His face was clouded with grief, like autumn skies heavy with gloom. Outwardly he looked meek, submissive, but within him grew a hardening loneliness, distrust of the world, and a cold, alienated distance from people.

Ularning bolalari bir-biridan erka bo‘lib o‘sib, Qosim esa doim chetda qoladigan bo‘lib qoldi. Endi u hayot uchun kurashib yashashga majbur edi. Molboqish boshlanganidan beri, uning boshidan qayg‘u arimay, bu bechora yetimning ichiga og‘ir dard bo‘lib yig‘ilib bordi, ammo vaqt o‘tishi bilan bu dard alohida bir holga aylandi. Endi Qosim to‘g‘ri ovqat ham yeya olmaydigan bo‘lib qoldi. Yig‘lamasa, ota-onasi bor bolalardan unga navbat ham tegmasdi. Bundan tashqari, kattaroq bolalardan kaltak ham yey boshladi. Qosim uchun yana bir og‘ir tashvish - molni boqish va qo‘zilarni qarash bo‘lib qoldi. Oradan ko‘p o‘tmay, boshqa bolalar “itoatsiz, kofir, bormaydi” degan gaplar bilan qutulib qoladigan bo‘ldi, Iso va Qadishaning noroziligiga chidagan Qosim esa hatto tezak yig‘ish ishlarini ham qiladigan bo‘ldi. Moldan kechqurun qaytib kelib yiqilib-tushib yurgan damlaridan tashqari Qosim uchun hech qanday erkinlik qolmadi. Ba’zan Iso o‘z bolalariga: “Ularning moli yo‘q, mollarining egasi - Qosim,” deb, ularning dangasaligiga yo‘l ochib berar, Qosimning bechoraligini esa ochiqdan-ochiq adolatsizlik bilan yanada kuchaytirardi. Bu holatlarning hammasi shu bechora yetim qalbida kun sayin bitmas bir og‘riq bo‘lib to‘planib borardi. Qosim endi o‘ziga qilingan barcha adolatsizlik, o‘gaylik va qo‘pol muomalani kofirlarcha fe’lli yarim so‘zdan ham tushunadigan bo‘lib qoldi. O‘z yashayotgan qishlog‘ida biror mehr ko‘rmagani uchun hech kim bilan gaplashmay qo‘ydi. Kuz kunidek tund va xafa, yuzi qayg‘uga botgan edi. Tashqaridan sokin ko‘rinsa ham, ichida tobora yetimona yolg‘izlik, odamlarga ishonchsizlik va begonalashish kuchayib borardi.

Evdeki çocuklar birbiriyle yarışır gibi şımarıklık ederken, Kasım gölgede kaldı. Yaşamak için her lokmayı mücadeleyle almak zorundaydı. Hayvanlar elinden alındığında, başta gözyaşlarıyla yüreğini dağlayıp, zavallı küçük yetimin içine zehir gibi birikse de, zamanla bu acı da diğerlerinden ayrılıp bir kenara çekildi. Kasım artık karnını doyurmayı bile beceremez hale gelmişti. Ağlamazsa, anne babalı çocukların arasında ona sıra gelmiyordu. Üstelik büyüklerinden dayak da yemeye başlamıştı. Kasım’ın yüküne bir acı daha eklendi, artık hayvanlara bakmak, kuzu gütmek de onun payına düşmüştü. Bir süre sonra, “yaramaz, kâfir, gitmez” gibi bahanelerle kurtulan öteki çocukların yerine, İsa ile Hadise’nin sert bakışlarını memnun etmekten başka çaresi kalmayan Kasım, tezek toplamaya başladı. Kasım’ın özgürlük diye bildiği tek an, ancak akşam olup sürüden dönerken yorgunluktan sendeleyip yere kapandığı vakitlerdi. Onun dışında, ne bir boşluk vardı ne bir rahat. Bazen İsa, kendi çocuklarının tembelliğini meşrulaştırmak istercesine, “Onların malı yok ki, malın gerçek sahibi Kasım,” diyerek hem onların yan gelip yatmasına bahane sunar, hem de zavallı Kasım’ın çaresizliğini açık bir kötülükle cezaya çevirirdi. Tüm bu olup bitenler, her geçen gün zavallı yetimin yüreğinde derin bir yara gibi büyüyordu. Kasım artık kendisine karşı beslenen kin dolu niyetleri, soğuk ve yabancı bakışları bir bakıştan, tek bir sözden bile anlayabiliyordu. Yaşadığı köyde kimse ona sevgiyle yaklaşmadığı için kimseyle konuşmaz olmuştu. Sararmış sonbahar gibi solgun ve suskun dolaşıyordu. Dışarıdan bakıldığında uysal görünse de, içinde sürekli büyüyen bir yalnızlıkla birlikte, dünyaya karşı kökleşen bir güvensizlik ve insanlara karşı soğuk, yabancı bir uzaklık yer etmişti.

