Баяғы заманда жылқы емін-еркін өз бетімен жүрген жабайы аң екен. Ешқандай айдау-қайыруды білмепті. Қысты күндері қары жұқа жазық даланы, шөбі қалың тоғайды, өзен бойындағы құрақты жерлерді, көл жағасындағы қалың қопаны мекендепті. Ал жазды күндері тауға шығып, шалғыны мол сай-салада жайылып жүріпті. Қалың қарағай арасындағы алқаптар мен құйқадай жон-жотаны шарлап, сол маңда жусапты. Бір күні жылқы қатпар-қатпар тау арасындағы бір алқапқа барып, сондағы шүйгін шөпке, көгорай шалғынға малтыға көміліп, бейқам жайылып жүріпті. Өрісі кең, жайылымы жалпақ, көңілі жай екен. Сөйтіп жүргенде, осы араға бір бұғы ауып келіпті. Шұрайлы алқаптың шөбі мол болған соң, жылқы жетеді ғой деп, қызғаныш білдірмепті. Екеуі қатар жайыла беріпті. Келе-келе бұғы осы бір шұрайлы алқапты тек жалғыз өзі ғана мекендеуді мақсат етіпті. Содан көрінген жерде жылқыға тиісіп, мүйіздей бастапты. Тыныштығы бұзылып, келімсек бұғыдан жәбір көрген жылқы арыз айтып, адамға барыпты. – Мен тау қойнауындағы шалғынды алқапта емін-еркін жайылып жүр едім, ешкімге кесір келтірмедім. Содан қасыма бұғы келді. Шөп те, жайылым да жететін болған соң, жайылым мол ғой деп, оны еркіне жібердім. Үндегем жоқ. Бірақ соңғы уақытта бұғы мені мүйіздеп, қуа бастады. Тыныштық бермей, жәбірлейтін болды. Енді оны өз мекенімнен қалай қуамын? Сен көмектеспес пе екенсің? – деп қиыла өтініпті. Қолға түспей жүрген асау жылқының бұл мұңын естіген соң, адам оған шарт қойыпты: – Мен бұғыны қуып тастаймын, ол қолдан келеді. Бірақ мен жаяумын ғой. Ол үшін сенің үстіңе мініп алуым керек. Бұғыдан көрген жәбір-жапасы үшін жылқы амалсыздан адамның айтқан шартына көніпті. Сол жерде адам жылқыны ноқталап мініп алады да, бұғы жүрген алқапқа келеді. Қолына ұзын сойыл ұстаған адамның қарасын көрген заматта бұғы жан сақтау үшін тау-таудан асып, қалың орманның ішіне сіңіп кетіпті. Бұғыдан құтылғанына қуанған жылқы: – Рақмет саған, адам! Сен менің жалғыз досым екенсің, – депті өлердегі сөзін айтып. – Енді мен саған қандай қызмет етсем екен?.. Сонда адам ойланып тұрып, өз қалауын айтыпты: – Сен осы шалғында жайылып жүре бер, – депті, алдағы ісін түсіндіріп. – Бұдан былай сен менен қашушы болма. Саған қиянат жасамайтыныма көзің жетті ғой. Маған қажет бола қалсаң, өзім келіп ұстап мінетін болайын. Жылқы адамның айтқанына көніпті. Сөйтіп, содан бері жылқы адамға қызмет етіп келеді екен. Шаруасы біткен соң, адам босатып жіберсе, тау арасындағы шалғынға барып, аунап-қунап жүре береді екен. Ал бұғы адаммен достасқан жылқының маңына жоламай, орман арасын, таудың ішін жайлап, қашықта жүреді екен.
Long ago, horses lived freely in the wild. They knew no reins, no whips, no human hands. In winter, they roamed the open plains, where the snow lay thin, grazing along reed-covered riverbanks and lake shores. In summer, they climbed high into the mountains, wandering through meadows rich with grass and wildflowers, resting among pine-covered valleys and green ridges. One day, a horse came to a beautiful mountain valley, where the grass was lush and thick. He grazed there peacefully, content and carefree. Before long, a deer wandered into the same valley. The horse, seeing that there was plenty of grass for both, felt no jealousy. They grazed side by side for a while. But soon, the deer grew greedy. He decided that he wanted the rich meadow all to himself. Whenever he saw the horse, he would lower his antlers and chase him away. The horse, tired of being bullied, went to seek help from humans. — I lived peacefully in the mountain meadow, — said the horse, — bothering no one. Then this deer came. At first, I let him graze beside me, thinking the pasture was wide enough for both. But lately, he’s been attacking me, driving me away with his horns. I have no peace anymore. Can you help me chase him off? Hearing this, the man smiled and said: — I can drive the deer away, that’s easy enough. But I’m on foot — I’ll need to ride on your back to catch him. The horse, thinking of his troubles and feeling desperate, agreed. The man placed a bridle on him, climbed on his back, and rode straight to the valley where the deer was grazing. The moment the deer saw the man with a long club in hand, he panicked and fled, leaping over ridges and disappearing deep into the forest. Relieved and happy, the horse said: — Thank you, human! You are my only true friend. How can I ever repay you? The man thought for a while and then said: — Stay here and graze as before. Don’t run from me anymore. You see now that I mean you no harm. Whenever I need your help, I’ll come and ride you, and when my work is done, I’ll let you go free again. The horse agreed. And from that day on, horses began to serve humans. When released from work, they would roll and run joyfully in the mountain meadows again. As for the deer, ever since that day he has kept his distance, living in the forests and deep mountain valleys, far from the horse who befriended man.
Qadim zamonlarda ot erkin, o‘z holicha yuradigan yovvoyi hayvon ekan. U hech qanday haydab-boshqarishni bilmas ekan. Qishda qori yupqa bo‘lgan tekis dashtlarda, o‘ti qalin to‘qaylarda, daryo bo‘yidagi qamishzor joylarda va ko‘l bo‘yidagi qalin chakalaklarda yasharkan. Yoz kunlari esa tog‘larga chiqib, o‘ti mo‘l soy va jarliklarda yayrab yurarkan. Qalin qarag‘ayzorlar orasidagi yaylovlar va yumshoq qir-adirlarni kezib, o‘sha atrofda tunab qolarkan. Bir kuni ot tog‘lar orasidagi bir yaylovga borib, u yerdagi sero‘t maysalar va yam-yashil o‘tloqlarga ko‘milib, beparvo o‘tlab yuribdi. Yaylovi keng, o‘tlog‘i cheksiz, ko‘ngli xotirjam ekan. Shu payt bu yerga bir bug‘u kelib qolibdi. Sero‘t yaylovda o‘t mo‘l bo‘lgani uchun, otga yetadi-da deb, unga rashk qilmapti. Ikkalasi yonma-yon o‘tlayveribdi. Bora-bora bug‘u bu sero‘t yaylovni faqat o‘zi egallashni maqsad qilibdi. Shundan keyin ko‘rgan joyida otga tegajog‘lik qilib, shoxlari bilan suza boshlabdi. Tinchligi buzilgan, kelgindi bug‘udan ozor ko‘rgan ot arz qilib odamning oldiga boribdi: - Men tog‘ etagidagi o‘tloqli yaylovda erkin o‘tlab yurardim, hech kimga zararim tegmasdi. Keyin yonimga bug‘u keldi. O‘t ham, yaylov ham yetarli bo‘lgani uchun, yaylov keng-ku deb uni o‘z holiga qo‘ydim. Indamadim. Ammo keyingi paytlarda bug‘u meni suzib, quvlay boshladi. Tinchlik bermay, ozor beradigan bo‘ldi. Endi uni o‘z makonimdan qanday quvaman? Menga yordam bermaysanmi? - deb yalinibdi. Qo‘lga tushmay yurgan yovvoyi otning bu dardini eshitgan odam unga shart qo‘yibdi: - Men bug‘uni quvib yubora olaman. Bunga kuchim yetadi. Ammo men piyodaman-ku. Buning uchun sening ustingga minishim kerak.Bug‘udan ko‘rgan jabr-jafosi sababli ot noiloj odamning shartiga ko‘nibdi. O‘sha yerning o‘zida odam otga no‘xta solib minib olibdi-da, bug‘u yurgan yaylovga boribdi. Qo‘lida uzun so‘yil tutgan odamni ko‘rishi bilan bug‘u jon saqlash uchun tog‘ oshib, qalin o‘rmon ichiga kirib ketibdi. Bug‘udan qutulganiga xursand bo‘lgan ot: - Rahmat senga, odam! Sen mening yagona do‘stim ekansan, - debdi. - Endi men senga qanday xizmat qilsam ekan?.. Shunda odam biroz o‘ylanib turib, o‘z istagini aytibdi: - Sen shu o‘tloqda o‘tlab yuraver, - debdi kelajakdagi ishini tushuntirib. - Bundan buyon mendan qochma. Senga yomonlik qilmasligimga o‘zing amin bo‘lding-ku. Kerak bo‘lib qolsang, o‘zim kelib seni tutib minaman. Ot odamning gapiga ko‘nibdi. Shundan beri ot odamga xizmat qilib kelar ekan. Ishlari tugagach, odam uni qo‘yib yuborsa, u yana tog‘lar orasidagi o‘tloqqa borib, ag‘anab-o‘ynab yuraverarkan. Bug‘u esa odam bilan do‘stlashgan otning yoniga yaqinlashmay, o‘rmonlar va tog‘lar orasida, uzoq-uzoqlarda yashab yurarkan.