ئۇلارنىڭ بالىلىرى بىرىدىن – بىرى ئۆتكەن ئەركە بولۇپ، قاسىم <FR/>يالغۇز قالىدىغان بولدى. قاسىمغا تالىشىپ – تارتىشىپ كۈن كۆرۈش كېرەك بولدى. <MS/>مال تۇتۇلغاندىن بېرى بېشىدا قايغۇرۇپ يىغلىتىپ، كىچىككىنە بېچارە <MS/>يېتىمنىڭ <MS/>ئىچىگە ئوغا بولۇپ، يىغلىپ يۈرسىمۇ، ھەربىرىدىن كېيىن ئۇ قايغۇ بىر بۆلەك قالدى. ئەمدى قاسىم تاماقنىمۇ جۆندەپ ئىچەلمەيدىغان بولدى. يىغلىمىسا، <MS/>ئاتا – ئانىسى بار بالىلاردىن نۆۋەت تەگمەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇلارنىڭ چوڭىدىن تاياقمۇ يەشكە باشلىدى. قاسىمغا بۇنىڭدىن ئاخىرقى بىر قايغۇ بولۇپ، <MS/>مالنى قاراش، <MS/>قوزا بېقىش چىقتى. بىرازدىن كېيىن باشقا بالىلار «ھاكاۋۇر، <MS/>كاپىر، بارمايدۇ» دېگەن ئات بىلەن قۇتۇلۇپ قالىدىغان بولۇپ، ئىسا بىلەن قادىشانىڭ قايىللىق قاپىقىغا رازى بولىدىغان ھالەتكە كەلگەن قاسىم، <MS/>تېزەك تېرىيدىغان بولدى. <MS/>مالدىن كەچتە كېلىپ پۇتلىشۇپ يىقىلغاندا بولمىسا، قاسىمغا ئەركىنلىك، ئازادەچىلىك يوق ئىدى. بەزىدە ئىسا ئۆزىنىڭ بالىلىرىنى: «ئۇلارنىڭ <MS/>مېلى يوق، سالنىڭ ئىگىسى – قاسىم» دەپ قويۇپ، ئۇلارنىڭ <MS/>ئېرىنچەكلىكىگە ئۆز يول بېرىپ، قاسىمنىڭ بېچارىلىكىنى ئاچۇق ھاراملىق بىلەن يوشۇرۇپ قويىدۇ. بۇ <MS/>ھالنىڭ بارلىقى بەخىتسىز <MS/>يېتىم كۆڭلىدە كۈندىن – كۈنگە ۋاقىت ئۆتكەنسىرى ئايرىلمايدىغان چوڭ بىر زەھەر بولۇپ يىغىلىپ يۈردى. قاسىم ئەمدى بارلىق ئۆزىگە قارشى بېغىشلانغان ھاراملىق، ئۆگەيلىك خۇلۇق بىلەن، <MS/>كاپىرستان مۈجەزلىك قاپاقتىن، يېرىم سۆزدىن چۈشۈنىدىغان بولدى. تۇرىۋاتقان <MS/>يېزىسىدىكى بىر ئىنساندىن مېھرىۋانلىق مۈجەز كۆرمىگەندىن كېيىن، ھېچكىم بىلەن سۆزلەشمەيدى. كۈزنىڭ كۈنىدەك مۇزلاپ جۈدەپ، قاپىقى قېتىپ قالغان قايغۇدا. سىرت شەكلى مۆمۈن كۆرۈنىدۇ. بىراق ئىچىدە دايىم <MS/>يېتىمسىرىغان يالغۇزلۇق بىلەن بىللە، دۇنياغا ئىشەنمەسلىك، ھېچكىمگە يېقىنلاشمايدىغان ياتلىشىش تېخىمۇ قاتتىق ئورناشقا باشلىدى.