Vaktiyle, at doğayla iç içe, özgürlüğün tadını doyasıya çıkaran bir varlıkmış. İnsan eline değmemiş, dizginsiz, başıboş bir yabani... Kışları, karı hafifçe örtülmüş uçsuz bucaksız ovalarda, gölgeli ormanlık alanlarda ve ırmak kenarındaki kamışlık sazlıklarda geçirirmiş. Yaz aylarında ise, dağların zirvesine tırmanır, serin vadilerdeki çiğ damlacıklı otlara yüz sürerek dolaşırmış. Karaçamların gölgelediği yamaçlarda huzurla dinlenirmiş. Bir gün, katman katman dağların arasında, yemyeşil, cennet gibi bir vadiye varmış. Oradaki gür otlara gömülerek keyifle otlanırken, bu dinginliğini bozacak bir yabancı belirir: bir geyik. Başta at, vadiyi paylaşmakta beis görmemiş. “Doğa cömerttir,” demiş kendi kendine. Lakin zamanla geyik içinde hırs yeşertmiş. Bu verimli toprakları tekeline almak istercesine, atı gördüğü her yerde boynuzlarıyla dürtüp uzaklaştırmaya kalkışmış...Atın huzuru kaçmış, yabancı geyikten eziyet görmeye başlamış. Dayanamayıp bir gün insanın yanına gidip şikâyet etmiş: — Ben dağ eteklerindeki yemyeşil çayırlarda özgürce dolaşıp otluyordum. Kimseye zararım yoktu. Sonra yanıma bir geyik geldi. Ot da boldu, otlak da. “Varsın otlasın” dedim, ses etmedim. Ama son zamanlarda bu geyik beni boynuzlamaya, kovalayıp rahatsız etmeye başladı. Artık huzurum kalmadı. Onu buradan nasıl kovabilirim? Bana yardım eder misin? Ele geçirilemeyen yabanî atın bu derdini duyduktan sonra, adam ona bir şart koşmuş: — Geyiği kovmak kolay. Ben bunu yaparım. Ama ben yaya biriyim, onu kovmak için senin sırtına binmem gerek. Geyikten gördüğü eziyet yüzünden, at bu şartı kabul etmek zorunda kalmış. O sırada adam atı yularlayıp üstüne binmiş ve geyik bulunan alana gitmiş. Elinde uzun bir sopa taşıyan adamı görür görmez, geyik korkudan dağları aşıp kaçmış, ormanın derinliklerine gizlenmiş. Geyikten kurtulduğuna sevinen at şöyle demiş: — Teşekkür ederim sana, ey insan! Sen benim tek gerçek dostummuşsun! Şimdi ben de sana nasıl hizmet etsem acaba?.. İnsan biraz düşünmüş, sonra dileğini söylemiş: — Sen bu çayırlarda otlamaya devam et. Artık benden kaçma. Sana zarar vermeyeceğimi gördün ya. Ne zaman sana ihtiyaç duyarsam, gelip seni yakalayıp bineceğim. At bu sözlere razı olmuş. O günden beri at insanın hizmetine girmiş. İşini bitiren insan onu serbest bırakınca, at yine dağlardaki çayırlarda özgürce dolaşır olmuş. Geyik ise artık insanla dost olmuş ata yaklaşamaz, ormanların derinliğinde saklanarak yaşarmış.
<FR/>ئۆتكەن زاماندا يىلقا <FR/>ئۆزى بىلەن ئۆزى يۈرگەن بىر ياۋايى ھايۋان ئىكەن. ھېچ قانداق بۇيرۇق، مۇراژىئەتنى بىلمەپتۇ. قىشنىڭ كۈنلىرى تەكشى ياتقان كەڭ دالانى، كۆل ياقىسىدا ياقىلاپ ماكانلاپتۇ. ياز كۈنلىرى بولسا، تاغلارغا چىقىپ يايلاقلاردا ماكانلاپتۇ. قېلىن قارىغايلار ئارىسىدىكى <MS/>يوتىلارنى ئارىلاپ يۈرۈپتۇ. بىر كۈنى يىلقا تاغ باغرىدىكى يېشىل چىمەنلىكلەردە <MS/>چۆپكە كۆمۈلۈپ، غەمسىز يۈرۈپتۇ. <FR/>يېرى كەڭ، <FR/>يېشىلزارلىقتا كۆڭلى توق ئىكەن. شۇنداق قىلىپ يۈرگەندە، مۇشۇ ئارىغا بۇغا كېلىپ قاپتۇ. <MS/>كەڭ دالانىڭ چۆپى مول، يېتىدۇ دەپ ئويلاپ ئات قىزغىنىش بىلدۈرمەپتۇ. ئىككىسى يايلاقتا يايلاپ يۈرۈپتۇ. ۋاقىت ئۆتكەنسىرى بۇغا مۇشۇ يېشىل، <MS/>كەڭ دالانى پەقەت ئۆزىلا ماكانلاشنى كۆزلەپتۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن <FR/>كۆرۈنگەن يەردىلا ئاتقا تېگىشىپ، مۆڭگۈزلىرى بىلەن ئۈسۈپمۇ قوياتتى. تىنىچلىغى بۇزۇلۇپ، بۇغىدىن خورلۇق كۆرگەن ئات، ئادەم بالىسىغا ئەرىز قىلىپ كەپتۇ: – مەن تاغ باغرىدا <MS/>يېشىل چىمەنلىكتە ئۆزەم ھېچ كىمگە كېسىرىمنى تەككۈزمەي يايلاپ يۈرەتتىم. شۇنىڭدىن كېيىن يېنىمغا بۇغا كەلدى. چۆپ مول بولغاندىن كېيىن ھە ئىككىمىزگە يېتىدىغۇ دەپ ئۇنى ئۆز <FR/>ئەركىگە قويۇپ بەردىم. گەپمۇ قىلمىدىم. بىراق، ئاخىرقى ۋاقىتلاردا بۇغا مېنى قوغلاپ، مۆڭگۈزلىرى بىلەن ئۈسۈپ، قوغلاشقا باشلىدى. تىنچلىق بەرمەيدىغان بولدى. ئەمدى بۇغىنى ئۆز ماكانىمدىن قانداق قوغلاۋېتىمەن؟ سەن قىلىپ بەرسەڭ، – دەپ يالۋۇرۇپتۇ. قولغا چۈشمەي، ئەركىنلىكتە يۈرگەن ئاتنىڭ بۇ مۇڭىنى ئاڭلىغان ئادەم، مۇنداق شەرت قويۇپتۇ: – مەن بۇغىنى قوغلاۋېتىمەن، ئۇ قولۇمدىن كېلىدۇ. بىراق مەن <MS/>پىيادە يۈرىمەنغۇ. ئۇنىڭ ئۈچۈن ساڭا مىنىپ بېرىشىم كېرەك. بۇغا تەرىپىدىن كۆرگەن ئازاۋىدىن، ئات ئادەمنىڭ ئېيتقان شەرتىگە كۆنىدۇ. شۇ يەردىلا ئادەم ئاتقا مىنىپ، بۇغا يايلاپ يۈرگەن يەرگە كېلىدۇ. قولىغا <MS/>توخماق تۇتقان ئادەمنى كۆرگەن بۇغا ئۆز جېنىنى ساقلاش ئۈچۈن، شۇ پەيتتىلا تاغ ئارىسىدىكى قېلىن ئورماننىڭ ئىچىگە كىرىپ، سىڭىپ كېتىدۇ. بۇغىدىن قۇتۇلغىنىغا خوشال بولغان ئات: – رەخمەت، ساڭا، ئادەم! سەن مېنىڭ يالغۇز دوستۇم ئىكەنسەن، – دەپتۇ ئات. – ئەمدى مەن ساڭا قانداق خىزمەت كۆرسەتسەم بولىدۇ؟.. شۇ چاغدا ئادەم ئويلىنىپ، ئۆز خالىشىنى ئېيتىپتۇ: – سەن مۇشۇ <MS/>يايلاقتا يايلاپ يۈرىۋەرگىن، – دەپتۇ ئۆز ئىشىنى چۈشەندۈرۈپ. – بۇنىڭدىن كېيىن سەن مېنىڭدىن قاچقۇچى بولما. ساڭا خىيانەت قىلمايدىغىنىمغا كۆزۈڭ يەتتى. ماڭا ھاژەت بولۇپ قالساڭ، ئۆزەم كېلىپ سېنىپ مىنىپ ئىشلىتىدىغان بولىمەن. ئات ئادەمنىڭ ئېيتقىنىغا كۆنۈپتۇ. شۇنىڭدىن بېرى ئات ئادەمگە خىزمەت قىلىپ كېلىدۇ. ئىشلىرىنى تۈگەتكەندىن كېيىن ئادەم ئاتنى بوشىتىپ، تاغ باغرىدىكى يايلاققا بېرىپ، ئېغىناپ، ئويلاپ يۈرىۋېرىدىكەن. ھە، بۇغا ئادەم بىلن دوسلاشقان ئاتنىڭ يېنىغا كېلەلمەي، تاغنىڭ ئىچىدىكى قېلىن ئورماندا يايلاپ، يىراقتا يۈرىدۇ.