Övladları bir-birinin ardınca nadinc oldu, Qasım başıboş qaldı. Qasım döyüşsə də, döyüşməsə də, dolanmaq məcburiyyətində qaldı. Mal-qara tutanda onu ağlatdı, sızlatdı, balaca yetimin ürəyində zəhər olsa da, qəm-qüssə get-gedə səngidi. İndi Qasım düzgün yemək belə yeyə bilmirdi. O, ağlamasaydı, ata-anası olan uşaqlardan ona növbə çatmazdı. Üstəlik, böyükləri tərəfindən bir çubuqla döyülməyə də başladılar. Qasımın son bir dərdi var idi - mal-qaraya baxmaq, quzu otarmaq. Tezliklə o biri uşaqlar da “inadkar, kafir, getməz” deyə işdən çıxarılacaq, İsa və Xədicə zərif gözlərini sevindirə biləcək vəziyyətə gələn Qasım peyin yığmağa başladı. Mal-qaradan axşam gəlib büdrəyib yıxılmaqdan başqa Qasımın nə azadlığı, nə də müstəqilliyi var idi. Bəzən İsa uşaqlarına deyirdi: “Bunların mal-qaraları yoxdur, mal-qaranın sahibi Qasımdır” və hətta onların tənbəlliyinə görə onları qınayır, Qasımın bədbəxtliyinə açıq-aşkar istehza edirdi. Bütün bu hallar bədbəxt yetimin qəlbində toplanır, hər keçən gün çıxarılması mümkün olmayan nəhəng bir zəhərə çevrilirdi. Qasım indi ona qarşı yönəlmiş bütün bədxahlıqları, ögey davranışları, qeyri-səmimi qaşqabağını və yarımçıq sözlərini hiss edirdi. Yaşadığı kənddə bir dənə də olsun mehriban insan görmədiyindən heç kimlə danışmazdı. Bir payız günü kimi qəmli və tutqun idi, sifətində qəmgin əhval-ruhiyyə vardı. Onun görünüşü yumşaq görünürdü. Amma daxildə həmişə yetimlik tənhalığı ilə yanaşı, dünyaya inamsızlıq və yadlıq hissi daha da güclənməyə başlayırdı.

Бұл мінез өсіп, күшейіп, ішіне мұздай болып қатқан сайын, Қасым ашулы болып, қаны бұзыла бастады. Оның үстіне үнемі аштық, күтімсіздік, ауыр жұмыс қосылып, ойын шатастыра берді. Әжесі өлген соң, көңілінде бір күн тіршілігіне сүйсінгендей ашық күн болған жоқ. Кішкентай Қасымның түсі де, көңілі де қартайып, жүдеп барады. Бұл уақытта Қадишаның қолы үйреніп алған таяғы күннен-күнге: «Жетім ит». «Жаман неме?» – деп көзге шұқып, жиі-жиі тие бастады.

As this nature grew and hardened like ice inside him, Qasym’s temper turned bitter, his very blood seemed spoiled. Constant hunger, neglect, and hard labor confused his mind further. Since his grandmother’s death, not a single day had shone like a bright one in his life. Little Qasym’s heart and face aged prematurely, growing weary and frail. And by this time, Kadisha’s hand, well-practiced with the stick, struck him more and more often: “Orphan dog! Wretched brat!” she would curse, poking her finger at him and beating him relentlessly.

Bu xulq-atvor o‘sib, kuchayib, ichida muzdek bo‘lib qotgan sari Qosim yanada jahldor bo‘lib, kayfiyati buzila boshladi. Bundan tashqari, doimiy ochlik, qarovsizlik va og‘ir mehnat uning fikrini ham chalkashtirib yuborardi. Buvisi vafot etgach, uning ko‘nglida biror kun ham hayotdan zavqlanib, quvonch his qilgan yorug‘ kun qolmadi. Kichkina Qosimning ham yuzi, ham ruhi qariy boshlagandek, holsizlanib borardi. Shu paytda Qadishaning qo‘liga o‘rganib qolgan tayoq kundan-kunga tez-tez tushar, “Yetim it”, “Yomon bola” deb ko‘ziga ayamay sanchib, haqoratlab, uni tez-tez uradigan bo‘lib qoldi.

İçinde biriken buz gibi duygular büyüyüp damarlarında dolaştıkça, Kasım’ın yüreği öfkeyle doldu, kanı da karardı. Sürekli açlık, sevgisizlik ve bitmek bilmeyen yorgunluk, zihnini bulanıklaştırıyordu. Ninesi öldükten sonra, Kasım’ın yüreğinde ne bir sevinç parladı, ne de içini ısıtan bir gün doğdu. Küçücük Kasım’ın yüzü de, ruhu da gitgide yaşlanıyor, solup gidiyordu. Hadise’nin alıştığı sopa, her gün biraz daha acımasızca iniyor, Kasım’ın kulaklarında yankılanan tek şey “Yetim köpek!”,“Soysuz çocuk!” diye haykıran bir zulmün sesi oluyordu.

بۇ مۈجەز ئۆسۈپ، كۈچىيۈپ، ئىچىگە مۇزدەك بولۇپ قاتقانسىرى، قاسىم ئاچچىقى يامان بولۇپ، قېنى بۇزۇلۇشقا باشلىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە دايىم ئاچلىق، كۈتۈمنىڭ يوقلۇقى، ئېغىر ئىش قوشۇلۇپ، ئويىنى چاتاشتۇرۇشقا باشلىدى. <MS/>مومىسى ئۆلگەندىن كېيىن، <MS/>كۆڭلىدە بىر كۈن تىرىكچىلىگىگە قايىل بولغىدەك ئوچۇق كۈن بولغان يېرى يوق. كىچىككىنە قاسىمنىڭ رەڭگىمۇ، كۆڭلىمۇ قېرىپ، جۈدەپ بارىدۇ. بۇ ۋاقىتتا قادىشانىڭ قولى ئۈگىنىپ قالغان تاياقى كۈندىن – كۈنگە: «<MS/>يېتىم ئىت». «يامان نېمە؟» – دەپ <FR/>كۆزىگە تىقىپ، پات – پات تېگىدىغانغا باشلىدى.