Vaxtilə, at təbiətlə iç-içə, azadlığın dadını doyasıya çıxaran bir varlıq imiş. İnsan əlinə dəyməmiş, cilovsuz, başıboş bir vəhşi... Qışları, qarın üstü yüngülcə örtülmüş ucsuz-bucaqsız çöllərdə, kölgəli meşəliklərdə və çay kənarındakı qamışlıq və cəngəlliklərdə keçirərmiş. Yay aylarında isə, dağların zirvəsinə dırmanar, sərin dərələrdəki şeh damcıları düşmüş otlara üzünü sürtərək gəzib dolanarmış. Qara şamların kölgə saldığı yamaclarda rahatlıqla dincəlirmiş. Bir gün, qat-qat dağların arasında, yamyaşıl, cənnət kimi bir vadiyə gəlib çıxmışdı. Oradakı gur otların içinə girib ləzzətlə otlayarkən, onun sakitliyini pozacaq bir yad heyvan peyda olur: bir maral. Əvvəlcə at, vadini bölüşməkdə pis bir şey görməmişdi. “Təbiət səxavətlidir,” demişdi öz-özünə. Lakin zaman keçdikcə maralın içində hırs böyümüşdü. Bu münbit torpaqları təkbaşına istəyirmiş kimi, atı hər gördüyü yerdə buynuzları ilə itələyib uzaqlaşdırmağa cəhd etmişdi... Atın rahatlığı qaçmış, yad maraldan əziyyət çəkməyə başlamışdı. Dözə bilməyib bir gün insanın yanına gedib şikayət etmişdi: — Mən dağ ətəklərindəki yamyaşıl çəmənliklərdə azadca gəzib otlayırdım. Heç kimə ziyanım yox idi. Sonra yanıma bir maral gəldi. Ot da bol idi, otlaq da. “Qoy otlasın” dedim, səs etmədim. Amma son vaxtlar bu maral məni buynuzlamağa, qovub narahat etməyə başladı. Artıq rahatlığım qalmadı. Onu buradan necə qova bilərəm? Mənə kömək edərsənmi? Ələ keçirilə bilməyən vəhşi atın bu dərdini eşitdikdən sonra, adam ona bir şərt qoymuşdu: — Maralı qovmaq asandır. Mən bunu edərəm. Amma mən piyada biriyəm, onu qovmaq üçün sənin belinə minməyim lazımdır. Maraldan gördüyü əziyyətə görə, at bu şərti qəbul etməyə məcbur olmuşdu. O vaxt adam atı yüyənləyib üstünə minmiş və maralın olduğu əraziyə getmişdi. Əlində uzun bir çubuq daşıyan adamı görən kimi, maral qorxudan dağları aşaraq qaçmış, meşənin dərinliklərinə gizlənmişdi. Maraldan qurtulduğuna sevinən at belə demişdi: — Sənə təşəkkür edirəm, ey insan! Sən mənim yeganə əsl dostum imişsən! İndi mən də sənə necə xidmət etsəm görəsən?.. İnsan bir az düşünmüş, sonra diləyini demişdi: — Sən bu çəmənliklərdə otlamağa davam et. Artıq məndən qaçma. Sənə ziyan verməyəcəyimi gördün axı. Nə vaxt sənə ehtiyac duysam, gəlib səni tutub minəcəyəm. At bu sözlərə razılaşmışdı. O gündən bəri at insanın xidmətinə girmişdi. İşini bitirən insan onu azad edəndə, at yenə dağlardakı çəmənliklərdə azadca gəzər olmuşdu. Maral isə artıq insanla dost olmuş ata yaxınlaşa bilməz, meşələrin dərinliyində gizlənərək yaşarmış.