Bu xasiyyət böyüdükcə, gücləndikcə, içində buz kimi olduqca, Qasım qəzəbləndi, qanı sürətlə hərəkət etməyə başladı. Üstəlik, fikrini çaşdırmaq üçün daimi aclıq, baxımsızlıq, zəhmət əlavə edildi. Nənəsi vəfat etdikdən sonra həyatından xoşbəxt olduğu bir günü belə olmamışdı. Balaca Qasımın rəngi, ruhu qocalıb zəifləyirdi. Bu vaxt Xədicənin çubuğa öyrəşmiş əlləri “Yetim it”. “Nə olub?” – deyərək ona baxdı və daha tez-tez toxunmağa, döyməyə başladı.

Ақырғы рет кеш алдында күні бойы жылаумен үздігіп әлі біткен Қасым жетімектің барлық сорлылығына бойсұнған пішінімен Исаның үйін жағалап келе жатыр еді.

By evening, exhausted from weeping all day, the poor orphan, resigned to his wretched fate, wandered back toward Isa’s home, his eyes searching hopefully for even a hint of kindness.

Oxirgi marta, kechqurun oldidan, kun bo‘yi yig‘lab holdan toygan Qosim yetimchaning barcha sho‘rli holatiga ko‘nib, taslim bo‘lgan qiyofada Isoning uyi atrofida aylanib yurar edi.

Günün son ışıkları sönmeden önce, tüm gün ağlamaktan solgun düşmüş, yazgısına teslim olmuş hâliyle küçük yetim Kasım, İsa’nın evinin etrafında çaresizce dolaşıyordu.

ئاخىرقى قېتىم كېچە ئالدىدا، بىر كۈن بويى يىغلاش بىلەن ھېرىپ <FR/>چامىسى قالمىغان قاسىم، <MS/>يېتىملىكنىڭ بارلىق بەخىتسىزلىكلىىگە بوي سۇنغان شەكلى بىلەن، ئىسانىڭ ئۆيىنى ياقىلاپ كېلىۋاتقان ئىدى.

Axırıncı dəfə axşama doğru bütün günü ağlayan və taqətdən düşmüş Qasым, yetimliyin bütün dərdlərinə boyun əymiş forması ilə İsanın evinə doğru irəliləyirdi.

– Мені мұндай сорлы қылғандай не жазып едім?.. Неңді жеп едім?! Жазығым – қуарып қалған жетімдігім бе? – деп жерде жатқан үлкен тасты ала салып, төніп келіп қалған Исаны тізесінен періп кеп жіберіп, далаға қарай қаша жөнеліп еді.

– What wrong have I done to deserve such misery? What have I taken from you? Is my only crime that I am a pale, helpless orphan? Snatching up a large stone from the ground, he struck Isa hard on the knee as the man closed in on him, then fled toward the steppe.

- Meni shunday sho‘rpeshona qiladigan nima gunoh qilgan edim?.. Nimingni yeb qo‘yibman?! Aybim - qurib qolgan yetimligimmi? - deb, yerda yotgan katta toshni olib, ustiga bostirib kelayotgan Isoning tizzasiga urib yubordi-da, tashqariga qarab qochib ketdi.

“Beni bu hale düşürecek ne yaptım ki? Ne suç işledim ben? Günahım, kimsesiz yetim kalmam mıydı?” diye yerde yatan büyük taşı kapıp, üzerine yürüyen İsa’nın dizine sertçe vurarak yere serdi ve hemen ardından dışarıya doğru kaçmaya başladı.

مېنى مۇنداق بەخىتسىز قىلغىدەك نېمە قىلىپ قويغان ئىدىم؟.. نېمەڭنى يەپ قويدۇم؟! گۇناھىم – قۇرۇپ قالغان <MS/>يېتىملىگىممۇ؟! – دەپ، يەردە ياتقان چوڭ تاشنى ئېلىپلا، ئالدىغا كېلىپ قالغان ئىسانى تىزىدىن بىر كېلىپ ئۇرۇپ، تالا تەرەپكە قاراپ <FR/>قېچىپ كەتكەن ئىدى.

“Nə etdim ki, məni bu qədər bədbəxt etdin? Nə yedim?! Bu qədər kasıb olmağım mənim yetimliyimdir?” dedi və yerdən böyük bir daşı götürdü və İsanı dizlərindən yerə yıxıb çölə qaçdı.